Кіріспе

Суфизмде ма'рифа ("тәжірибелік білім" немесе "гнозис") – Құдайды немесе Илаһи Шындықты мистикалық түсіну. Ол нәрсенің нағыз мәнін тікелей тану және түсіну ретінде сипатталған. Ма'рифа – ең жоғары Ақиқатты терең түсіну, ол мәні бойынша Құдай, және барлық нәрсенің Құдаймен байланысын ұғынуды қамтиды. Суфи мистиктері рухани саяхат арқылы ма'рифаға жетеді, ол әдетте "бекеттер" және "күйлер" деп аталатын түрлі кезеңдерден тұрады. Ма'рифа күйінде мистик өзіне деген құштарлықтан асып, Құдайға толығады, өзінен бөлініп кеткендей сезімді басыдан кешіреді. 'Ариф, "гностик" термині ма'рифа рухани дәрежесіне жеткен жоғары мистиктерді атау үшін қолданылады.

Тұжырымдама

Ма’рифа – суфизмнің басты қағидасы, ол «гнозис» немесе «тәжірибелік білім» ұғымдарын қамтиды. Бұл рухани жолдың ең биік шыңы саналады. Суфизмде адамзаттың ең жоғарғы мұраты – Ақиқатты тану, ол Шындықпен бірдей мағынаға ие және барлық жаратылыстың бастауын білдіреді. Осы Ақиқатқа қол жеткізу арқылы адамдар надандықтан азат болады, құтырылады. Р.У. Остин ма’рифаны «жаңа немесе таңғажайып емес, нәрселердің шынайы жай-күйін, олардың мәңгілік болғанын және болатынын бірден тану және ұғыну» деп сипаттаған. Ма’рифаның мәні – адамның өзінің Құдайлық Шындықпен тығыз байланыста екенін, оның маңызды бір бөлігі екенін сезінуі. Суфи ілімінде ма’рифа – «Құдайлық бірлікті осылай түсіну, яғни өзіндік сананы Құдайды тануда жоғалту». ‘Ариф’ термині «гностик» деген мағынаны білдіреді және ма’рифаның жоғары рухани сатысына жеткен мистиктерді сипаттау үшін қолданылады. Әл-Қушайри айтуынша, мистик ма’рифа күйіне жанның ішкі құштарлықтары басылғанда және жүрегі Құдайдан алыс ойларға тартылмағанда жетеді. Осы күйде мистик әрбір сәтте Құдайға оралуға бекінеді, Оның шабытымен өзінің тағдырының құпия жақтарын түсінеді. Бұл күйде суфи Құдайға толыққанды беріліп, өзінен өзгеге бөтендік сезінеді. Суфи құрылымында ма’рифа «жалпы білімнен» (‘ильм) жоғары тұрады, себебі ол шындықты толық қамтиды. Суфилердің бір мәтелінде ма’рифа – гностиктің өз ұстазын көретін айна секілді. Реза Шах Каземидің сөзіне қарағанда, ма’рифа – жеке тұлғаға қолжетімді білімнің ең жоғары деңгейі. Дегенмен, оның мәні жеке сананың шегінен асып, оны «білусіздік» деп атауға себеп болады. Бір жағынан, ма’рифа – ағарту мен түсініктің көзі, терең шындықтарды ашады. Екінші жағынан, оның шарықталуы «білуші» немесе әл-Ариф деп танылатын осы білімге ие екенін мәлімдеген адамды таңқалдырып, соқыр қылып, тіпті құртуы мүмкін. Бұл білім тек «білусіздік» күйін ғана емес, сонымен қатар жеке тұлғаның өзіне деген сезімін толық жоюды талап етеді. Ма’рифаның ең жоғары дәрежесі – кемелді білім мен таза болмыстың ажырамас бірлігі. Жүнайд Бағдади айтуынша, марифа немесе гнозис – «жүректің Құдайды түсінуге тым ұлы деп, ал Оны сезінуге тым күшті деп жариялау арасындағы діріл. Ол – жүрегіңде қандай ой болса да, Құдай оның керісінше екенін білу».

"Илм мен ма'рифа"

Суфизмде ма'рифа көбінесе білім арқылы алынған білімді білдіретін ilm және рационалды ақыл-ойды білдіретін "'aql" сөздерімен қарама-қарсы қойылады. Дәстүрлі дінтанушылар 'ilm және ma'rifa-ны синонимдер деп есептесе, суфилер ma'rifa-ны жоғарырақ деңгейге қояды. Суфи жазушылары ма'рифаны Құдайдың терең, тәжірибелік түсінігі ретінде түсіндіреді, ол тек адамның күш-жігерімен ғана қол жеткізілмейтін, Құдайдан сыйланған нәрсе, ізденушінің жүрегіне толық сіңіп кетеді. Ма'рифа – бұл тек зияли түсініктен асып түсетін, Құдайдың шындығын терең сезіну. Алайда, Овамир Анжум суфи жазбаларында бейнеленген ма'рифа мен 'ilm арасындағы қалыпты айырмашылыққа күмән келтіреді. Оның пікірінше, ма'рифа бастапқыда 'ilm сөзімен мағынасы бірдей болған, ол Құранда Алланың біліміне қатысты емес, жай ғана білім алу процесін білдірген. Анжумның сөзіне сүйенсек, 'ilm сыртқы білім ретінде және ma'rifa ішкі білім немесе ғирфат ретіндегі айырмашылықтың ертеректе берік этимологиялық негізі болмаған. Ол Құранның бұл айырмашылықты қолдамайтынын, себебі Құранда құлшылыққа шақыратын Құдай туралы терең білімді 'ilm-нің құрамында қарастырады. Мысалы, аятта былай делінген: «Шын мәнінде, тек білім иелері ғана Алладан қорқады» (35:28).