Кіріспе

Тир ауданының экономикасы құнарлы топырағы мен қолайлы климатының арқасында ауыл шаруашылығы өнімдерін өндіру мен өңдеуге, әсіресе інжір, мақта, жүгері және басқа да дәнді дақылдарға, темекі мен кунжут сияқты ақшалық дақылдарға, арбуз, шие, персик және анор сияқты жемістерге, сондай-ақ жаңғақ пен каштан сияқты құрғақ жемістерге негізделген. Тир орталығында ислам архитектурасының көптеген әсерлі үлгілері бар тартымды ескі квартал және жанды сейсенбі және жұма күндерігі базарлар орналасқан, онда айналағы ауылдардың көп мәдениетті халқының ықпалын байқауға болады. Аптаның екі күні өткізілетін бұл екі базар бүкіл аймақта және экскурсияға келген қонақтар мен туристер арасында қолмен жасалған заттарымен танымал және көптеген тұтынушыларды тартады. Жыл сайынғы шара, сондай-ақ, Тирге көп адамды тартатын Невруз күні Батыс Түркиядағы ең көңілді және тамыр терең (1403 жылдан бері) мерекелердің бірі болып табылады, ол әр наурыздың үшінші жексенбісінде тойланады. Жергілікті танымал тағам – Тир шарықтары.

Этимологиясы мен тарихы

Тир орталығы – ежелгі қала, ол лидиялықтардың билігі кезінде маңыздылыққа ие болды. Сол кезде қала Тирра (кейде Тарра деп те жазылған) деп аталды және Лидия астанасы мен Ефес порты арасындағы жолдың ортасында орналасқан еді. Оның түріне қатысты түрлі пікірлер бар, бірақ көптеген дереккөздер Тирра қаласы мен Лидия патшасы Гигестің байланысын көрсетеді. Кейбір ғалымдар оның туған жері осы қала болғанын нақты айтады, ал басқалары ол алғаш рет осы жерде билік еткен немесе қала 7-ғасыр патшасы немесе одан бұрынғы біреуінің қолымен құрылғанын мәлімдейді. Қала атауы мен Тиррения, тиррендер және тиран сияқты атаулардың этимологиялық ұқсастығы да талқыланған, бірақ даулы. Тирра атауының этимологиясы лидия тілінен шыққан сөз деп саналады және ағылшын тіліндегі "мұнара" сөзімен байланыстырылады. Тир 15 ғасырдан бастап Осман империясының астанасымен және басқару жүйесімен экономикалық және демографиялық жағынан тығыз байланыс орнатты, себебі Тир сарай қызметкерлері, тіпті гарем мүшелері зейнетке шығу үшін таңдайтын орынға айналды. Тимур (Тамерлан) 1402/1403 жылдары Анкара шайқасында Осман әскерін жеңгеннен кейін Тирде қыстады. Осы уақытты ол Родос рыцарьларынан Смирнаның төменгі қамалын басып алып, түріктерге Измирді толық иеленуге пайдаланды. Оның осы жерде болуы жоғарыда айтылған Тирдің Невруз тойлау дәстүрінің бастауына да себеп болды. 1867 жылдан 1922 жылға дейін Тир Осман империясының Айдин вилайетінің құрамында болды.

Халық және әкімшілік

Тир орталығы 1864 жылы құрылған Түркиядағы ең көне муниципалитеттердің бірі және ел бойынша тоғызыншы орында тұр. Соңғы он жылда Тир ауылының халқының шамамен төрттен бірі елден тысқары көшіп кетті, бұл Тир орталығының халқының сәл өсуіне себеп болды, бірақ ауданның жалпы халқы сегіз пайызға азайды. Осы тенденцияға байланысты ауданға сырттан аз көшіп келеді. Тир ауданындағы тұрғын үйлердің жалпы саны 36 873-ке жетеді. Тир ауданында барлық түрдегі 16 446 кәсіпорын орналасқан. Жеті банк аудан бойынша жеті филиал арқылы қызмет көрсетеді. Бір мұғалімге 18 студент, ал бір дәрігерге 506 науқас шаққанда.

Экономика

Тейр муниципалитеті құрылған күні тұрғысынан ең алғашқы болып табылады, және бұл басқа да бірнеше салаларда көрініс тапты, бұл 19-ғасырдың соңында инвесторлардың аймаққа қызығушылығын көрсетеді. 1893 жылы Измир-Айдын темір жолына қосылу мақсатында салына бастаған темір жол желісі, Тир мен оның шығыс көршісі Өдемисті сол батысқа қарайғы негізгі желіге жалғастыратын 137 шақырымдық бөлігі 1911 жылы аяқталды. Бұл желі Түркия тарихындағы теміржол көлігінің алғашқы желісі болды. Қазір Басман аймақтық темір жолы Измирден жүріп тұрады. Бүгінгі таңда ауданның жан басына шаққандағы орташа табысы Тирді Ізмір провинциясының қарастырылатын аудандарының арасында шамамен орташа деңгейде орналастырады. Осы күнге дейін жасалған инвестициялар ауданның жалпы экономикалық бейнесін өзгертуге жеткіліксіз болды, Селчук арқылы жақын орналасқан Измир-Айдын автожолына және Аднан Мендерес халықаралық әуежайына ыңғайлы қол жеткізілуіне қарамастан. Тирдегі өнеркәсіптік қызмет екі өнеркәсіптік аймаққа шоғырланған: үлкені – Тир Ұйымдасқан Өнеркәсіптік Аймағы (TOSBİ), ал кішірек және жергілікті қанағаттанатын – Тир Шағын Өнеркәсіптік Алаңы. Туризм және оған байланысты жатақжайлар әлі де жетілмеген, қаланың мәдени туризм саласындағы әлеуетіне қарамастан, Тирдегі жатақжайлардың саны жүзге жетпейді.