Кіріспе
Қыс және жалғасу соғыстары арасындағы Финляндия тарихындағы кезең. Уақытша бейбітшілік (Mellanfreden) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндия тарихындағы қысқа мерзім. Бұл термин Қысқы соғыс пен жалғасу соғысы арасындағы, 1940 жылдың 13 наурызынан 1941 жылдың 24 маусымына дейінгі 15 айдан астам уақытты қамтиды. 1940 жылдың 12 наурызында Финляндия мен Кеңес Одағы Мәскеу бейбіт шартына қол қойды, ол 105 күндік Қысқы соғысты аяқтады. Қысқы соғыстан кейін Кеңес Одағы да, Финляндия да жаңа соғысқа дайындалып жатты, сонымен қатар Кеңес Одағы финдерге саяси қысым көрсетіп тұрды. 1940 жылдың басында Финляндия Швециямен одақ құруға тырысты, бірақ Кеңес Одағы мен Германия бұған қарсы шықты. Сәуір айында Германия Дания мен Норвегияны оккупациялады. Маусым айында Кеңес Одағы Балтық елдерін оккупациялады. Келесі жылы Финляндия Кеңес Одағына қарсы бағытталған шабуылға қатысу мүмкіндігін талқылады.
The Interim Peace (, Mellanfreden) was a short period in the history of Finland during the Second World War. The term is used for the time between the Winter War and the Continuation War, lasting a little over 15 months, from 13 March 1940 to 24 June 1941. The Moscow Peace Treaty was signed by Finland and the Soviet Union on 12 March 1940 and it ended the 105 day Winter War. In the aftermath of the Winter War, both the Soviet Union and Finland were preparing for a new war while the Soviets pressured the Finns politically. In early 1940 Finland sued for an alliance with Sweden but both the Soviet Union and Germany opposed it. In April, Germany occupied Denmark and Norway. In June the Soviet Union occupied the Baltic states. The next year, Finland negotiated its participation in the Axis invasion of the Soviet Union.
Молотов-Риббентроп келісімдері мен Қысқы соғыс
1939 жылғы Молотов-Риббентроп келісімі Кеңес-герман қарым-қатынастарын анықтады және Кеңес Одағына Балтық жағалауындағы кішкентай республикалар мен Финляндияға қысым көрсетуге мүмкіндік берді, мүмкін, соғыс кеңейсе Шығыс Еуропадағы стратегиялық жағдайын жақсарту үшін. Балтық республикалары Кеңес Одағының базалар мен әскерлерді тасымалдау құқықтарына қатысты талаптарына оңай мойынсұнды, бірақ Финляндия бас тартуын жалғастырды. Дипломатиялық қысым нәтиже бермегендіктен, қару қолданылды және 1939 жылдың 30 қарашасында Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасады – Қысқы соғыс басталды. Қысқы соғыс финдерге халықаралық саясатты жаңаша түсінуге мүмкіндік берді. Ұлттар Лигасының және әлем елдерінің айыптаулары Кеңес саясатына ешқандай әсер етпеді. Швеция фин армиясына еріктілердің қосылуына рұқсат берді, бірақ әскери көмек көрсетпеді және француз немесе британ әскерлеріне өтуге жол бермеді, олар уәделенгеннен кем санымен дайын болды. Тіпті оңшыл радикалдар да нацистік Германияның ешқандай көмек көрсетпегенін, сондай-ақ басқа елдерден материалдық көмекті де тоқтатқанын көріп, таң қалды. Қысқы соғысты аяқтаған Мәскеу бейбіт шарты зор әділетсіздік ретінде қабылданады. Келіссөз үстеліндегі шығын, соның ішінде Вийпуриде (халық тізімі бойынша Финляндияның екінші, ал шіркеу және азаматтық тізімі бойынша төртінші ірі қаласы, санақ деректеріне байланысты), соғыс алаңындағыдан да ауыр болды. Елдің өнеркәсіптік қуатының бес бөлігі мен аумағының 9% жоғалды. Жоғалған аумақтарда тұрған Финляндия халқының 12% - ының тек бірнеше жүзі ғана қалды, ал қалған 420 000 адам жаңа шекараның фин жағына көшті.
Финляндиядағы реакция
Финляндиядағы қоғамдық пікір, ел халқының 12 пайызының, асығыс түрде Финляндияның Карелиясынан кетуге мәжбүр болғандарының үйлерін қайтарып алуын қалады және олар Әлемдік соғыстан кейін өтетін деп күтілген бейбітшілік конференциясына үміт артты. Қатал бейбітшілік туралы жарияланғаннан кейін "Вейлирауха" ("Аралық бейбітшілік") термині кеңінен танымал болды. Мәскеу бейбітшілік шартына наразылық білдіре отырып, екі министр отставкаға кетті, ал премьер-министр Рыти дереу жаңа кабинет құруға мәжбүр болды. Ұлттық келісімге жету үшін оңшыл экстремистік ИКЛ партиясынан басқа барлық партиялар кабинетке қатысты. Ең қиын қызмет – Сыртқы істер министрі лауазымы болды. Рыти мен Маннергейм алдымен Финляндияның Лондон елшісі Г.А. Грипенбергті қарастырды, бірақ ол Берлинде өте беделсіз деп санағандықтан, британдық бағыты аз және нацистік Германия мен Кеңес Одағымен қарым-қатынасты жақсартуға көбірек мүмкіндік беретін Рольф Витинг таңдалды.
Скандинавия қорғаныс одағының әрекеті
Соғыстың соңғы күндері Вайно Таннер мен Пер Альбин Ханссон аймақтағы жағдайды тұрақтандыру мақсатында, мүмкін, Норвегия мен Данияны да қамтитын, Солтүстік қорғаныс альянсын құру мүмкіндігін айтты. 15 наурызда бұл жоспар парламенттерде талқылауға ұсынылды. Бірақ, 29 наурызда Кеңес Одағы альянстың Мәскеу бейбіт шартын бұзатынын мәлімдеді, бұл жоспарды тоқтатты. Германияның Дания мен Норвегияға басып кіруі тіпті Финляндияға пайдалы болар еді, тіпті ол оған қатыспаса да, кішігірім скандинавиялық қорғаныс одағының мүмкіндігін де жойды.
Қайта қарулану
Бейбітшілік шартына қол қойылғанмен, дүниежүзілік соғыстың кеңеюі, азық-түлікпен жағдайдың қиындығы және фин әскерінің нашарлығы салдарынан соғыс жағдайы күшін жойған жоқ. Цензура таратылмады және Мәскеу бейбітшілік шартын сынағандарды, сондай-ақ кеңеске қарсы пікірлерді жасыру үшін пайдаланылды. Соғыс жағдайы сақталуы президент Кёсти Каллиоға фельдмаршал Маннергеймді бас қолбасшы қызметінде қалдырып, Финляндияның Қарулы күштерін қайта ұйымдастыруға және жаңа шекараны нығайтуға қадағалау тапсыруға мүмкіндік берді. Бұл шара, тұрақсыз кезеңде өте маңызды болып табылды. Бейбітшілік шартына қол қойылғаннан кейін бір апта ішінде 1200 шақырымдық Сальпалинья ("Болт желісі") бойымен нығайту жұмыстары басталды, оның басты назары Фин шығанағы мен Сайма көлі арасындағы аймаққа шоғырланды. Жаз және күз айларында Финляндия Қысқы соғыс кезінде және одан кейін сатып алынған немесе сыйға берілген материалдарды алды, бірақ Маннергейм әскердің жағдайына оң баға беруге бірнеше ай уақыт кетті. 1940 жылы әскери шығындар Финляндия мемлекеттік бюджетінің 45%-ын құрады. Әскери қажеттіліктер азаматтық мұқтаждардан басымдыққа ие болды. Маннергеймнің беделі мен соғыс жағдайының сақталуы әскери басқарудың тиімділігін қамтамасыз етті, бірақ азаматтық үкімет құрылымдарымен кейде қақтығысқа түсетін, екінші үкіметтің құрылуына әкелді. 13 наурызда, Мәскеу бейбітшілік шарты күшіне енген күні, Ұлыбританияның Экономикалық соғыс министрлігі (MEW) Сыртқы істер министрлігінен Финляндиямен оң қарым-қатынас орнату үшін мүмкіндігінше тезірек келіссөздер жүргізуді сұрады. MEW-тің төменгі хатшысы Чарльз Хамбро Финляндиямен соғыс саудасы туралы келісім жасасуға уәкілеттік алды және 7 сәуірде Хельсинкиге сапар шекті. Ол Ритимен хат алмасып, келісім мазмұны бойынша алдын ала келісімге келді. Финляндиялықтар сауданы бастауға құлшынды және алғашқы кездесуде алдын ала келісімге қол жеткізілді, оны фин тарапы дереу қабылдады. Бірақ Хамбро жоғары жақтағыларының мақұлдауын алу қажеттігін айтты және келісімнің соңғы нұсқасы келісілгенге дейін ресми күшіне енбейтінін мәлімдеді. Келісімге сәйкес, Финляндия стратегиялық материалдар экспортын Ұлыбританияға бақылауға беруге міндеттенді, ал оның орнына қару-жарақ және басқа да қажетті материалдарды алуға құқылы болды. Алайда, ертесі күні Германия Норвегияға шабуыл жасады, екі ел арасындағы қауіпсіз сауда жолдары болмағандықтан келісімді іске асыру мүмкін болмады.
Дания мен Норвегияны басып алды
Нацистік Германияның 1940 жылғы 9 сәуірде Скандинавияға жасаған шабуылынан кейін, «Везерюбунг» операциясы, Финляндия батыстағы дәстүрлі сауда нарықтарынан физикалық түрде оқшауланды. Финляндияға және одан теңіз жолдары енді Германияның әскери-теңіз күштерінің (Кригсмарине) бақылауында болды. Балтық теңізінің шығуы блокадаланды, ал солтүстікте Финляндияның әлемге қатынас жолы Рованиемиден мұзсыз Петсамо портына дейінгі Арктикалық топырақ жол болды, сол арқылы кемелер Германия басып алған Норвегия жағалауының үлкен бөлігін Арктикалық мұхит арқылы өтуге мәжбүр болды. Финляндия, Швеция сияқты, оккупациядан құтылды, бірақ нацистік Германия мен Кеңес Одағымен қоршалды. Маршал Маннергеймнің тікелей қолдауымен еріктілер жасағы құрылып, нацистік әскерге қарсы күреске Норвегияға жіберілді. Жедел жәрдем бөлімі Германия әскері қызмет еткен аймақты басып алғанға дейін соғысқа қатысты. Еріктілер Финляндияға қайтып келді. Ең зияндысы – тыңайтқыштарды импорттаудың тоқтауы болды, ол Мәскеу бейбіт шарты бойынша берілген жерлердің жоғалуымен, Қысқы соғыстан кейін асығыс эвакуация кезінде малдың қырылуымен және 1940 жылғы жаздың қолайсыз ауа райымен бірге азық-түлік өндірісінің жоспарланған мөлшердің үштен екісінен азайуына себеп болды. Тапшылықтың бір бөлігін Швециядан, бір бөлігін Кеңес Одағынан сатып алуға мүмкіндік болды, бірақ кешіктірілген жеткізілімдер Финляндияға қысым көрсету құралы болды. Осы жағдайда Финляндияның Германиядан көмек сұраудан басқа амалы қалмады.
Финляндия Германиямен жақындасуды қалайды
Германия дәстүрлі түрде Балтық аймағында Ресейге қарсы салмақ болды, және Гитлердің Үшінші рейхінің басқыншымен келісімге келгеніне қарамастан, Финляндия да осы бағытта жақын қарым-қатынас орнатудың пайдалы екенін сезді. Норвегияны неміс әскерлері басып алғаннан кейін, әсіресе одақтастардың Солтүстік Норвегиядан эвакуацияланғаннан кейін, Германиямен жақындасудың маңызы артты. Финляндия 9 мамырда Германиядан қару сатып алу мүмкіндігі туралы сауал таратқан, бірақ Германия тіпті осы мәселені талқылауға да келіспеді. 1940 жылдың мамыр айынан бастап Финляндия Германиямен 1930 жылдардың соңында нашарлаған жақсы қарым-қатынасты қайта орнатуға бағытталған науқан жүргізді. Финляндия нацистік-кеңес одағының тұрақсыздығына және фин және неміс спортшылары, ғалымдары, өнеркәсіпшілері мен әскери шенеуніктер арасындағы көптеген жеке достықтарға үміт артты. Осы саясаттың бір бөлігі ретінде 1940 жылдың маусым айында бұрынғы премьер-министр Тоиво Микаэль Кивимяки Берлиндегі елші ретінде аккредиттелді. Финляндияның бұқаралық ақпарат құралдары нацистік Германияны сынаудан ғана бас тартпады, сонымен қатар осы науқанға белсенді қатысты. Кез келген наразылық цензураланды. Берлиндегілер үшін бұл Швециядағы нацизмге қарсы ашулы баспасөзбен салыстырғанда жақсы өзгеріс сияқты көрінді. Францияның құлауынан кейін, маусымның соңында Стокгольмдегі фин елшісі дипломатиялық дереккөздерден Ұлыбритания Германиямен бейбіт келісімге келуге мәжбүр болуы мүмкін екенін естіді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың тәжірибесі жеңімпаздармен жақын және достық қарым-қатынастың маңыздылығын көрсетті, сондықтан нацистік Германияға құштарлық одан әрі күшейді. Германияның Финляндияға деген салқынының алғашқы белгісі шілде айының соңында тіркелді, ол кезде Германия Сыртқы істер министрінің құпия өкілі Людвиг Вайссауэр Финляндияға келіп, Маннергейм мен Ритиден елді Кеңес Одағынан қорғауға Финляндияның дайындығы туралы сұрады. Маннергейм фин армиясы қосымша қарусыз бірнеше аптаға дейін қарсы тұра алатынын бағалады. Вайссауэр ешқандай уәде бермей кетті.
Кеңестердің қысымы
Мәскеу бейбітшілік шартының іске асырылуы кеңестік "Vae Victis" көзқарасының салдарынан қиындықтар тудырды. Енсо өнеркәсіптік аймағындағы шекаралық мәселелер, тіпті шекара комиссиясының советтік мүшелері оны фин жағына жатқызған, эвакуацияланған жабдықтардың, локомотивтердің және теміржол вагондарының күштеп қайтарылуы; сондай-ақ жаңа шекараның тудырған қиындықтарын жеңілдетуге бағытталған мәселелерде, мысалы, балық аулау құқықтары мен Сайма каналын пайдаланудағы икемсіздік, кеңестік Одақтың мақсаттарына деген күдікті күшін арттырды. Кеңес Одағының бұл көзқарасы Хельсинкидегі жаңа елші Иван Зотовтың тұлғасында көрінді. Ол дипломатиялық емес мінез-құлық танытып, Финляндиядағы нақты немесе ойдағы советтік мүдделерді ілгерілетуге тырысты. Жаз және күз айларында ол Совет Одағы Сыртқы істер министрлігіне бірнеше рет Финляндияны толықтай жою және Совет Одағына қосып алу қажеттігін ұсынды. 14 маусымда советтік бомбалаушылар Таллиннен Хельсинкиге бет алған фин жолаушылар ұшағын – "Калеваны" атып түсірді. Ұшақтағы тоғыз жолаушы мен экипаж мүшесінің барлығы қаза тапты. 23 маусымда Совет Одағы Финляндиядан британдық-канадтық компанияға тиесілі "Петсамо" кен орындарының құқығын алып тастап, оны Совет Одағына немесе советтік-фин бірлескен кәсіпорнына беруді талап етті. 27 маусымда Мәскеу Аланд аралдарындағы әскери күштерді таратуды немесе бірлескен бекініс құруды талап етті. Швеция Германиямен 8 шілдеде әскерлерді тасымалдау туралы келісімге келгеннен кейін, 9 шілдеде Совет Одағы Сыртқы істер министрі Молотов Ханкоға совет әскерлерін тасымалдауға ұқсас құқықтарды талап етті. Аралдарды әскерилендірмеу туралы келісім 11 қазанда жасалды, бірақ "Петсамо" мәселесі бойынша келіссөздер жалғасты, фин тарапы мүмкіндігінше уақытты соқтыруға тырысты. Қысқы соғыста коммунистік партияның беделі түсіп, соғыстар арасында оны қалпына келтіру мүмкін болмады. Оның орнына 22 мамырда Финляндия мен Совет Одағының Бейбітшілік және Достық қоғамы құрылды, ол советтік көзқарастарды белсенді түрде насихаттады. Елші Зотов қоғаммен тығыз байланыста болды, советтік елшілігінде қоғам жетекшілерімен апта сайын кездесіп, советтік дипломаттар қоғам кеңесінің отырыстарына қатысты. Қоғам үкімет пен әскерилерді сынаудан бастады және ең көп дегенде 35 000 мүшеге ие болды. Сәттілігіне сенімді болған қоғам тамыздың бірінші жартысында күн сайын дерлік наразылық акцияларын ұйымдастыра бастады, олар Зотов пен Ленинградтағы баспасөз тарапынан саяси қолдауға ие болды. Үкімет күшпен жауап беріп, қоғамның жетекші мүшелерін қамауға алды, бұл Зотов пен Молотовтың наразылығына қарамастан наразылық акцияларын тоқтатты. 1940 жылдың желтоқсан айында қоғам таратылды. Совет Одағы Вайно Таннердің советке қарсы ұстанымына байланысты кабинеттен босатылуын талап етті, ол 15 тамызда отставкаға кетті. Елші Зотов сонымен қатар әлеуметтік қызметтер министрі Карл Август Фагерхолмның, қоғамды "бесінші колонна" деп атағандық үшін, және полицияға жауапты және қоғамды таратуға жетекшілік еткен ішкі істер министрі Эрнст фон Борнның отставкасын талап етті, бірақ Рити радио арқылы сөйлеген сөзінен кейін олар кабинеттегі лауазымдарын сақтады. Президент Каллио 28 тамызда инсульт алды, одан кейін жұмыс істей алмады, бірақ 27 қарашада отставкаға кеткен кезде Совет Одағы Маннергейм, Таннер, Кивимяки, Свинхуфвуд немесе олар сияқты адамдар президент болып сайланса, бұл Мәскеу бейбітшілік шартын бұзу болады деп мәлімдеді. Бұл оқиғалар жұртшылыққа бірнеше ай бұрын Балтық елдерінің қалай басып алынып, аннексияланғанын еске салды. Сондықтан қысқы соғыс тек уақытты соқтырды және сол тағдырды күтетініне қорқу ортақ фин халқының сезімі болды.
Ұлыбритания саясатының өзгеруі
1940 жылдың жазында ерте көктеммен салыстырғанда, британдық сыртқы саясат Кеңес Одағынан қолдау алуға бағытталды, сондықтан Черчилль басқаратын жаңа британ үкіметі Лейбористік партияның сол қанатынан Сэр Стаффорд Криппсті Мәскеудегі елші етіп тағайындады. Ол Қысқы соғыс кезінде Терийоки үкіметін ашық қолдаған және елші Паасикивиге «Финляндиялықтар Балтық республикаларының үлгісін алып, Кеңес Одағына қосылғысы келмейтін бе?» деп сұрады. Ол сондай-ақ президент Каллионы «кулак» деп қысыммен айтты және скандинавиялық социал-демократияны «реакциялық» деп сипаттады. Бірақ оның пікірін Ұлыбритания Сыртқы істер министрлігі бөліспеді және елші Грипенбергтен оның сөзі үшін ресми түрде кешірім сұрады. Никель келіссөздері барысында Сыртқы істер министрлігі лицензияға ие британдық-канадтық компанияға лицензияны «уақытша» босатуға қысым көрсетті және Германияға кен тасымалданбайтындығы шартымен, кеңестік тараптың кен орнына бақылау орнату әрекеттеріне дипломатиялық қолдау көрсетті.
Нацистік Германиямен қарым-қатынастың жақсаруы
Финляндияға беймәлім, Адольф Гитлер Францияның құлдырауынан кейін Кеңес Одағына (Барбаросса операциясы) шабуыл жасауды жоспарлай бастады. Ол Қысқы соғысқа дейін Финляндияға қызығушылық танытпаған, бірақ енді ол Финляндияның операциялық база ретіндегі құндылығын және, мүмкін, фин армиясының әскери маңызын көрді. Тамыздың алғашқы апталарында Гитлер қару-жарақ эмбаргосын алып тастады, себебі Германия Финляндияға советтердің шабуыл жасауы мүмкін деп қорқыды. Қысқы соғыс кезінде тоқтатылған қару-жарақ жеткізілімдері қайта басталды. Германиядан келесі келуші 18 тамызда Герман Герингтің өкілі, қару сатушы Жозеф Велтженс болды. Ол Рити мен Маннергейммен қару-жарақ және басқа материалдарға айырбас құны ретінде Солтүстік Норвегиядағы Финнмарк пен Ботния шығанағының порттары арасында неміс әскерлерін тасымалдау құқығы туралы келіссөздер жүргізді. Бастапқыда қару-жарақ Швеция арқылы жеткізілді, бірақ кейін тікелей Финляндияға жеткізіле бастады. Үшінші рейх үшін бұл Молотов-Риббентроп пактісін бұзу болды, ал Финляндия үшін – Германия мен Финляндия арасындағы ынтымақтастыққа бағытталған Мәскеу тыныш келісімінің маңызды бұзушылығы. Денсаулығы нашарлаған президент Каллионың хабардар болған-болмағаны кейіннен дау туды. Мүмкін, Каллионың денсаулығы құпия ақпарат беруге мүмкіндік бермес бұрын нашарлап кеткен. Үшінші рейхтің Финляндияға деген салқындағын жеңілдету науқанынан кейін қарым-қатынасты жақындыру және ынтымақтастықты дамыту табиғи қадам болды, әсіресе көпке ұнамайтын Мәскеу тыныш келісімі финдерді дәл осылай істемеуге көндіруге тырысқандықтан. Цензураланған баспасөздердегі үгіт-насихат Финляндияның халықаралық бағытын өзгертуге көмектесті, бірақ бұл өте сақтықпен жасалды. Кеңес келіссөзшілері әскерлерді (Ханкоға) тасымалдау туралы келісімді парламенттік талқылауға немесе дауыс беруге жарияламауды талап етті. Бұл прецедент фин үкіметіне немістермен әскер тасымалдау туралы келісімді 21 қыркүйекте Вааса портына алғашқы неміс әскерлері келгенге дейін құпия ұстауға мүмкіндік берді. Неміс әскерлерінің келуі орташа финдердің қауіпсіздігіне үлкен жеңіліс болды және көбінесе мақұлданды. Көптеген наразылық дауыстары келісімнің өзінен гөрі келісу жолына қарсы болды, бірақ фин халқы үшін үшінші рейхпен жасалған келісімдердің ең аз мәліметтерін ғана білді. Неміс әскерлерінің болуы кеңестік қауіп-қатерлерді болдырмау және кеңес әскерлерін тасымалдау құқығына тепе-теңдік ретінде қарастырылды. 21 қарашада неміс әскерлерін тасымалдау туралы келісімге жараланғандарды және демалыстағы сарбаздарды Турку арқылы тасымалдауға рұқсат берілді. Немістер келіп, Вааса мен Оулудан Илиторнио мен Рованиемиге дейінгі теміржол бойында, одан Каресуванто мен Кильписярви немесе Ивало мен Петсамо арқылы Скиботтн мен Киркенеске дейінгі жол бойында тұрақтар, қоймалар мен базалар құрды. Сондай-ақ, қысқы жолды (Каресуванто мен Скиботтн арасында) және толығымен жаңа жолды (Ивалодан Карашокқа дейін) жақсарту үшін жол жұмыстары талқыланды және кейіннен немістер қаржыландырды. Рити, Маннергейм, Қорғаныс министрі Вальден және штаб бастығы Генрикс 23 қазанда Финляндияның Лапландияның қорғаныс жоспарларына қатысты ақпаратты Вермахтқа жақсы ниетпен беруге болатыны туралы шешім қабылдады, тіпті олар Кеңес Одағына жіберілуі мүмкін деген қауіппен. Кеңес Сыртқы істер министрі Молотов 12 қарашада Берлинге келгенде Германиядан Финляндияны қолдауды тоқтатуды және Финляндияны Балтық елдері сияқты қарау құқығын талап етті, бірақ Гитлер жазға дейін Солтүстік Еуропада жаңа әскери іс-қимылдар болмауын талап етті. Финляндияның ресми емес өкілдеріне "Фин басшылары тыныш ұйықтаса болады, Гитлер Финляндияның үстіне шатырын ашты" деп хабарланды.
Швециямен қорғаныс одағының әрекеті
19 тамызда Швеция мен Финляндия арасындағы ынтымақтастық туралы жаңа бастама қолға алынды. Ол екі мемлекеттің бірігуін, ал Финляндияның қазіргі шекараларға қанағаттанғандығын жариялауын талап етті. Бұл жоспарды негізінен Швецияның сыртқы істер министрі Кристиан Гюнтер және Стокгольмдегі білім министрі, консервативті партияның жетекшісі Гёста Багге қолдады. Олар Финляндияда шведтерге қарсы пікірлердің күшеюіне қарсы тұруға тиіс болды; ал Швецияда Финляндиядағы оңшыл үстемдік деп саналатын нәрсеге қарсы либералдық және социалистік күдіктерді сейілтуге тиіс болды. Жобаның басты мақсаты – нацистік Германияның толық үстемдік құрған соғыстан кейінгі Еуропада Швеция мен Финляндияға мүмкіндігінше көп еркіндік беру болды. Швецияда саяси оппозиция нацистерге бейімделу қажеттілігін сынады; ал Финляндияда қарсылық егемендік пен ықпал етуді жоғалтуға және фин Карелиясын жоғалтуға келісім беруге бағытталды. Алайда, Финляндияның қиын және нашарлап бара жатқан жағдайы туралы жалпы сезім көптеген сыншыларды уақытша тыныштандырды. Одақ құру туралы ресми өтінішті Кристиан Гюнтер 18 қазанда жасады, ал Финляндияның мақұлдауы 25 қазанда алынды, бірақ 5 қарашада Стокгольмдегі кеңестік елші Александра Коллонтай Швецияны осы келісім туралы ескертті. Швеция үкіметі бұл мәселеден шегінді, бірақ желтоқсан айына дейін одан да қанағаттанарлық келісім туралы талқылаулар жалғасты. 6 желтоқсанда Кеңес Одағы, ал 19 желтоқсанда Германия Швеция мен Финляндия арасындағы кез келген одаққа қатаң қарсы екенін жариялады.
Соғыс жолы
1940 жылдың күзінде фин генералдары Германияға және Германия басып алған Еуропа елдеріне бірнеше рет қосымша материалдар, қару-жарақ және оқ-дәрі сатып алу үшін сапарлады. Маннергейм тіпті 1941 жылдың 7 қаңтарында Герингке жеке хат жазып, Норвегия порттарында «Весерюбунг» операциясы кезінде Германия тұтқындаған фин артиллериясын босатуға көндіруге тырысты. Осы сапарлардың бірінде генерал-майор Пааво Талвела 1941 жылдың 15-18 қаңтарында ОКХ штабының бастығы генерал-полковник Франц Халдермен және Герингпен кездесті, олар финляндиялықтардың жаңа советтік шабуыл жағдайында қорғану жоспарлары туралы сұрады. Немістер сондай-ақ, Қысқы соғыстың тәжірибесі туралы баяндама жасау үшін Финляндиядан біреудің келу мүмкіндігіне қызығушылық танытты. Президент Каллио отставкаға кеткеннен кейін, 19 желтоқсанда парламент Ристо Ритиді Финляндияның жаңа президенті етіп сайлады. 4 қаңтарда Йохан Вильгельм Рангель жаңа үкімет құрды, және бұл жолы нацистік Германияға деген жақсы ниет білдіру мақсатында, оңшыл ИКЛ партиясы кабинет құрамына енгізілді.
Петсамо дағдарысы
Финляндия 1940 жылдың көктемінен бастап немістермен Петсамодағы Колосёки никель кеніштерін өндіру туралы келіссөздер жүргізді. 1940 жылдың шілдесінде Финляндия I.G. Farbenindustrie неміс компаниясымен келісімшарт жасады: өндірілген никельдің 60% Германияға жеткізілуі тиіс еді. Келіссөздер Кеңес Одағын алаңдатты, ол маусым айында шахтаның 75% және жақын маңдағы электр станциясының иелігін, сондай-ақ сол аймақтағы қауіпсіздікті қамтамасыз ету құқығын сұрады. Неміс мәліметтеріне сәйкес, Колосёки кен орындарының кен қоры 1 миллиард рейхсмаркадан асып, ол үшінші рейхтің 20 жыл бойы никельге деген қажеттілігін толыққанды қанағаттандыра алатын. 1940 жылдың соңында немістер Колосёкидегі никель қорының мөлшерін төрт есе арттырды. Кеңес Одағымен келіссөздер алты айға созылды, содан кейін 1941 жылдың 14 қаңтарында Кеңес Сыртқы істер министрлігі келіссөздерді дереу аяқтау қажеттігін мәлімдеді. Сол күні Кеңес Одағы Финляндияға астық жеткізуді тоқтатты. 18 қаңтарда Кеңес елшісі Зотов елге қайтарылып алынды және совет радиосы Финляндияға қарсы шабуылдар жасады. 1941 жылдың 21 қаңтарында Кеңес Одағының Сыртқы істер министрлігі никель келіссөздерін екі күн ішінде аяқтауды талап ететін ультиматум берді. Фин әскери барлауы шекараның совет жағында әскерлердің қозғалысын байқаған кезде, Маннергейм 1941 жылдың 23 қаңтарында жартылай жұмылдыру ұсынды, бірақ Ритти мен Ренгелл оны қабылдамады. Елші Кивимяки 1941 жылдың 24 қаңтарында Германияның жаңа жастағы азаматтарды әскерге шақырып жатқанын және олардың Ұлыбританияға қарсы қажеттілігі болуы екіталай екенін хабарлады. Фин штабының бастығы генерал-лейтенант Генрихс 30 қаңтар – 3 ақпан аралығында Берлинге сапар шегіп, Финляндияның Қысқы соғыстағы тәжірибесі туралы лекция оқыды, сондай-ақ Халдермен келіссөздер жүргізді. Аталған келіссөздер барысында Халдер Германияның Кеңес Одағына шабуыл жасауы мүмкін екендігі туралы болжам жасады, ал Генрихс оған Финляндияның жұмылдыру шектері және неміс немесе швед әскерлерінің қатысуымен және қатысусыз қорғаныс жоспарлары туралы хабарлады. Полковник Бушенхаген 1 ақпанда Солтүстік Норвегиядан Кеңес Одағының Мурманск қаласында бір дивизияны тасымалдауға қабілетті 500 балық аулау кемесін жинағанын хабарлады. Гитлер Норвегиядағы әскерлерге егер Кеңес Одағы Финляндияға шабуыл жасаса, Петсамоны (Рейнтьер операциясы) дереу басып алуға бұйрық берді. Маннергейм 10 ақпанда отставкаға кететінін мәлімдеді, себебі келісімшілдік саясаты елді басқыншыдан қорғауды мүмкін емес етеді деп санады. Ол келесі күні Риттимен келіссөздер жүргізгеннен кейін және келіссөзшілерге қатаң нұсқаулар жіберілгеннен кейін отставкасын кері қайтарды: кен өндіру құқығының 49% Кеңес Одағына, электр станциясы жеке фин компаниясына, жоғары басқару лауазымдары финдерге беріліп, Финляндияға қарсы кеңестік үгіт тоқтатылуы тиіс. Кеңес Одағы 18 ақпанда бұл шарттарды қабылдамады, осылайша никель келіссөздері аяқталды.
Дипломатиялық қызмет
Генрихстің сапарынан және никель келіссөздерінің аяқталуынан кейін дипломатиялық қызмет бірнеше айға тоқтатылды. Сол кездегі ең маңызды оқиға – полковник Бушенхагеннің 18 ақпаннан 3 наурызға дейін Хельсинки мен Солтүстік Финляндияға жасаған сапары болды, онда ол Лапландияның жер-суын және климатын зерттеді. Ол сондай-ақ Маннергейммен, Генрихспен, генерал-майор Айромен және операциялық басқарма бастығы полковник Таполамен келіссөздер жүргізді. Екі тарап та осы әңгімелердің болжамдық сипатын атап көрсетуге тырысты, бірақ кейін олар ресми келісімдердің негізіне айналды. 1940 жылдың желтоқсанында Германияның Ваффен-СС басшылары Финляндияның Германияға деген бағыныштылығын «іспен» көрсетуін талап етті, яғни фин әскерлерін СС қатарына қосуды. Ресми байланыс 1 наурызда орнатылды, ал келесі келіссөздерде финдер әскерлерді СС-ден Вермахтқа ауыстыруға тырысты, бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезеңіндегі фин Ягер батальонының құрметіне жасалған әрекет болды. Рити мен Маннергейм батальонды Финляндияға неміс қолдауын күшейту үшін қажет деп есептеді, сондықтан ол «Пантипаталжоны» («Аманаты батальоны») деп аталды. Келіссөздер 28 сәуірде Финляндия тарапының талаптарымен аяқталды: үкімет, азаматтық гвардия немесе қарулы күштерге қосылу болмайды және әскери қызметке қатысқысы келетін барлық әскери қызметкерлер алдымен фин армиясынан рұхсат алуы керек. (Бұл шарттар Финляндияның нацистік Германияға деген міндеттемесін шектеу мақсатында жасалды.) Әскериге қабылдау мамыр айында жүзеге асырылды, ал маусым айында әскерлер Германияға жеткізілді, онда 18 маусымда фин СС батальоны құрылды. Сыртқы істер министрі Витинг 23 наурызда Швецияға, онда да осындай шаралар жүргізіліп жатқан еді, әскериге шақыру мүмкіндігі туралы хабарлады. Ұлыбританияның Хельсинкидегі елшісі Гордон Верекер 16 мамырда Финляндия Сыртқы істер министрлігіне хабарлап, әскериге алуды тоқтатуды талап етті. Наурыз айында Швеция мен Германия арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, 15 наурызда Швеция тағы 80 000 адамды жұмылдырып, әскери бөлімдерді оңтүстік жағалауға және батыс шекараға орналастырды, бұл Швецияның соғыс болған жағдайда Финляндияны қолдамауының ықтималдығын арттырды. Бұл швед-фин ынтымақтастығына да әсер етті, өйткені фин тарапының барлау ақпаратын алмасуға деген қызығушылығы сәуір айында айтарлықтай төмендеді. Расалық мәселелер ерекше алаңдаушылық туғызды: нацистік нәсіл теориясы бойынша финдерге жағымсыз қарастырылды. Германия тарапынан белсенді қатысу арқылы фин басшылары соғыстан кейінгі Еуропада кеңес қауіпін жою және көршілес кеңес аймақтарындағы, әсіресе Карелиядағы фин халықтарын біріктіру арқылы тәуелсіздікке қол жеткізуді үміттенеді. Бұл көзқарас 1941 жылдың көктемінде фин басшылығында және баспасөзde кеңінен тарады. Ақпаннан сәуірге дейін Германия Барбаросса жоспарын құпия дайындады, және жоғарыда аталған байланыстардан басқа, бұл кезеңде ешқандай операциялық немесе саяси келіссөздер болған жоқ. Оның орнына олар дезинформация таратты, мысалы, шығыстағы неміс әскерлерінің жиналуы Британияға жоспарланған шабуылға дайындық екендігі (осындай жоспар «Теңіз арыстаны» операциясы деген кодты атаумен қарастырылған) немесе британ бомбалаушыларынан қауіпсіз оқу орындары туралы мәлімдемелер жасады, осылайша өз шынайы ниеттерін жасырды. Германия 6 сәуірде Югославия мен Грекияға шабуыл жасаған кезде, Финляндияда неміс ниеттеріне күдік артты, бірақ Гитлердің Британия шайқасы аяқталғанға дейін Кеңес Одағына шабуыл жасау ниеті бар-жоғы әлі де белгісіз болды. Алайда, финдер бұрын үлкен державалардың келісімдерінде кішкентай елді ұсақ-түйек ретінде қалай пайдаланатынын қайғылы түрде білген еді, және мұндай жағдайда Финляндия Гитлер мен Сталин арасындағы келісімнің белгісі ретінде қолданылуы мүмкін еді, бұл финдердің қорқуына себеп болды, сондықтан Берлинмен қарым-қатынастар Финляндияның болашағы үшін ең маңызды басымдық деп есептелді, әсіресе егер Германия мен Кеңес Одағы арасындағы соғыс болмаса. 5 мамырда Германия Сыртқы істер министрлігі Людвиг Вайссауерді Финляндияға тағы бір рет жіберді, бұл жолы Германия мен Кеңес Одағы арасындағы соғыс 1942 жылдың көктеміне дейін басталмайтынын түсіндірді. Рити мен Витинг, кем дегенде ресми түрде, соған сенді және 6-9 мамыр күндері Финляндияға сапармен келген швед сыртқы істер министрі Гюнтерге хабарлады. Витинг бұл ақпаратты Лондондағы Финляндия елшісі Грипенбергке де жіберді. Соғыс басталғанына бірнеше апта ғана өткен соң, швед және британ үкіметтерінің финдер оларды алдады деген пікірде болуы түсінікті болды. Бұл дезинформациялық науқанның бір бөлігі елші Кивимякиге Финляндияның кеңестерге қысым жасауға болатын жаңа шекара туралы ұсыныстар жасауын сұрау болды. 30 мамыр 1941 жылы генерал Айро немістерге ұсыну үшін бес балама шекара жобасын жасады, олар кеңес тарапынан қабылдауға болатын ең қолайлы нұсқаны таңдауы керек еді. Шындығында, немістердің мұндай ниеті болған жоқ, бірақ бұл әрекет жетекші финдердің Барбаросса операциясына қатысуын қолдауын күшейтті. Барбаросса сияқты операциялар алдын ала хабарлаусыз басталмайды, ал 12 қарашада Берлинде өткен кездесуден бастап кеңес-неміс қарым-қатынастарының нашарлауы 1941 жылдың наурыз айының соңында байқалды. Сталин 6 мамырда кеңес үкіметінің басшылығын өз қолына алып, маңызсыз мәселелерден бас тартып, неміс тарапының жеткізілімдері кешіксе де барлық сауда келісімдерін орындау арқылы үшінші рейхпен қарым-қатынасты жақсартуға тырысты. Бұл саясаттың бір бөлігі Финляндиямен қарым-қатынасты жақсарту болды. 23 сәуірде Хельсинкиге жаңа елші, Павел Орлов тағайындалды және Ж.К. Паасикиви зейнеткерлікке шыққанда астықтан толы пойыз сыйға берілді. Кеңес Одағы сондай-ақ швед-фин қорғаныс одағына қарсылығын қайтарды, бірақ швед тарапының қызығушылығының жоқтығы және Германияның осындай одаққа қарсылығы бұл ұсынысты мәнсіз етті. Кеңес радиосы Финляндияға қарсы насихатты да тоқтатты. Орлов өте келісімді болып әрекет етті және өзінің ізашары тудырған көптеген сезімдерді жұмсартты, бірақ ол ешқандай маңызды мәселелерді (Петсамо никеліне қатысты келіспеушілік сияқты) шеше алмады немесе Кеңес Одағынан астық импортын қайта бастай алмады, сондықтан оның сыясаты ескі саясаттың жаңа жамылғасы ретінде қарастырылды. Ұлыбританияның Хельсинкидегі елшісі Верекер Финляндияның Германияға қарай бет бұрып бара жатқанын байқады, және оның баяндамаларына байланысты, 30 наурызда британ Сыртқы істер министрлігі Петсамодағы фин сауда ережелерін жеңілдетуді сұрады. 28 сәуірде Верекер британ үкіметінің Кеңес-неміс соғысы болған жағдайда Финляндияның бейтараптығын сақтау үшін Ханко немесе Выборгты Финляндияға қайтару үшін Кеңес Одағына қысым жасау керектігін хабарлады. Петсамо дағдарысы фин саясаткерлерін, әсіресе Рити мен Маннергеймді көңілсіздікке түсірді, кеңес Одағымен бейбіт өмір сүру мүмкін емес деген ойды қалыптастырды, және Финляндияның тыныш өмір сүруі үшін Кеңес Одағы жеңілуі керек екенін түсіндірді, Рити 28 сәуірде АҚШ елшісі Артур Шенфельдке осылай түсіндірді. Бұл сезімнің әсері Германиямен жақындасуды қолдайтын дауыстар күшейді, ал Финляндияның жаңа шекараларында қарулы бейтараптықты жақтаушылардың дауысы (кейбір социал-демократтар мен швед халық партиясының солшылдары) әлсірегенін көрсетті. Швецияның консервативті Сыртқы істер министрі Гюнтермен болған байланыстар шведтерге күтілмеген «Большевизмге қарсы крест жорығына» деген ынтаны көрсетті. 1941 жылдың көктемінде Югославия мен Грекияны сәтті басып алғаннан кейін, неміс армиясы өзінің қарыштамалық деңгейіне жетті, және оның соғыста жеңіске жететініне сенімділік артты. Германия Сыртқы істер министрлігінің өкілі Карл Шнурре 20-24 мамыр күндері Финляндияға сапар шекті және Зальцбургте келіссөздерге бір немесе бірнеше штаб офицерлерін шақырды.
Германиямен ынтымақтастық
Генерал Генрихс бастаған штаб офицерлерінің тобы 24 мамырда Финляндиядан шығып, 25 мамырда Зальцбургте OKW-мен талқылауға қатысты. Немістер сонымен қатар Финляндия аумағын Петсамодан Мурманскіге және Салладан Кандалакшаға дейін шабуыл жасауға қызығушылық танытты. Генрихс Финляндияның Шығыс Карелияға қызығушылығын білдірді, бірақ Германия пассивті ұстанымды ұсынды. Келесі күні келіссөздер Берлинде ОКХ-мен жалғасты, ал Германия Финляндияның Ладога көлінің шығыс немесе батыс жағында соққы беруге дайын күшті шабуыл жасауын қалаған. Финдер ұсынысты қарауға уәде берді, бірақ немістерге Олонец-Петрозаводск бағытында ғана жабдықтауды ұйымдастыра алатындығын хабарлады. Сонымен қатар жұмылдыру мәселесі де талқыланды. Германияның Микелидегі Маннергейм штабына құпия хабарларды жеткізу үшін сигнал беру офицерлерін жіберу туралы шешім қабылданды. Теңіз қатынасы мәселелері талқыланды, негізінен Балтық теңізіндегі теңіз жолдарын қамтамасыз ету үшін, сондай-ақ алдағы соғыста фин теңіз флотын пайдалану мүмкіндігі. Бұл келіссөздер барысында финдер астық пен отыннан бастап ұшақтар мен радиожабдықтарға дейін бірқатар материалдық өтініштер ұсынды. Генрикс тобы 28 мамырда оралып, өздерінің талқылауларын Маннергеймге, Уолденге және Ритиге баяндады. 30 мамырда Рити, Витинг, Вальден, Кивимаки, Маннергейм, Генрикс, Талвела және Сыртқы істер министрлігінен Ааро Пакаслахти кездесу өткізді, онда олар келіссөздердің нәтижелерін кейбір алғышарттар тізімімен қабылдады: Финляндияның тәуелсіздігіне кепілдік, Қысқы соғыстан бұрынғы шекаралар (немесе одан да жақсы), астық жеткізуді жалғастыру және фин әскерлері кеңестік шабуылдан бұрын шекарадан өтпейтіндігі. Келесі келіссөздер кезеңі 3-6 маусымда Хельсинкиде өтті. Осы келіссөздер барысында Германия Оулудан солтүстікке қарай орналасқан аймаққа жауапты болады деп шешілді. Бұл аймақ оларға оңай берілді, өйткені ол сирек қоныстанған және оңтүстік провинциялардың қорғанысы үшін маңызды емес. Финдер сонымен қатар немістерге солтүстік Финляндияда екі дивизия (30 000 адам) және Хельсинки мен Кемиярвидегі әуежайларды пайдалануына келісті (неміс ұшақтарының санынан кейін Кеми мен Рованиемидегі әуежайлар қосылды). Финляндия Германияны Квислинг үкіметін құру әрекеті ынтымақтастыққа тоқтам салатынын ескертті, өйткені олар Финляндияның агрессор болмауын және Финляндия жерінен басқыншылық жасалмауын өте маңызды деп санайды. Кеме қатынастары жөніндегі келіссөздер 6 маусымда Кильде жалғасты. Соғыс басталғаннан кейін Крейгсмарин Фин шығанағын миналармен жабады деп келісілді. Барбаросса операциясына қатысқан неміс әскерлерінің келуі 7 маусымда Петсамодан басталды, онда SS Division Nord оңтүстікке қарай басталды, ал 8 маусымда Ботния шығанағының порттарында неміс 169-шы жаяу әскер дивизиясы темір жолмен Рованиемиге жеткізілді, онда екеуі де 18 маусымда шығысқа қарай бұрылды. Ұлыбритания бұл қадамдарға наразылық білдіру үшін 14 маусымнан бастап Петсамоға барлық теңіз қозғалысын тоқтатты. 14 маусымнан бастап бірнеше неміс миналық кемелері мен қолдаушы МТБ Финляндияға келді, кейбіреулері ресми әскери сапармен, басқалары оңтүстік архипелагта жасырынды. Фин парламенті алғаш рет 9 маусымда хабарланды, онда келесі жұмылдыру кезеңдерін қамтамасыз ету үшін қажетті әскерлерге, мысалы, әуе шабуылына қарсы және шекара күзет бөлімшелеріне алғашқы жұмылдыру бұйрықтары берілді. Сыртқы істер комитеті парламенттің бұл мәселелерді шешкенде оны айналып өткеніне шағымданып, Парламентке құпия ақпаратты сендіру керек деп наразылық білдірді, бірақ басқа ешқандай іс-қимыл жасалмады. Швед елшісі Карл Иван Вестман "Секступл" деп аталатын кеңестік көзқарасты, солшыл социал-демократтар сыртқы саясат мәселесінде парламентке сенім артуға болмайтынын жазды. Кеңес жаңалық агенттігі ТАСС 13 маусымда Германия мен Кеңес Одағы арасында ешқандай келіссөздер жүргізілмейтінін хабарлаған кезде, Рити мен Маннергейм Германиядан кепілдіктер алынбағандықтан жұмылдыруды кейінге қалдыруға шешім қабылдады. 11 маусымда Финляндияға байланыс офицері болып тағайындалған генерал Вальдемар Эрфурт 14 маусымда OKW-ге Финляндияның алдын ала шарттар берілмесе, жұмылдыруды аяқтамайтынын хабарлады. Финдер сол күні (14 маусымда) жұмылдырудың екінші кезеңін жалғастырғанмен, бұл жолы жұмылдыру күштері солтүстік Финляндияда орналасты және кейіннен неміс командасымен жұмыс істеді. 15 маусымда фельдмаршал Кейтель фин тарапының алғышарттары қабылданғанын хабарлады, ал жалпы жұмылдыру 17 маусымда, жоспарланған мерзімнен екі күн кешіккеннен кейін қайта басталды. 16 маусымда екі фин дивизиясы Лапландиядағы неміс армиясына берілді. 18 маусымда Уттидегі әуежай фин ұшақтарымен эвакуацияланды және немістерге 19 маусымнан бастап отын құю үшін пайдалануға рұқсат берілді. Неміс барлау ұшақтары 20 маусымда Ювяскюляға жақын Ттиккакоскиде орналастырылды. 20 маусымда Финляндия үкіметі Кеңес шекарасындағы 45 000 адамды эвакуациялауға бұйрық берді. 21 маусымда Финляндияның Бас штабының бастығы Эрик Генрихс шабуыл басталғанын неміс әріптесінен ресми түрде естіді.
Жаулық әрекеттердің басталуына
Барбаросса операциясы 21 маусымның кешкі сағаттарында солтүстік Балтық теңізінде басталды, сол кезде Фин архипелагында жасырынған неміс мина тасушылары Фин шығанағында екі ірі миналық дала орналастырды, бірі шығанақтың аузында, екіншісі – шығанақтың ортасында. Бұл миналық далалар соңы соғыс аяқталғанға дейін Кеңес Балтық флотын Фин шығанағының шығыс бөлігіне шектеу үшін жеткілікті болды. Үш фин суасты кемесі Суурсари аралы мен Эстония жағалауы арасындағы 9 шағын миналық дала орнату арқылы мина тасу операциясына қатысты, алғашқы миналар 1941 жылғы 22 маусымда сағат 0738-де фин суасты кемесі «Ветехинен» арқылы орналастырылды. Сол түні неміс бомбалаушылары Шығыс Пруссияның әуежайларынан Фин шығанағы бойымен Ленинградқа ұшып, портын және Нева өзенін миналады. Финляндияның әуе қорғанысы осы бомбалаушылардың бір тобы, ең болмаса Нева өзенін миналауға жауаптылар, Оңтүстік Финляндия үстінен ұшып өткенін байқады. Қайту сапарында бұл бомбалаушылар Шығыс Пруссияға қайту алдында Утти әуежайында жанармай құйды. Финляндия Кеңес Одағы Аланд аралдарын мүмкіндігінше тезірек басып алып, оны Финляндиядан Швеция мен Германияға (Ханко базасымен бірге) теңіз жолдарын жабу үшін пайдаланады деп қорқынышты, сондықтан 22 маусымның таңертеңгісінде фин әскерлерін Аландқа жеткізу үшін «Желкен жарысы» (Kilpapurjehdus) операциясы басталды. Кеңес бомбалаушылары фин кемелеріне шабуыл жасады, 1941 жылғы 22 маусымда сағат 0605-те фин кемелері Аланд аралдарына әскерлерін жеткізбей тұрып шабуыл жасады, бірақ әуе шабуылында ешқандай зақым келтірмеді. Совет артиллериясының жеке батареялары таңертеңгісін Ханкодан фин позицияларына оқ атуды бастады, сондықтан фин командирі оқ атуға рұқсат сұрады, бірақ рұқсат берілгенге дейін совет артиллериясы оқ атуды тоқтатты. 22 маусым күні таңертең неміс «Гебиргскорп Норвеген» операциясы «Рентьер» басталды және Солтүстік Норвегиядан Пецамоға қарай қозғала бастады. Германия елшісі Швециямен шұғыл келіссөздерді бастады, ол 163-ші жаяу әскер дивизиясын Норвегиядан Финляндияға швед теміржолын пайдалану арқылы көшіруді ұсынды. Швеция 24 маусымда осыған келісті. 22 маусым күні таңертең Кеңес Одағы мен Финляндия бір-біріне қатысты соғыста бейтарап болатынын мәлімдеді. Бұл нацистік басшылардың алаңдаушылығын туғызды, олар Фин архипелагін база ретінде және фин әуежайларын жанармай құю үшін пайдалану арқылы Кеңес Одағының жауабын туғызуға тырысты. Гитлердің ашық мәлімдемесі де дәл осы бағытта жұмыс істеді; Гитлер Германияның большевиктерге «солтүстікте фин азаттық ерлермен одақтасып» шабуыл жасайтынын мәлімдеді. Бұл британдық сыртқы істер министрі Иденнің 24 маусымда парламентте Финляндияның бейтараптығын растаған мәлімдемесіне қайшы келді. Финляндия өзінің жерінен Совет Одағына тікелей неміс шабуылдарына жол бермеді, сондықтан Петсамо мен Салладағы неміс күштеріне өздерінің атысын тоқтатуға тура келді. Әуе шабуылдарына тыйым салынды, ал солтүстік Финляндиядағы нашар ауа райы немістерге ұшуға кедергі келтірді. Оңтүстік Финляндиядан Ақ теңіз каналына қарсы тек бір шабуыл ғана мақұлданды, бірақ тіпті оны да ауа райының нашарлауы салдарынан тоқтату керек болды. Кейде совет және фин шекарашыларының арасында жеке және топтық деңгейдегі кіші қару атыстары болды, бірақ басқа жағдайда майдан тыныш болды. Қарсылас тараптарды мұқият қадағалау үшін екі тарап та, сонымен қатар немістер де шекарада белсенді әуе барлауын жүргізді, бірақ әуе ұрыстары болған жоқ. Үш күннен кейін, 25 маусымның таңертеңінде Кеңес Одағы өз әрекетін жасап, 18 қалаға 460 ұшақпен әуе шабуылын бастады, негізінен әуежайларға, сонымен қатар азаматтық нысаналарға да ауыр зақым келтірді. Ең үлкен залал Туркуда болды, онда әуежай бір апта бойы жұмыс істемеді, бірақ азаматтық мақсаттар арасында ортағасырлық Турку қамалы зақымдалды. (Соғыстан кейін қамал жөнделген, бірақ жұмыс 1961 жылға дейін созылды.) Котка мен Хайнолада да азаматтық мақсаттарға үлкен залал келтірілді. Алайда, бұл шабуылда бейбіт тұрғындар арасында зардап шеккендер аз болды. Кеңес Одағы шабуылды Финляндиядағы неміс нысаналарына бағытталған деп ақтады, бірақ тіпті британдық елшілік ең ауыр соққылар оңтүстік Финляндияға және немістер жоқ әуежайларға түскенін мойындауға мәжбүр болды. Шабуыл кезінде неміс күштерінің тек екі нысанасы болды: Рованиеми және Петсамо. Сыртқы істер министрі Эден 26 маусымда парламентте соғысты Кеңес Одағы бастағанын мойындады. Парламент отырысы 25 маусымға жоспарланған болатын, онда премьер-министр Рангель Финляндияның совет-герман соғысындағы бейтараптығы туралы хабарламаны ұсынуға тиіс болған, бірақ совет бомбалаулары оны Финляндияның Кеңес Одағымен қайтадан соғыста екенін атап өтуге итерді. Ұзақ соғыс басталды.