Кіріспе

Американдық әлеуметтік психолог C. Дэниел Батсон (15 наурыз 1943 жылы туған) – американдық әлеуметтік психолог. Оның теология (Принстон теологиялық семинариясы) және психология (Принстон университетінің психология кафедрасы) салаларында екі докторлық дәрежесі бар. Батсон Джон Дарлидің жетекшілігімен докторлық диссертациясын қорғады және Канзас университетінде оқытумен айналысты. 2006 жылы зейнетке шығып, қазір Теннесси университетінің психология кафедрасында профессор-эмеритус қызметін атқарады. Ол альтруизмнің, эмпатиялық алаңдаушылықтың және дін психологиясының әлеуметтік психологиясына қосқан үлесімен ең жақсы танымал.

Альтруизм туралы

Бэтсон "мұқтаж адамға деген жанашырлық оған көмектесуге итермелейді, бұл көмектесудің түпкі мақсаты емес, олар көзделмеген салдарлары" деп тұжырымдайтын жанашырлық альтруизмі гипотезасымен кеңінен танымал. Алғашында "эмпатиялық көмек қарым-қатынасын" түсіндіру үшін ұсынылған бұл теория, таза альтруизм мүмкін екенін және психологиялық эгоизмнің жалған екенін көрсетеді. Аронсон, Уилсон және Акерт Бэтсонды "адамдар көбінесе тек жүректерінің жақсылығынан басқаларға көмектеседі" дегеннің ең күшті жақтаушысы деп сипаттады. Бэтсон жанашырлық альтруизмі гипотезасын әр түрлі эгоистік түсіндірмелерге қарсы қолдау үшін тәжірибелік зерттеулер жүргізді. Барлық сырттай альтруистік әрекеттердің ішкі себептері эгоистік деп санайтын сыншылар бұл теорияны сынады (мысалы, бәсекелес теріс күйден құтылу моделіне қараңыз). Жанашырлық альтруизмі гипотезасы туралы толық ақпаратты әлеуметтік психология оқулықтарынан, соның ішінде Brehm және Kassin (1996) еңбегінен табуға болады. Бэтсон теология студенттері арасындағы араласуды зерттеген зерттеудің де авторларының бірі (Дарли және Бэтсон, 1973). Бұл зерттеуде студенттердің діни көзқарастары мен жеке басының ерекшеліктері мұқтаж адамға көмектесуге дайындығымен байланысты болмады. Керісінше, студенттің көмекке ұмтылуына оның қаншалықты асығыс екені әсер етті. Зерттеуге сәйкес, кейбір студенттерге "Изгі самариялық" туралы парабола бойынша жұмыс берілгенімен, бұл олардың мінез-құлқына ешқандай әсер етпеді, демек, бұл параболаға бейімделу адамдарды көбірек көмекші етпейді деген тұжырым жасалды. Бұл зерттеуді талдау үшін Бэтсонның дұрыс статистикалық әдістерді қолданды ма, жоқ па деген пікірталас әлі де жалғасуда.

Эмпатия туралы

Әлеуметтік психология зерттеушілері ұзақ жылдардан бері басқаны елестету мен өзінді елестету арасындағы айырмашылыққа, әсіресе осы екі көзқарас тудыратын эмоционалдық және мотивациялық салдарларға қызығушылық танытып келеді. Бэтсонның бірнеше зерттеулері басқа адамның сезіміне назар аударудың эмпатиялық алаңдаушылықты күшейтетінін, ал өзінді басқа адамның жағдайында елестетудің эмпатиялық алаңдаушылық пен жеке қиындықты бірдей тудыратынын көрсетті. Мұндай зерттеулердің бірінде Батсон және оның әріптестері қатысушылар Кэти Бэнкс туралы әңгіме тыңдағанда, түрлі перспективаларға бағытталған нұсқаулардың эмоционалдық салдарына қатысты зерттеу жүргізді. Кэти Бэнкс – ата-анасы қайтыс болғаннан кейін күресіп жүрген жас колледж студенті. Бұл зерттеу түрлі нұсқаулардың қатысушылардың нысана жағдайын қабылдауына әртүрлі әсер ететінін көрсетті. Атап айтқанда, Кэтидің орнында өзін елестеткен қатысушылар, оның реакциялары мен сезімдеріне назар аударғандарға немесе объективті, бейтарап көзқараспен қарағандарға қарағанда, ыңғайсыздық пен жеке қиындық белгілерін күштірек көрсетті. Сондай-ақ, перспективаға бағытталған екі нұсқау да бейтарап көзқараспен салыстырғанда эмпатиялық алаңдаушылықты жоғарылататын нәтиже берді. Бұл қажеттілікке тап болған жағдайды байқау әрқашан әлеуметтік мінез-құлыққа әкелмейтінін түсіндіруге көмектеседі: егер басқа адамның эмоциялық немесе физикалық ауыр жағдайын қабылдау жеке қиындықты тудырса, байқаушы оның тәжірибесіне толыққанды назар бөлмеуі мүмкін, нәтижесінде жанашырлықпен әрекет етпейді. Жақында Бэтсон Чикаго университетінің нейробиологы Жан Десетимен бірлесіп, эмпатия мен жеке қиындықтың нейрондық негіздерін зерттеу үшін функционалдық нейросуреттеуді қолдана отырып зерттеу жүргізді. Сканерлеу кезінде қатысушылар ауыр емдеуден өтетін науқастардың бейнежазбаларын тамашалады. Олардан өзін науқастың орнына қоюды (өзін елестету) немесе олардың сезімдері мен эмоциялық көріністеріне назар аударуды (басқаны елестету) сұрады. Мінез-құлық деректері өзін-өзі аversive жағдайға тікелей проекциялаудың жеке қиындықты күшейтетінін, ал басқа адамның қиын жағдайына эмоционалдық және мінез-құлықтық реакцияларына назар аударудың эмпатиялық алаңдаушылықты арттыратынын және жеке қиындықты азайтатынын растады. Нейросуреттеу деректері осы нәтижемен сәйкес келді және осы ерекше мінез-құлық жауаптарының нейрондық байланыстары туралы түсініктер берді. Өзін-өзі бағалау, ауырсынудың мотивациялық-эмоционалдық өлшемдерін кодтауға қатысатын ми аймақтарында, соның ішінде екі жақты инсулярлық қабықтарда, алдыңғы цингулярлық қабықта, миндальда және бұлшықет дайындығына қатысатын түрлі құрылымдарда күшті гемодинамикалық жауаптарды тудырды. Миндаль қауіптің нақты немесе ықтимал бағалауында маңызды рөл атқарады. Сондықтан өзін ауыр және қауіпті жағдайда елестету, басқа біреуді сол жағдайда елестетуге қарағанда күштірек қорқыныш немесе жағымсыз реакцияны тудыруы мүмкін.

Дін туралы

Бэтсонның дін психологиясына қосқан ең танымал үлесі – Гордон Олпорттың ішкі және сыртқы діни бағыттар арасындағы дәстүрлі айырмашылығы барлық мүмкін діни бағыттарды толығымен қамти алмайды деген аргументі. Оның орнына, ол «ізденіс» деп аталатын, сұрақтар мен олардың жауаптарына тең мән беретін дінилік түріне сілтеме жасаудың маңызды екенін санайды. Бұл көзқарас қырқыс пікірталас тудырды, және сыншылар ізденіс дінилікке қатысты кез келген басқа фактормен байланысты ма екеніне күмән келтірді. Бэтсон діни тәжірибелер туралы да жазған, және Грэм Уолластың шығармашылық психологиясындағы проблеманы шешудің төрт кезеңді моделіне негізделген төрт кезеңді модельді қорғады.

Жарияланымдар

Бэтсон, К. Д. (2011). Адамдардың альтруизмі. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Бэтсон, К. Д. (2009). "Эмпатия деп аталатын сегіз нәрсе: бір-бірімен байланысты, бірақ бір-бірінен ерекшеленетін құбылыстар". Дж. Десети және В. Айкс (ред.), "Эмпатияның әлеуметтік нейроғылымы" (3–15 бб.). Кембридж: MIT баспасы. Бэтсон, К. Д. (2009). "Көре алудың екі түрі: басқа біреудің сезімін елестету және өзіңнің сезіміңді елестету". К. Д. Маркман, В. М. П. Клейн және Дж. Сухр (ред.), "Қиял және милық симуляция туралы нұсқаулық" (267–279 бб.). Нью-Йорк: Психология баспасы. Бэтсон, К. Д., Шонраде, П. және Вентис, Л. (1993). Дін мен жеке тұлға. Нью-Йорк: Оксфорд университетінің баспасы. Бэтсон, К. Д. (1991). Альтруизм мәселесі: әлеуметтік психологиялық тұрғыдан қарастыру, Хиллсдейл, Нью-Джерси: Эрлбаум. Бэтсон, К. Д., Шонраде, П. және Вентис, Л. В. (1993). Дін мен жеке тұлға. Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы.

Бэтсон, К. Д. (1976). "Дін просоциалдық ретінде: агент немесе қос агент?". Дінді ғылыми зерттеулер журналы. 15: 29–45.