Электрсіз суыту әдісі: топырақ ыдыспен сақтау

Кіріспе

Электрлік емес салқындату әдісі

Ыдыс ішінде ыдыс тоңазытқышы, саз ыдыс салқындатқышы немесе зиер (زير) – электр энергиясын пайдаланбайтын булану арқылы салқындатуды қамтамасыз ететін құрылғы. Ол ішіне азық-түлік салынатын ішкі ыдысты (сұйықтықтардың өтуіне жол бермес үшін глазурьленген) қамтитын, кезекті сыртқы саз ыдыстан (ылғалды құммен қапталған) тұрады. Сыртқы сұйықтықтың булануы ішкі ыдыстан жылуды сіңіреді. Бұл құрылғы кез келген затты салқындата алады және тек құрғақ ауа ағыны мен су көзіне ғана қажеттілік танытады.

Тарих

3000 жылға дейінгі көптеген саз ыдыстар Индос өркениетінде табылды және олар суды салқындатумен қатар сақтау үшін де қолданылған деп саналады. Бұл ыдыстар қазіргі Үндістан мен Пәкістанда қолданылатын гара мен маткіге ұқсас. Булану арқылы салқындату технологиясы Солтүстік Африкада, шамамен б.з.д. 2500 жылға дейін, Ежелгі Египет патшалығы кезінде қолданылған болуы мүмкін. Фрескаларда құлдар су құмыраларын желдетіп тұрғаны бейнеленген, бұл булану процесін күшейтіп, құмыралардың ішіндегі судың салқындауына көмектескен. Осы құмыралар қазір де қолданыста бар және "зеер" деп аталады, содан-ақ осы ыдыс салқындатқышы да осылай аталады. Солтүстік Африкада дамығанына қарамастан, технология қазіргі заманғы электрлік тоңазытқыштар пайда болғаннан кейін ұмытылып кеткендей. Дегенмен, Үндістан субконтинентінде гара, матқа және сурахи сияқты әртүрлі саз ыдыстар суды салқындату үшін күнделікті қолданылады. Испанияда ботихолар танымал. Ботихо – суды сақтау және салқындату үшін қолданылатын кезекті саз ыдыс. Ботихолар Жерорта теңізі климатында ең тиімді, ал жергілікті халық осы салқындату әсерін "ботихо әсері" деп атайды. 1890 жылдары Австралиядағы алтын кеншілері осы принциптерге негізделген Coolgardie сейфін ойлап тапты. 1990 жылдары Солтүстік Нигерияның ауылдық аймақтарында Мохамед Бах Абба "Ыдыс ішінде ыдыс" салқындату жүйесін жасады, ол үлкен ыдысқа кішкентай саз ыдысты орналастырудан және екеуінің арасын ылғалды құммен толтырудан тұрады. Кішкентай ыдысқа жеміс-жидек, көкөніс немесе газдалған суық сусындар салынып, ылғалды матамен жабылады. Абба, құмыра жасаушылар отбасынан шыққандықтан, жергілікті жұмыссыз халқынан тәжірибелі құмыра жасаушыларды жалдап, алғашқы 5000 "Ыдыс ішінде ыдыс" құмыраларын жаппай өндіруді бастады. Ол 2001 жылы Rolex Enterprise сыйлығын алды және 75 000 доллар сыйлық ақшасын Нигерияның барлық аймақтарында осы өнертабысты қолжетімді етуге жұмсады. Абба ауылдық өмірге және сауатсыз халыққа бейімделген білім беру кампаниясын ұйымдастырды, онда жергілікті актерлердің қатысуымен түсірілген видеоролик шөлдегі тоңазытқыштың артықшылықтарын көрсетті. Құмыралар жұптары 40 АҚШ центінен сатылады. Сонымен қатар, Малиде D Lab, Дүниежүзілік көкөніс орталығымен серіктестікте, кең ауқымды зерттеулер жүргізді.

Many clay pots from around 3000 BC were discovered in the Indus Valley civilization and are considered to have been used for cooling as well as storing water. The pots are similar to the present day ghara and matki used in India and Pakistan. There is evidence that evaporative cooling may have been used in North Africa as early as the Old Kingdom of Egypt, circa 2500 BC. Frescoes show slaves fanning water jars, which would increase air flow around porous jars to aid evaporation and cooling the contents. These jars exist even today and are called zeer, hence the name of the pot cooler. Despite being developed in Northern Africa, the technology appeared to have been forgotten since the advent of modern electrical refrigerators. However, in the Indian subcontinent, ghara, matka and surahi, all of which are different types of clay water pots, are in everyday use to cool water. In Spain, botijos are popular. A botijo is a porous clay container used to keep and to cool water; they have been in use for centuries and are still in relatively widespread use. Botijos are favored most by the low Mediterranean climate; locally, the cooling effect is known as "botijo effect". In the 1890s, gold miners in Australia developed the Coolgardie safe, based on the same principles. In rural northern Nigeria in the 1990s, Mohamed Bah Abba developed the Pot in Pot Preservation Cooling System, consisting of a small clay pot placed inside a larger one, and the space between the two filled with moist sand. The inner pot is filled with fruit, vegetables or soft drinks and covered with a wet cloth. Abba, who hails from a family of potmakers, tapped into the large unemployed local workforce and hired skilled pot makers to mass produce the first batch of 5,000 Pot in Pots. He received the Rolex Award for Enterprise in 2001 and used his $75,000 award to make the invention available throughout Nigeria. Abba devised an educational campaign tailored to village life and the illiterate population featuring a video recorded play by local actors to dramatise the benefits of the desert refrigerator. The pots sell at 40 US cents a pair. Extensive research has also been done in Mali by D Lab, in partnership with World Vegetable Center.

Құрылыс

Зейр үлкен саз ыдысқа кіші саз ыдысты орналастырып, екі ыдыстың арасына ылғалды құм салып, үстіне ылғал мата жабады. Құрылғы судың булануы арқасында суытылады, бұл ыстық, құрғақ климатта тағамды салқындатуға мүмкіндік береді. Судың тиімді булануы үшін құрылғыны құрғақ, желдетілетін жерге қою керек. Буландыру салқындатқыштары жоғары ылғалдылық жағдайында нашар жұмыс істейді немесе мүлдем жұмыс істемейді, себебі бұл жағдайда су жақсы булана алмайды. Егер тағам мен тесікті ыдыстардың арасында су өткізбейтін қабат болса, онда тағамды ластамай, суыту процесін жүзеге асыру үшін теңіз суы сияқты ішуге жарамсыз суды қолдануға болады. Бұл мұхит жағалауындағы шөлді аймақтарда, ауыз судың қоры шектеулі болғанда өте пайдалы, және су өткізбейтін глазурь немесе цементпен жабылған ыдысты пайдалану арқылы оны іске асыруға болады.