Моисей Мендельсонның «Иерусалим» кітабы: Діни билік және яһудилік

Мозес Мендельсонның «Иерусалим» кітабы: дін мен мемлекеттің ажырасуы, еврейлердің құқықтары, саяси теория, еврейлік ағартушылығы (Хаскала) тақырыбын қамтиды.

26 мин оқу

100%

Дереккөз: Jerusalem (Mendelssohn book) — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Мұса Мендельсонның "Иерусалим немесе діни билік пен иудаизм туралы" (Jerusalem oder über religiöse Macht und Judentum) кітабы – Мұса Мендельсонның 1783 жылы алғаш рет жарияланған еңбегі. Сол жылы прус офицері Кристиан Вильгельм фон Дом өзінің "Еврейлердің азаматтық жағдайын жақсарту туралы естеліктерінің" екінші бөлігін жариялады. Мұса Мендельсон еврей ағартушылығының (Хаскала) негізгі тұлғаларының бірі болды және оның әлеуметтік келісімшарт және саяси теорияны (особы түрде дін мен мемлекеттің бөліну мәселесін) қарастыратын философиялық трактаты Хаскалаға оның ең маңызды үлесі деп есептеледі. Француз революциясының алдында Пруссияда жазылған бұл кітап екі бөлімнен тұрады, және әр бөлімі жеке-жеке нөмірленген. Бірінші бөлімде саяси теория тұрғысынан "діни билік" және ішкі жан дүниесінің бостандығы (Барух Спиноза, Джон Локк, Томас Гоббс) талқыланады, ал екінші бөлімде Мендельсонның жаңа секулярлық контекстегі еврей дінінің рөлі туралы жеке көзқарастары қарастырылады – кез келген діннің ағартулы мемлекеттегі орны. Бұл басылымында Мұса Мендельсон еврей халқының қоғамдық айыптаулардан қорғалуын Пруссия монархиясының қазіргі ахуалына қатысты сынмен үйлестірді.

Тарихи негіздер

1763 жылы теология студенттерінің бір тобы Берлиндегі Мозес Мендельсонға оның әдебиетке қатысты беделіне байланысты барып, одан христиандыққа қатысты пікірін білуді талап етті. Үш жылдан кейін олардың бірі, швейцариялық Иоганн Каспар Лаватер, оған Шарль Боннедің «Философиялық палингенезия» еңбегінің неміс тіліне жасаған аудармасын, Мендельсонға арнап жіберді. Ол арнауда Мендельсонды Бонне ұсынған дәлелдерге сүйеніп христиандыққа өтуге немесе оның аргументтерін жоққа шығаруға шақырды. Өте амбициялы дін қызметкері Лаватер 1774 жылы жазылған басқа хаттармен бірге Мендельсонға арналған арнауын және Мендельсонның жауабын жариялады, соның ішінде доктор Кёльбеленің «Мендельсон дауларының салдарынан екі израильдікті шомылдыру рәсімі» туралы дұғасы да бар еді. Ол Мендельсонның және оның діни төзімділік туралы хаттарының беделін пайдаланып, өзін қазіргі еврейлердің мессиясы ретінде көрсетуге тырысты, Хаскаланың христиандыққа өтуге қарсы екенін еске салды. Бұл интрига Мендельсонның досы Готтхольд Эфраим Лессингтің «Натан мудры» атты аллегориялық драмасында ортағасырлық крест жорықтары дәуіріне көшірілді: Лессинг жас дін қызметкері Лаватерді қазіргі заманғы ағартушы тарихнама тұрғысынан крест жорықтарының төзімді батыры ретінде бейнеленген тарихи тұлға Саладинмен алмастырды. Натанның сақина туралы мысалмен жауап беру мотиві Боккаччоның «Декамерон» еңбегінен алынған. Лессинг өзінің драмасын Мозес Мендельсонға арналған төзімділік пен ағартушылықтың ескерткіші ретінде жасауды көздеді. Лессинг ашық ойлы және заманауи масон болды және ол 1770 жылдары Гамбургте православиелік лютерандық басты пастор Иоганн Мельхиор Гёцемен Жаңа өсиеттің тарихи шындығы туралы теологиялық дау (Fragmentenstreit) жүргізді. Ақырында 1778 жылы Брауншвейг-Вольфенбюттель герцогы Карл I оны тыйым салды. Лессингтің діннің негізін сұраудың және оның діни төзімділікке бағытталған күш-жігерін қарастырудың жаңа тәсілі қазіргі саяси тәжірибенің көрінісі ретінде қарастырылды. 1782 жылы Иосиф II билік еткен Габсбург монархиясында «Төзімділік жарлығы» жарияланғаннан кейін және Людовик XVI билік еткен Франция монархиясында «Патенттік хаттар» іске асырылғаннан кейін, дін және әсіресе еврейлердің азаттығы Эльзас-Лотарингиядағы жеке пікірталастардың сүйікті тақырыбына айналды, және бұл пікірталастар көбінесе христиан дінбасылары мен аббаттардың жарияланымдарымен жалғасты. Мендельсонның «Иерусалим немесе діни билік және иудаизм» еңбегі оның осы пікірталасқа қосқан үлесі ретінде қарастырылуы мүмкін. 1770 жылдары Мендельсоннан Швейцария мен Эльзастағы еврейлер арасында делдалдық жасауды жиі сұрады, және бір рет Лаватер Мендельсонның араласуын қолдады. 1780 жылдары Эльзаста тағы бір антисемиттік интрига болды, онда Франсуа Хелл еврей халқын шаруаларды шаршатуда деп айыптады. Қазіргі Эльзас еврейлеріне жер сатып алуға рұқсат берілмеген, бірақ олар көбінесе ауылдық жерлерде қонақүй иелері және қарыз берушілер ретінде өмір сүрді. Мозес Мендельсоннан Эльзас еврейлерінің қауымдық басшысы Герц Серфберрден еврей халқының заңдық кемсітуі туралы мемоармен жауап беруді сұрады, өйткені бұл Пруссия әкімшілігінің жалпы практикасы болды. Мозес Мендельсон прус офицері және масон Кристиан Вильгельм фон Домның мемоарын жасады, онда екі автор да азаматтық жағдайды жақсарту талабымен жарықсыз жағдайды растауға тырысты. Осыған байланысты Мозес Мендельсон сол жылы жарық көрген «Иерусалим» кітабында еврейлердің азаматтық мәртебесін «жақсарту» Пруссия монархиясын тұтастай жаңғырту қажеттілігінен ажыратуға болмайтынын дәлелдеді. Мозес Мендельсонның Хаскаланың ең танымал философтарының бірі ретінде Пруссия патшалығынан болуының себебі көршілес елдерге қарағанда еврейлердің азаттық жағдайының ең төменгі деңгейде болғанымен түсіндіріледі. Сондықтан еврей халқы 19 ғасырда басқа елдерге қарағанда көбірек ассимиляцияға мәжбүр болды: Гогенцоллерн монархиясы өз жарлықтарымен Габсбург монархиясының ізімен 10 жыл кешіктірілді. 1784 жылы Мендельсонның «Иерусалим» кітабы жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң Габсбург монархиясының әкімшілігі раввиндік юрисдикцияға тыйым салды және еврей халқын өзінің юрисдикциясына бағындырды, бірақ төмен құқықтық мәртебемен. Бұл монархияның алғашқы қадамы төзімсіздік бағытында жасалған деп күтілді. 1791 жылы Франция революциясының Ұлттық Ассамблеясы Франция республикасының еврей халқына толық азаматтық құқықтарды жариялады (Адам және азамат құқықтары туралы декларация).

In 1763 some students of theology visited Moses Mendelssohn in Berlin because of his reputation as a man of letters, and they insisted that they wanted to know Mendelssohn's opinion about Christianity. Three years later one of them, the Swiss Johann Caspar Lavater, sent him his own German translation of Charles Bonnet's Palingénésie philosophique, with a public dedication to Mendelssohn. In this dedication he charged Mendelssohn with the decision to follow Bonnet's reasons by converting to Christianity or to refute Bonnet's arguments. The very ambitious priest Lavater published his dedication to Mendelssohn and Mendelssohn's response together with other letters which were dated to the year 1774—including a prayer of Dr. Kölbele "baptizing two Israelites as a consequence of the Mendelssohn dispute". He abused the reputation of Mendelssohn and of his letters about religious tolerance to fashion himself as a kind of Christian Messiah of contemporary Judaism, disregarding the Haskalah as a conversion to Christianity. This intrigue was transferred to the times of the medieval Crusades in the allegorical drama Nathan der Weise of Mendelssohn's friend Gotthold Ephraim Lessing: Lessing replaced the young priest Lavater with the historical figure Saladin who appeared as the tolerant hero of the Crusades in the perspective of contemporary enlightened historiography. The motive of Nathan who replied with the ring parable, was taken from Boccaccio's "Decamerone" and Lessing intended to create his drama as a monument of tolerance and enlightenment dedicated to Moses Mendelssohn. Lessing was an open minded and modern type of freemason and he himself had a public theological dispute (Fragmentenstreit) about the historical truth of the New Testament with the orthodox Lutheran Hauptpastor Johann Melchior Goeze in Hamburg during the 1770s. Finally he was banned in 1778 by Charles I, Duke of Brunswick Wolfenbüttel. Lessing's new way to ask about the fundament of a certain religion and to regard its efforts on religious tolerance was intended as a reflection of the current political practice. In 1782, after the declaration of the so called "Toleranzpatent" in the Habsburg monarchy under Joseph II and the realization of the «lettres patentes» in the French Monarchy under Louis XVI, religion and especially the Jewish emancipation became a favorite subject of private debates in Alsace–Lorraine and these debates were often followed by publications of Christian clerics and Abbés. Mendelssohn's Jerusalem or on Religious Power and Judaism may be regarded as his contribution to the debate. During the 1770s, Mendelssohn was frequently asked to act as a mediator by Jews in Switzerland and Alsace – and once Lavater supported Mendelssohn's intervention. About 1780, there was another antisemitic intrigue in Alsace, when François Hell accused the Jewish population of exhausting the peasants. The contemporary Alsatian Jews had no permission to buy land, but they often existed as innkeepers and moneylenders in rural areas. Moses Mendelssohn was asked by Herz Cerfberr, the communal leader of the Alsatian Jews, to react with a Mémoire about the legal discrimination of the Jewish population as it was common practice of the Prussian administration. Moses Mendelssohn arranged a Mémoire by the Prussian officer and freemason Christian Wilhelm von Dohm in which both authors tried to relate the confirmation of the unenlightened condition with a demand for a general improvement of the civil condition. In this respect Moses Mendelssohn proved in his book Jerusalem which was published in the same year, that the "amelioration" of the civil status of the Jews could not be separated from an urgent need to modernize the Prussian Monarchy as a whole. The reason, why Moses Mendelssohn as one of the most recognized philosophers of Haskalah was from the Kingdom of Prussia, has to be understood by the fact that the state of Jewish emancipation there was on the lowest level in comparison with the neighbour countries. So the Jewish population was more forced to assimilate than in other countries during the 19th century: The Hohenzollern Monarchy followed with their edicts into the footsteps of the Habsburg monarchy—with 10 years delay. In 1784, one year after the publication of Mendelssohn's book Jerusalem, the administration of the Habsburg monarchy prohibited rabbinic jurisdiction and submitted the Jewish population to its own jurisdiction, but with an inferior legal status. This first step of the monarchy was expected to be done in a direction towards intolerance. In 1791 the National Assembly of the French Revolution declared the full civil rights for the Jewish population of the French Republic (Déclaration des droits de l'homme et du citoyen).

Мозес Мендельсонның "Діни билік туралы" трактаты және оның құрамы

Мұса Мендельсон – жоғары білімді ғалым және ұстаз болды. Жастығында классикалық грек және рим философтары мен ақындарының шығармаларын неміс тіліне аударуға көп еңбек сіңірді, содан кейін Хаскаланың аса танымал және ықпалды философына айналды. Оның «Иерусалим немесе діни билік пен яһудилік» атты кітабы яһудилік ағартушылығының негізгі еңбектерінің бірі саналады. Домның қорғауындағы «жағдайды жақсарту» мәселесін түсіндіретін бұл мәтін философияға қосқан үлесі ретінде көбінесе бағаланбайды, мүмкін, себебі ол автордың өміріндегі тарихи жағдайлармен және әлеуметтік ортамен тығыз байланысты болды. Екінші жағынан, Хаскала тарихын зерттейтін көптеген ғалымдар Мұса Мендельсонның бейнесін сынға алды, оны 18-ші ғасырдың басындағы яһудилік ағартушылығының бастапқы нүктесі ретінде көрсетуге тырысты, бұл алдыңғы тырыстарға құрметсіздік еді. Қазіргі таңдағы айыптаулар мен наразылықтар, яғни иудаизмге қатысты заманауи христиандық көзқарастардың ортағасырлық пікірлерді (мысалы, суларды улау, Пасхада христиан балаларын құрбан ету және т.б.) алмастыруы, оның «жағдайды жақсарту» тақырыбы дінге, әсіресе мемлекеттен бөлінуі керек дінге қатысты болды. Кітаптың екі бөліміне «Бірінші бөлім» және «Екінші бөлім» деген атаулардан басқа атау берілмеген. Бірінші бөлімде мемлекеттік қақтығыстар, ал екінші бөлімде діни мәселелер жан-жақты қарастырылған. Бірінші бөлімде автор саяси теориясын әділ және төзімді демократияның утопиялық моделіне қарай дамытты, оны Мұса заңының саяси ұмтылысымен байланыстырды. Сондықтан кітап «Иерусалим» деп аталды. Екінші бөлімде әрбір дін жеке өмірде орындауы тиіс жаңа педагогикалық міндеттер қарастырылды. Бұл міндеттерге дин қысқартылды, себебі төзімді мемлекет кез келген діннен бөлек болуы керек. Сондықтан, егер төзімді мемлекет құрылса, Мұса заңы мен дәстүрлі сот жүйесі енді яһудилердің құзырында болмас еді. Оның орнына діннің жаңа міндеті – әділ және төзімді азаматтарды тәрбиелеу болар еді. Кітаптың баршасы Мұса Мендельсонның Пруссия монархиясының қазіргі жағдайы мен түрлі діндердің құқықтық мәртебесіне қатысты сын-пікірлерін қорытындылайды, бұл, ақырында, тұрғындардың діни сенімдеріне сәйкес азаматтық мәртебесін білдіреді – осы мәселе Кристиан Вильгельм фон Домның естеліктерінде де қамтылған.

Moses Mendelssohn was a highly educated scholar and teacher, who devoted much effort to the German translation of classical Hellenic and Roman philosophers and poets as a young man, and he became a very famous and influential philosopher of Haskalah. His book Jerusalem oder über religiöse Macht und Judentum can be regarded as one of the main works of Jewish Enlightenment. Often this text which explains the real subject of "amelioration" in Dohm's defense, is still underestimated as a contribution to philosophy—probably because it was directly connected with the historical situation and the social conditions of the author's life. On the other hand, a lot of historians concerned about Haskalah criticized the heroic image about Moses Mendelssohn in which he appears as the starting point of Jewish enlightenment without any respect to earlier attempts around the beginning of the 18th century. Regarding the present accusations and complaints concerning the current state of Judaism as a modern Christian prejudice which just had replaced the medieval ones (like poisoning fountains, ritual slaughtering of Christian children on Pessah etc. ), his subject of amelioration was the religion and especially the one which has to be separated from the state. The two parts of his books have no titles except Erster and Zweiter Abschnitt ("first" and "second section"), and the first one treated clearly the contemporary conflicts of the state and the second those of religion. In the first the author developed his political theory towards a utopia of a just and tolerant democracy, which he identified with the political attempt of the Mosaic Law: therefore the title "Jerusalem". In the second part he worked out a new pedagogic charge which every religion has to fulfill in the private sector. It was reduced to it, because the tolerant state should be separated from any religion. Hence the Mosaic law and the traditional practice of jurisdiction was no longer the business of Judaism, if there would be a tolerant state. Instead the new charge of religion would be the education of just and tolerant citizens. The book as a whole summarizes Moses Mendelssohn's critic concerning the contemporary conditions of the Prussian Monarchy and the legal status of the different religions, which finally means the civil status of its inhabitants according to their faith—the subject of Christian Wilhelm von Dohm's Mémoire.

Философиялық мәселе (бірінші бөлім)

Мендельсонның саяси теория тұжырымын Пруссия монархиясының тарихи жағдайымен байланыстырып қарастыру қажет, және ол Канттан бұрын осы теорияны қалыптастырған. 1771 жылы Иоганн Георг Сульцер оны Пруссия ғылым академиясының философия бөліміне мүше етіп алуды ұсынды. Бірақ Ұлы Фридрих Сульцердің шақыруына тыйым салды. Патшаның бұл араласуы, Пруссия монархиясында дін мен мемлекеттің бөлінуі мәселесінде ағартушылық пен төзімділіктің шектерін анық көрсетті. 1792 жылы Иммануил Кант "Таза сана шегіндегі дін" атты еңбегінде Мұса заңының кемсіздігі туралы дәстүрлі теологиялық аргументті пайдаланды, бұл аргумент адамзатты моральдық мінез-құлыққа зорлықпен итермелеуге бағытталған, сондықтан оны нағыз дін деп түсінуге болмайды.

Деспотизм (Спиноза мен Монтескье)

1783 жылы жарық көрген Мұса Мендельсон өзінің трактатының бірінші бөлігін дін туралы өте ұқсас түсінікпен ашты, бірақ ол саяси мысал ретінде «Рим-католик деспотизмін» таңдады. Мемлекет пен дін арасындағы қақтығысты осыл мен дін арасындағы қақтығыс ретінде сипаттауы Барух Спинозаның *Tractatus theologico politicus* еңбегіндегі сипаттамасына өте жақын болса да, Мендельсон Спинозаны тек қысқаша атады, оның метафизикадағы еңбегін моральдық философия саласындағы Гоббстің еңбегімен салыстырып. Монтескьедің соңғы саяси теориясы қазіргі жағдайдың өзгеруін көрсетті, бұл қақтығыс шіркеудің құлдырауына және ежелгі режимнің күтілетін соңы туралы үміт пен қорқынышқа әкелді: Деспотизмнің артықшылығы – тұрақтылығында. Оның талаптары қаншалықты жағымсыз болса да, олар ұйсымды және жүйелі. [ ] Рим-католик принциптері бойынша шіркеу құрылымы да осылай: [ ] Оның барлық талаптарын орындағанша, не істеу керектігін білесіз. Сіздің құрылысыңыз берік, барлық бөліктерінде толық үнсіздік орналасқан. Әрине, Монтескье атап өткендей, бұл қорқынышты үнсіздік, түнеуімен шабуылға ұшырар алдындағы бекіністегідей. [ ] Бірақ еркіндік осы құрылыстың бір бөлігін қозғауға батылы жеткенде, ол барлық жерде бұзылу қаупін тудырады. Сондықтан, сіз құрылыстың қай бөлігі қирамайтынын білмейсіз.

Діни мәселе (екінші бөлім)

Өзінің саяси теориясында Мозес Мендельсон Пруссия мемлекетінің қазіргі жағдайын сынға алуға тиіс болды, бірақ ол мұны тікелей атап көрсетпеді, бір жағынан цензуралық шектеулерге, екінші жағынан риторикалық амалдарға байланысты. Бұл оның регенттің өзінің философиясынан ғасырлар қалып қойғанын айтудың әдепті жолы еді: Мен өзімнің пікірлерім жаңа да, ерекше де емес мемлекетте өмір сүру бақытына ие болдым. Оның дана билеушісі билік құрғаннан бастап, адамзаттың барлық діни мәселелерде толық құқыққа ие болуына үнемі назар аударды. [ ] Ол білгіштікпен ресми діннің артықшылықтарын, оны тапқан күйінде сақтап қалды. Адам баласы белгілі бір діннің артықшылықтары заңға немесе діннің өзінің негізіне құрылмағанын түсінуі үшін алдымызда әлі де ғасырлар бойы өркениет пен дайындық тұр, сондықтан бір діннің пайдасына кез келген азаматтық ерекшелікті жоюдың шынайы пайдасы болады. Алайда, осы Дана билік еткен кезде халық басқа діндерге төзімділікке және келісімге үйреніп, кем дегенде күш көрсету, тыйым салу және шеттету құқығы сияқты ұғымдар енді жиі қолданылмайтын болды. Осының салдарынан, діни билік туралы екінші бөлімде ол өмір бойы қорғауға міндетті болған діннің қазіргі жағдайын сынға алуға тиіс болды. Бұл сын үшін оған мемлекет пен діннің бөлінуі керек, бірақ үйлесімді сақталуы керек деген идея қажет болды, сондай-ақ діни қауымдастықтың саяси мақсаты болуы тиіс әділ мемлекеттің утопиялық постулаты да қажет еді. Осы дайындықтан кейін, оның саяси теориясындағы алғышарттарды анықтау (әңгімедегі кілт немесе жақсырақ: бүкіл аргументтегі сақина), бірінші қадам бұрыс көзқарастарға түсініктеме беру болды: деспотизмге бейімделу, "иудейлерді жақсарту" туралы пікір алмасып жүрген көптеген христиандардың талап еткені сияқты.

Жоғары қабатқа түсу (Лаватер мен Кранц)

Сондықтан, Мұса Мендельсон Лаватермен дау кезінде және жақында Менасса Бен Израильдің «Иудейлерді ақтауы» кітабына жазылған анонимді рецензияға жауап ретінде қолданған бұрынғы аргументтерін келтіреді. Ол есте сақтау өнерін бейнелейтін ортағасырлық тас қалау метафорасын (көбінесе аллегориялық түрде «саналылық» ретінде бейнеленеді) және діни тәрбиені моральдық және сезімтал тәрбие ретінде атау арқылы Лаватердің көзқарасын кері қайтаруға тырысты. Христиандар иудаизмнің дағдарысын қарастырса, Мендельсон қазіргі жағдайды – Француз революциясының алдында – жалпы діни дағдарыс деп есептейді: Егер үйімнің негізгі тастары соншалықты әлсірегендей, ғимарат құлап кетуі мүмкін болса, мен мүлкімді төмен қабаттан жоғары қабатқа көшіру туралы кеңеске құлақ ашамын ба? Ол жерде мен қауіпсіз боламын ба? Сіздердің білетіндеріңіздей, христиан діні иудаизмнің үстінде салынған, сондықтан егер соңғысы құласа, біріншісі де бір үйіндіге айналады. Мендельсонның үй метафорасы бірінші бөлімнің басында екінші бөлімнің басында қайта пайда болады. Ол мұнда оны христиандық діннің он қағидадан тәуелсіз этикалық жүйесін ешқашан дамытпағанын, ал олар әлі де христиандық Киелі кітаптың канондық нұсқасының бір бөлігі болып табылатынын көрсету үшін пайдаланды. Лаватер мұнда екіжүзді діни адамның белгілі бір дәрежедегі үлгісі ретінде танылады, оның діні саяси жүйеде басым және сүйікті болып табылады. Хоббстің сценарийіндегідей, ол жүйенің оған рұқсат берген нәрсені жасайды – кем дегенде осы жағдайда: басқа азаматты үстемдік құратын дінге көнуге мәжбүрлеу.

Еврейлер тең азаматтар және иудаизм дағдарысы (Хаскала реформасы)

Бірақ бұл екіжүзділік Мұса Мендельсонның төзімділік шартының радикализмін тағы бір рет көрсетеді: егер діннің мәселесі тек "ішкі жағымен" шектелсе және дін өзі осы шарттың формальды тақырыбы бола алмайтын болса, онда мемлекеттік істер – атқарушы билік, заң шығару және сот жүйесі – енді діни мәселелер санатына жатпайды дегенді білдіреді. Дегенмен, ол көптеген ортодоксалды яһудилер үшін қабылдауға қиын болған, сол кездегі раввиндік сот жүйесін жоққа шығарды. Оның кітабы жарық көргеннен кейін бір жыл өткен соң, раввиндік сот жүйесін жоққа шығару Габсбург монархиясында саяси практикаға айналды, «толеранттылық жарлығына» қосылған мемлекеттік бұйрық яһуди халқын христиан азаматтарымен теңестірмей, өз соттарына бағындырды. Мұса Мендельсон өзінің заманындағы алғашқы маскилимдердің бірі болып саналады, ол қазіргі жағдайды және оған байланысты раввиндік тәжірибені жоққа шығарды. Осы жағдайға сәйкес, әрбір яһуди қауымының өз сот жүйесі болды және бірнеше қауымның бірлесіп өмір сүруі соттардың шешімдерін түзетуге мүмкіндік берді. Оның ұсынысы тек қана заманауи деп есептелмей, 1790 жылдардағы француз Заң шығарушы жиналысының еврейлердің эмансипациясы (бостандығы) туралы талқылауларында маңызды рөл атқарды. Бұл пікірталастарда яһуди діні көбінесе «ұлттың ішіндегі жеке ұлт» ретінде қарастырылды және еврей өкілдері бұл бұрынғы мәртебеден бас тартуға міндетті болды, осылайша еврей халқы тең азаматтар ретінде жаңа мәртебеге ие болып, француз конституциясының жаңа заңдарын қабылдауға қатыса алатын болды. Мендельсон өзінің прагматизмімен еврей халқын раввиндік сот жүйесінің дәстүрінен бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ сонымен бірге олардың өздерін кемсінуге ешқандай себебі жоқ екенін түсіндірді, себебі кейбір христиандар еврей дәстүрінің моральдық принциптерін олардың теологиялық түсінігіндегі кешірім ұғымынан төмен санайды. Христиандардың өздерінің бастауын Мұса заңынан табуы керек еді. Алайда, еврейлер қазіргі жағдайға қарсы тұруға тиіс болды, онда еврей қауымдастықтары бай және жеңілдік алған азшылықтан бас тартып, кедейлік тез өсіп жатты – әсіресе қалалық геттоларда. Өзінің философиясында Мұса Мендельсон ортағасырлық жағдайлардың өзгеруіне реакция жасады, онда бай және раввиндік отбасылардың элитасы қауымды басқарып отырды. Пруссия мемлекеті қауымның бай мүшелеріне жаңа жеңілдіктер берді, осылайша олар ақырында қауымнан шығып, христиан дінін қабылдады. Бірақ Мендельсон қайырымдылықты бай мүшелердің міндетті жауапкершілігі ретінде емес, ерікті әрекеті ретінде қарастырды.

But this hypocrisy reflects once more the radicalism of Moses Mendelssohn's contract of tolerance: If the religion's business has to be reduced to the "inner side" and religion itself cannot be the formal subject of this contract, it simply means that state affairs like executive, legislature and judiciary will be no longer religious affairs. Nevertheless, he was denying the contemporary practice of rabbinic jurisdiction, which was hardly acceptable for a lot of orthodox Jews. And one year after the publication of his book the denial of rabbinic jurisdiction became political practice in the Habsburg monarchy, when a state edict, added to the "tolerance patent", submitted Jewish subjects to its own law court without regarding them on an equal footing with Christian subjects. Moses Mendelssohn is supposed to be the first Maskilim of his time who denied the present conditions and the rabbinic practice attached to it. This condition was that each Jewish community had its own jurisdiction and that the coexistence of several communities often corrected judges. His proposition must not only regarded as very modern, it turned out to be substantial during the discussions of the French Legislative Assembly concerning the Jewish emancipation during the 1790s. In these debates Judaism was often supposed to be an "own nation within the nation" and the Jewish representatives had to abandon this former status, so that the Jewish population will gain the new status as equal citizens and that they will participate in the new law of the French constitution. In his pragmatism Mendelssohn had to convince the Jewish population that they have to abandon the tradition of rabbinic jurisdiction, but in the same time they have no reason to feel inferior, because some Christians believe that the moral conditions of Jewish tradition has to be regarded as inferior to their theological concept of absolution. It was up to the Christians to find the way back to their fundament, which was the Mosaic law. But it was up to the Jews to face the present situation, in which Jewish communities were abandoned by a wealthy and privileged minority, so that poverty was increasing rapidly – especially in the town ghettos. In his philosophy Moses Mendelssohn reacted to the change from medieval conditions among the communities, when an elite between rich and rabbinic families was ruling the community. New privileges were granted by the Prussian state to rich members of the community, so that they finally left the community by conversion. But Mendelssohn regarded beneficence less as a "coerce responsibility" than as a voluntary act of wealthy members.

Мозес Мендельсонның азаматтық жағдайларды бағалауы (1783)

Мендельсон өзінің кітабының соңында Габсбург, француз және пруссиялық монархиялардағы нақты саяси жағдайларға қайта оралады, себебі одан жиі өз аумақтарындағы еврей қауымдастықтарын қолдауды сұраған. Шындығында, бұл саяси жүйелердің ешқайсысы да мүсілділік жағдайларын ұсынбады, сондықтан әрбір азамат өзінің діни нанымына қарамастан бірдей құқықтық мәртебеге ие болуы керек еді. (Мендельсон өзінің философиясында жеке тұлғаның дініне қарай кемсітілуін, бірақ жынысына қарай емес, талқылады.) Екінші жағынан, Мендельсон әлі де діни мәселе ретінде қарастырған заманауи білім беру, діни қауымдастықтарды реформалауды және әсіресе олардың білім беруді ұйымдастыруын қажет етті, оны жаңарту қажет болды. Егер мемлекет Джон Локктың «еркіндікке сенуге» қатысты талабын орындамаса, этикалық білім берудің кез келген әрекеті мүлдем нәтижесіз болар еді және әрбір азамат өз діни нанымына сәйкес бөлек өмір сүруге мәжбүр болар еді. Қазіргі жағдайды ескере отырып, Мендельсон саяси билікке тікелей екінші жақта сөйлейді:

«Сіздер біздің бауырластық махаббатымызға, бізбен тең азаматтар ретінде бірігуге, діни ғұрыптарымызда қандай да бір формальды айырмашылық болғанда сіздермен бірге тамақтануға және сіздердің біреуіңізге үйленуге рұқсат етілмейтінін ойлаңыздар, бұл сіздің дініңізді құрған адам, біздің көзқарасымызша, істемеген және бізге рұқсат бермеген болар еді? Егер осылай болуы керек болса және сіздің нағыз пікіріңіз осылай қалса, христиандық этиканы ұстанатын адамдардан күте алмаймыз; егер азаматтық бірігу біз қазірдің өзінде міндетті деп санайтын заңнан ерекшеленуіміздің шартымен ғана мүмкін болса, онда біз терең өкінішпен азаматтық бірігуден бас тартатынымызды жариялауға тиіспіз; онда қайырымды Дом бекер жазған болар және бәрі бұрынғысынан нашар болып қалады, сіздің қайырымдылығыңыз таңдағандай. Біз таза ниетпен заңнан бас тарта алмаймыз және ниеті жоқ азаматтар сізге не қажет?» Осы абзаста Мұса Мендельсонның кейбір еврей ерлер мен әйелдердің бірнеше жылдан кейін өз қауымдастықтарын тастап кеткенін болжай алмағаны анық көрінеді, себебі олар енді төмен құқықтық мәртебеден зардап шегуді қаламайды.

Қабылдау тарихы

Мұса Мендельсон бұл кітабын жариялағанда, прус үкіметінің де, діни биліктің де – тіпті, соның ішінде ортодоксал раввиндердің де алдында үлкен тәуекелге барды. Келесі жылдары оның танымал христиан достарының бірі оны аса сезімтал тұсынан жаралады: ол 1781 жылы қайтыс болған Лессингке деген құштарлығымен, ал Лессинг тірі кездегідей досын қорғай алмады.

Мендельсон мен Спиноза пантеизмге қатысты дауда

Бұл шабуылды Лаватердің досы Фридрих Генрих Якоби жасады, ол өзі мен Лессинг арасындағы эпизодты жариялады, онда Лессинг Гётенің «Штурм унд Дранг» поэмасын оқып жатып, «Спинозист» екенін мойындады. «Спинозизм» сол кезде өте сәнді болды және ол Спиноза философиясының терең біліміне емес, Спиноза туралы «құпия хаттарға» негізделген, сырттай ғана қабылдау болды. Бұл хаттар Спинозаның өмір сүрген кезінен бастап монархияларда тарады, онда Спинозаның өзінің жазбалары католик инквизициясының тізімінде болды, және олар көбінесе Спинозаның философиясын «атеистік» немесе тіпті Каббала мистикасының құпияларын ашқан деп қарады. 1780-ші жылдардағы неміс Спиноза әуесі көбінесе «пантеистік» қабылдау болды, ол бүлікшіл «атеизмге» қызығушылық тудырды, ал оның ізбасарлары діннің романтикалық түсінігіне қайта оралды. Якоби неміс идеализмінің жаңа түрін ұстанды және кейін Йенадағы Фихте төңірегіндегі романтиктер тобына қосылды. Кейін, 1819 жылы «геп-геп» дүрбелеңі немесе погромдар кезінде, бұл жаңа идеализмнің түрі өте төзімсіз екені байқалды, әсіресе Якоб Фристің қабылдауында. Пантеизм әуесі Мендельсонның Спиноза мен Лессингті деистік тұрғыдан қабылдауына сай келмеді, олардың жинақталған еңбектерін жариялаған еді. Ол көп қателеспеді, себебі Спиноза өзінің «Этика» атты негізгі еңбегінде философиясының кейінгі пантеистік қабылдауы туралы ешқандай білімі болмастан, толыққанды рационалды деизмді дамытқан. Мендельсон өмірінің соңғы жылдары Спинозаға қатысты өз көзқарасын жариялады – ол оны толық түсінбеді, себебі раввиндер арасындағы беделін жоғалтудан қорқыды. Гёте өзінің «Дихтунг унд Вахрхайт» еңбегінде өзін «революционер» ретінде көрсетті, ал Якобиге қатты ашуланды, себебі Гёте өлеңін пайдаланып, оның жариялануының салдарынан қорқыды. Бұл эпизод Мұса Мендельсонды тарихи тұлға ретінде және оның философиясын бағаламауға әкелді. Дегенмен, Мұса Мендельсон басқа маскилимдерге, еврейлердің азаттығына және 19 ғасырдағы Батыс Еуропадағы мемлекет ішіндегі діннің рөлін талқылаған барлық философтарға зор ықпал етті.

The strike was done by Lavater's friend Friedrich Heinrich Jacobi who published an episode between himself and Lessing, in which Lessing confessed to be a "Spinozist", while reading Goethe's Sturm und Drang poem Prometheus. "Spinozism" became quite fashionable that time and was a rather superficial reception, which was not so much based on a solid knowledge of Spinoza's philosophy than on the "secret letters" about Spinoza. These letters circulated since Spinoza's lifetime in the monarchies, where Spinoza's own writings were on the index of the Catholic Inquisition, and often they regarded Spinoza's philosophy as "atheistic" or even as a revelation of the secrets of Kabbalah mysticism. The German Spinoza fashion of the 1780s was more a "pantheistic" reception which gained the attraction of rebellious "atheism", while its followers are returning to a romantic concept of religion. Jacobi was following a new form of German idealism and later joined the romanticist circle around Fichte in Jena. Later, 1819 during the hep hep riots or pogroms, this new form of idealism turned out to be very intolerant, especially in the reception of Jakob Fries. The fashion pantheism did not correspond to Mendelssohn's deistic reception of Spinoza and Lessing whose collected works he was publishing. He was not so wrong, because Spinoza himself developed a fully rational form of deism in his main work Ethica, without any knowledge of the later pantheistic reception of his philosophy. Mendelssohn published in his last years his own attitude to Spinoza – not without his misunderstandings, because he was frightened to lose his authority which he still had among rabbis. On his own favor Goethe fashioned himself as a "revolutionary" in his Dichtung und Wahrheit, while he was very angry with Jacobi because he feared the consequences of the latter's publication using Goethe's poem. This episode caused a reception in which Moses Mendelssohn as a historical protagonist and his philosophy is underestimated. Nevertheless, Moses Mendelssohn had a great influence on other Maskilim and on the Jewish emancipation, and on nearly every philosopher discussing the role of the religion within the state in 19th century Western Europe.

Француз төңкерісі мен алғашқы Хаскала білім беру реформасы

Мендельсонның төзімді мемлекет туралы арманы 1791 жылғы жаңа француз конституциясында шындыққа айналды. Заң шығарушы Ассамблеядағы ашкеназдық өкіл Берр Исаак Берр француз республикасын «заманауи иудаизмнің Мессиясы» деп мақтады, себебі ол француз қауымдастықтарын еврей реформа қозғалысының жаңа жоспарларына өздерінің тәуелсіздігінен бас тартуға көндіруі керек болды. Француз тіліндегі Хаскаланың нұсқасы, «регенерация» деп аталады, ол Пруссиядағы еврей реформа қозғалысына қарағанда, шамалы радикалды болды. Француз Республикасының конституциясы жақсы жағдайларды қамтамасыз еткенмен, православие раввиндері мен реформа қозғалысының бай және білімді жақтастары арасындағы қақтығыс, Мендельсонның досы және шәкірті Дэвид Фридландердің Пруссиядағы радикалды бастамаларымен айқын көрінді. Ол 1776 жылы Исаак Даниэль Ицигпен бірге Берлиндегі мұқтаж балаларға арналған еврей тегін мектебін («Jüdische Freischule für mittellose Berliner Kinder») және 1778 жылы «Жастарды білім беру қоғамын» (Chevrat Chinuch Ne'arim) құрғаннан бері білім берудегі Мендельсонның қағидаларын бірінші болып қабылдады. Оның 1787 жылы мектеп үшін жасаған «Жан кітабы» (Sefer ha Nefesh) дұға кітабының неміс тіліне аудару әрекеті, ақырында діни реформа ретінде танымал болмады, себебі 1799 жылы ол өз қауымына лютеран шіркеуіне қосылу ретінде «құрғақ крещение» рәсімін ұсынуға дейін барды. Еуропалық заманауи мәдениеттен оқшаулануды еврейлердің өзіне тән ерекшелігі деп санауға бейімділігі, оларды христиан дініне өтуге итермеледі. Генрих Хайне айтқандай, кейбіреулер иудаизмді «апатқа» дейін кемсітіп, христиан дініне өту арқылы Пруссия мемлекетінің жоғары қоғамдық өміріне «кіру билетін» алуға тырысты. XVIII ғасырдың соңында Еуропаның әртүрлі аймақтарында ағартушылықтың көптеген заманауи идеялары пайда болды, онда гуманизм мен секулярлы мемлекет діннің орнын басады деп есептелді. Израиль Якобсон, өзі саудагер болғанымен, сонымен қатар Вестфалиядағы жергілікті раввиннің міндетін атқаратын білім беруші, Дэвид Фридландерден әлдеқайда табысты болды. Мұса Мендельсон сияқты, ол білім беруді діни міндет деп қарастырды. Оның табысының бір себебі – Вестфалияның Франция құрамына енуі болды. Якобсонды жаңа үкімет қолдады, ол 1801 жылы Сезенде (Харц тауының жанындағы шағын қала) «кедей еврей балаларына арналған институт» («Institut für arme Juden Kinder») деп аталатын сауда және бастапқы білім беретін ұлдар мектебін құрды. Сабақтар неміс тілінде жүргізілді. Оның педагогикалық тұжырымдамасы Мұса Мендельсонның идеяларын Дессаудағы әлеуметтік белсенді Филантропин мектебінің идеяларымен үйлестірді, ол Руссоның білім беру туралы көзқарастарынан шабыттанды. 1805 жылы кедей христиан ұлдарына да оқуға рұқсат берілді, ал мектеп әртүрлі діндегі балаларды бірге оқытатын алғашқы мектептердің біріне айналды. 1810 жылдан бастап діни рәсімдер мектеп аумағында құрылған және органмен жабдықталған алғашқы реформа ғибадатханасында өткізілді. 1810 жылға дейін қаладағы еврей қауымы мерекелерін мектептің дұға бөлмесінде өткізді. 1810 жылдан бастап Мендельсонға оқушылар немесе қауым «Якобстемпель» ғибадатханасында орындаған неміс және еврей әндерін сүйемелдеу үшін аспап қажет болды. Ол бұл дұғаларды белгілі протестанттық хорлардан алынған әуендерге бейімдеді. Ол бүкіл қызметті реформаланған протестанттық рәсімнің идеяларына сәйкес неміс тілінде оқыды және басқа синагогтарда кеңінен қолданылатын «ортағасырлық» еркін ырғақты шазаннан бас тартты. 1811 жылы Израиль Якобсон өзінің реформаланған рәсімінің бөлігі ретінде еврей ұлдары мен қыздарының «растау» рәсімін енгізді.

Mendelssohn's dreams about a tolerant state became reality in the new French Constitution of 1791. Berr Isaac Berr, the Ashkenazic representative in the Legislative Assembly, praised the French republic as the "Messiah of modern Judaism", because he had to convince French communities for the new plans of a Jewish reform movement to abandon their autonomy. The French version of Haskalah, called régénération, was more moderate than the Jewish reform movement in Prussia. While better conditions were provided by the constitution of the French Republic, the conflict between Orthodox Rabbis and wealthy and intellectual laymen of the reform movement became evident with the radical initiatives by Mendelssohn's friend and student David Friedländer in Prussia. He was the first who followed Mendelssohn's postulations in education, since he founded 1776 together with Isaak Daniel Itzig the Jüdische Freischule für mittellose Berliner Kinder ("Jewish Free School for Impecunious Children in Berlin") and 1778 the Chevrat Chinuch Ne'arim ("Society for the Education of Youth"). His 1787 attempt of a German translation of the Hebrew prayerbook Sefer ha Nefesh ("Book of the Soul") which he did for the school, finally became not popular as a ritual reform, because 1799 he went so far to offer his community a "dry baptism" as an affiliation by the Lutheran church. There was a seduction of free thinking Jews to identify the seclusion from European modern culture with Judaism in itself and it could end up in baptism. As Heinrich Heine commented it, some tend to reduce Judaism to a "calamity" and to buy with a conversion to Christianity an "entré billet" for the higher society of the Prussian state. By the end of the 18th century there were a lot of contemporary concepts of enlightenment in different parts of Europe, in which humanism and a secularized state were thought to replace religion at all. Israel Jacobson, himself a merchant, but also an engaged pedagogue in charge of a land rabbi in Westphalia, was much more successful than David Friedländer. Like Moses Mendelssohn he regarded education as a religious affair. One reason for his success was the political fact, that Westphalia became part of France. Jacobson was supported by the new government, when he founded in 1801 a boys' school for trade and elementary knowledge in Seesen (a small town near Harz), called "Institut für arme Juden Kinder". The language used during the lessons was German. His concept of pedagogy combined the ideas of Moses Mendelssohn with those of the socially engaged Philantropin school which Basedow founded in Dessau, inspired by Rousseau's ideas about education. 1805 also poor Christian boys were allowed to attend the school and it became one of the first schools, which coeducated children of different faith. Since 1810 religious ceremonies were also held in the first Reform Temple, established on the school's ground and equipped by an organ. Before 1810 the Jewish community of the town had their celebrations just in a prayer room of the school. Since 1810 Mendelssohn needed the instrument to accompany German and Hebrew songs, sung by the pupils or by the community in the "Jacobstempel". He adapted these prayers himself to tunes, taken from famous Protestant chorales. In the charge of a rabbi he read the whole service in German according to the ideas of the reformed Protestant rite, and he refused the "medieval" free rhythmic style of chazzan, as it was common use in the other Synagogues. 1811 Israel Jacobson introduced a "confirmation" ceremony of Jewish boys and girls as part of his reformed rite.

Вена конгресінен кейінгі Пруссиядағы қақтығыстар

Вестфалия 1815 жылғы Вена конгресі шешімімен Пруссияның құрамына өткеннен кейін, Якобсон отбасы Берлинге көшіп келді, онда Израиль өз үйінде ғибадатхана ашты. Берлиндегі ортодоксал қауым Пруссия билігінен араласуды сұрады, соның салдарынан оның үшінші "Якобстемпелі" жабылды. Пруссия офицерлері заң бойынша Берлинде бір ғана еврей ғибадатханасы болуы мүмкін екенін мәлімдеді. Осыған байланысты Якоб Герц Бердің үйінде реформаланған құлшылық миньян ретінде өткізілді. Бұл әнді оның ұлы жазған, кейіннен ол Джакомо Мейербер деген атпен танымал опера композиторы болды. Израильдің дәстүрлі синагог әндерінен түбегейлі бас тартуына қарсылық көрсетіп, Мейербер шазанды және Тора мен Пайғамбарлардың оқуын реформаланған рәсімге қайта енгізді, бұл Берлин қауымының арасында оның танымалдығын арттырды. Иоганн Готфрид Гердердің Мозаикалық этиканы бағалауына Мендельсонның "Иерусалим" кітабы және онымен жеке араласуы ықпал етті. Христиандық деистік сарқырамасының дәстүрінде Тора еврей-христиан цивилизациясына маңызды үлес ретінде танылды, бірақ қазіргі заманғы иудаизмді жиі Аронның алтын бұзау жасаған сәттегі (Шығу кітабының 32-таравында сипатталған) құлдыраумен салыстырды, сондықтан ағартушылық өзі Мұсаның архетипілік рөлін қалыптастырды. Бірақ Гердер қазіргі еврей халқын әрқашан басқалардан оқшауланған, ерекше азиялық және өзімшіл "ұлт" деп сипаттады, бұл аса түпнұсқалық тұжырым емес, және ол Ұлттық жиналыстың талқылауларында да танымал болды, онда еврей азаматтары тең құқықты азаматтарға қосылғысы келсе, ұлт ретіндегі мәртебесінен бас тартуы керек екені талап етілді. Георг Вильгельм Фридрих Гегельдің философиясы белгілі бір дәрежеде "Мозаикалық" миссиядан шабыттанды, ол 1818 жылдан бері Берлин университетінің маңызды профессоры ғана емес, сонымен қатар Пруссияның реформалық саясатына оң әсер етті. Оның миссионерлік амбициялары мен оның философиясында кездесетін жалпы адамзат прогресі туралы идеяларына қарамастан, Гегельді оның студенттерінің көптегені ашық және жылы жүректі адам ретінде сипаттады, ол өз идеяларын және оларға қарсы идеяларды талқылауға әрқашан дайын болды. Ол Пруссиядағы еврей студенттері ең көп болған профессор болды, олардың арасында Генрих Гейне және Людвиг Борне сияқты танымал тұлғалар, сондай-ақ Галициядан Нахман Крохмал сияқты реформалық педагогтар бар еді. Гегель Гейдельбергте болған кезде, ол өзінің әріптесі Якоб Фристі, Фихтенің шәкірті болған оны, неміс ұлтына қатысты сенімсіздігі үшін сынады және оның антисемиттік әрекеттерін, Варбург фестивалін ұйымдастырған және Август фон Котцебуенің өліміне және "хеп-хеп" көтерілісіне қатысқан Буршеншафттың қамқоршысы ретінде ескермеді. 1819 жылы ол студенттерімен бірге Гейдельбергтегі "хеп-хеп" көтерілісіне қатысты, және олар еврей геттосының кедейлігінде өмір сүрген адамдардың алдында қолдарын көтеріп тұрды, қаскөйлер келген кезде. Осыдан кейін ол студенті Фридрих Вильгельм Каровеге еврей студенттеріне де қабылдауға рұқсат беретін алғашқы студенттік қауымдастықты құруды сұрады, ал Эдуард Ганс қараша айында "Еврейлердің мәдениеті мен ғылымы қоғамын" (Verein für Kultur und Wissenschaft der Juden) құрды, оның негізінде ағартушылық идеяларын еврей-христиан дәстүрлерінің синтезімен алмастыру қажеттігі туралы көзқарас қалыптасты. Бұл көзқарас Гегельдің диалектикалық тарих философиясында дамыған негізгі идеяларға сәйкес келді және ол соңында ағартылған мемлекет діни дәстүрлерді секуляризациялап, өз міндеттерін орындайды деген үмітпен байланысты болды. Бұл синтез бір жағынан революция ретінде күтілді, бірақ демагогтармен сәйкестендіруге болмады, өйткені Генрих Гейне 1823 жылы жазған хатында: "Мен Ұлыбританияда радикал болсам да, Италияда карбонари болсам да, Германиядағы демагогтарға жатпаймын, себебі соңғылары жеңіске жеткен жағдайда мыңдаған еврейлердің тамақтары кесіледі, ең жақсылары бірінші болады". Соңғы екі жылда Пруссия еврейлерді әскери және академиялық лауазымдардан және парламент мүшелігінен шеттетуге бағытталған көптеген шектеуші заңдарды қабылдады. Пруссия мемлекетінің Гегельдің "әлем рухының" ақыл-ойына еретін болады деген үміті сәтсіз аяқталды, керісінше, ол кері тартты және шектеулер 1841 жылға дейін күшейді, ал офицер Дohm 1840 жылға дейін тең құқықты азаматтар ретінде қатысуды күтті. Генрих Гейне еврей Лютері деп санаған Мозе Мендельсон "Иерусалимде" болашақ туралы бірнеше болжам жасады. Олардың ең жаман жағдайлары орындалды, соңында көптеген еврей азаматтары заңнан бас тартып, Мендельсонның "жүрексіз азаматтар" деп атаған тобына қосылды. Пруссияда "еркіндік санасы" болмағандықтан, Генрих Гейне заң білімі жоқ Verein-ден шығып, ақырында 1825 жылы Эдуард Ганс сияқты лютерандық дінге көшті.

Since Westphalia came under Prussian rule according to the Congress of Vienna 1815, the Jacobson family settled to Berlin, where Israel opened a Temple in his own house. The orthodox community of Berlin asked the Prussian authorities to intervene and so his third "Jacobstempel" was closed. Prussian officers argued, that the law allows only one house of Jewish worship in Berlin. In consequence a reformed service was celebrated as minyan in the house of Jacob Herz Beer. The chant was composed by his son who later became a famous opera composer under the name Giacomo Meyerbeer. In opposition to Israel's radical refuse of the traditional Synagogue chant, Meyerbeer reintegrated the chazzan and the recitation of Pentateuch and Prophets into the reformed rite, so that it became more popular within the community of Berlin. Johann Gottfried Herder's appreciation of the Mosaic Ethics was influenced by Mendelssohn's book Jerusalem as well as by personal exchange with him. It seems that in the tradition of Christian deistic enlightenment the Torah was recognized as an important contribution to the Jewish Christian civilization, though contemporary Judaism was often compared to the decadent situation, when Aaron created the golden calf (described in Exodus 32), so enlightenment itself was fashioning itself with the archetypical role of Moses. But the contemporary Jewish population was characterized by Herder as a strange Asiatic and selfish "nation" which was always separated from others, not a very original conception which was also popular in the discussions of the National Assembly which insisted that Jewish citizens have to give up their status as a nation, if they want to join the new status as equal citizens. Georg Wilhelm Friedrich Hegel whose philosophy was somehow inspired by a "Mosaic" mission, was not only an important professor at the University in Berlin since 1818, he also had a positive influence on reform politics of Prussia. Though his missionary ambitions and his ideas about a general progress in humanity which can be found in his philosophy, Hegel was often described by various of his students as a very open minded and warm hearted person who was always ready to discuss controversially his ideas and the ideas opposed to it. He was probably the professor in Prussia who had the most Jewish students, among them very famous ones like Heinrich Heine and Ludwig Börne, and also reform pedagogues like Nachman Krochmal from Galicia. When Hegel was still in Heidelberg, he was accusing his colleague Jakob Fries, himself a student of Fichte, for his superstitious ideas concerning a German nation and he disregarded his antisemitic activities as a mentor of the Burschenschaft which organized the Wartburgfest, the murder of August von Kotzebue and the hep hep riots. In 1819 he went with his students to the hep hep riot in Heidelberg and they were standing with raised arms before the people who lived in the poverty of the Jewish ghetto, when the violent mob was arriving. As result he asked his student Friedrich Wilhelm Carové to found the first student association which also allows access for Jewish students, and finally Eduard Gans founded in November the Verein für Kultur und Wissenschaft der Juden [Society for Culture and Science of the Jews] on the perspective that the ideas of enlightenment must be replaced by a synthesis of European Jewish and Christian traditions. This perspective followed some fundamental ideas which Hegel developed in his dialectic philosophy of history, and it was connected with hopes that finally an enlightened state will secularize religious traditions and fulfill their responsibility. In some respect this synthesis was expected as a kind of revolution, though an identification with the demagogues was not possible—as Heinrich Heine said in a letter 1823:

Even though I am a Radical in Britain and a Carbonari in Italy, I do certainly not belong to the demagogues in Germany—just for the very simple reason that in case of the latter's victory some thousand Jewish throats will be cut—the best ones first. In the last two years Prussia passed many restrictive laws which excluded Jews from military and academic offices and as members of parliament. The expectation that the Prussian state will once follow the reasons of Hegel's Weltgeist, failed, instead it was turning backwards and the restrictions increased up to 1841, whereas the officer Dohm expected a participation as equal citizens for 1840. Moses Mendelssohn who was regarded as a Jewish Luther by Heinrich Heine, made several predictions of the future in Jerusalem. The worst of them became true, and finally a lot of Jewish citizens differed from the law and became what Mendelssohn called "citizens without conscience". Because there was no "freedom of conscience" in Prussia, Heinrich Heine left the Verein without any degree in law and finally—like Eduard Gans himself—converted to the Lutheran church 1825.

Сионизм дәуірі кезінде Мендельсонның философиясы

Карл Маркстың саяси салада діни толеранттылыққа деген идеалистік үміттердің көңілін қалдыратынын, ал жақын арада экономикалық эволюция мен діни құндылықтардың секуляризация процесінде саяси үміттердің жоғалатынын айтқан пікірі 1848 жылғы революцияның сәтсіздігімен толық расталды. Революциялық антисемитизмді сол және оң қанатты белсенділер жиі пайдаланғанымен, ол үшін бұл тек риторика емес, одан да артық нәрсе болды. Оның дінге деген цинизмге толы және қарсылық көзқарасы замандастары арасында кең тараған еді, бұл оның өмірбаянымен және отбасылық көңілсіздіктер мен жанжалдарға толы жеке тәжірибесімен байланысты болды. Саяси шешімдерге тең қатысуды ұлттық заңмен қамтамасыз етпеді, олар үміттенгендей, қатысу тек материалдық құндылықтармен анықталған артықшылықтарға тәуелді болды, және бұл өзгерістер көптеген қорқыныш пен кері қайтуға ұмтылыс тудырды. Тіпті конституциясы 100 жыл бұрын азаматтардың тең мәртебесін берген Францияда да Дрейфус ісі Француз Республикасының көптеген институттарының, мысалы әскери күштерінің, бұрынғы режимнің шеңберінде басқарылатынын көрсетті. Сондықтан халықтың көп бөлігі қатысудан шеттетіліп, мемлекет пен оның билігімен өзін байланыстыра алмады. Әлеуметтік қозғалыстар мен Америкаға немесе Палестинаға көшіп кету, көбінесе бірігіп, жауап ретінде болды. Бұл қозғалыстардың утопиялары кейде секулярлық, кейде діни болды, және олардың көбінесе харизматикалық көшбасшылары болды. 1897 жылы Базельде (Швейцария) Теодор Герцльдің бастамасымен Бірінші сионистік конгресс өтті. Сионист Мартин Бубердің неміс романтизмімен (Фихте) және хасидизмге әлеуметтік қозғалыс ретінде қызығушылығымен конгресте аса танымал болмады, бірақ ол ақыры Прагадағы сионистік студенттер қауымдастығында өте ынталы қабылдау тапты, оны Макс Брод пен Франц Кафка да жиі кездестірді. Еврей мәселесі жоғары идеологиялық мәселеге айналған, негізінен сырттан популистік тұрғысынан қарастырылған кезде, ол идиш, неміс, поляк және орыс тілдеріндегі еврей жазушылары үшін сатирикалық тақырыпқа айналды. Франц Кафка ересек кезінде идиш және еврей тілдерін үйренді және хасидизмге, сондай-ақ раввиндік әдебиетке үлкен қызығушылық танытты. Ол сол кезде Орталық Еуропада өте танымал болған және әдетте баяндама проза ретінде жазылған идиш әдебиетін сахнаға көптеген музыкамен араластырған (синагогалық әндердің пародилері және т.б.) идиш драмасына құштарлық танытты. Оның қызығушылығы Мартин Бубердің хасидизмді ашкенази еврейлерінің халықтық мәдениеті деп атаған романтикалық идеясына сәйкес келді, бірақ ол сонымен қатар Фихте мен неміс ұлтшылдығынан шабыт алған романтизмнің ауылдық дәстүрлер басқа әлем екенін білдіргенін түсінді. Бұл жағдай Маскилим мен Израиль Якобсон сияқты мектеп реформаторлары үлкен қалаларға қоныс аударғаннан бері өзгерді және әлі де идишті «бұзылған» және білімсіз тіл деп қарастырды. 1915 жылы «Vor dem Gesetz» атты қысқа әңгіме ретінде жеке басылып шыққан «Der Process» романының астарлы әңгімесінде автор ерте Меркаба мистикасы кезеңінде (VI ғасыр) жазылған мидраш аңызын пародиледі, оны ол еврейше мұғалімінен үйренген болуы мүмкін. Бұл Пешихта Мұсаның Исраил халқына әділдік (Тораны) жеткізу үшін Құдайдың тағына бара жатқанда періштелермен күресуі керек болған медитациясын сипаттады. Ол 1770 және 1780 жылдары еврей мәселесі туралы қоғамдық пікірталастың аясында Мендельсонның эссесін бейнеледі, оны негізінен христиан діни қызметкерлері мен дінбасылары басқарды, өйткені романстағы бұл астарлы әңгіме христиандық дұғаның бір бөлігі болды. Бір құпия діни қызметкер қараңғы бос соборда тек басты кейіпкер «Жозеф К.» үшін ғана дұға етті. Романстағы таңғажайып оқиға яһудилердің бостандықтануы христиан мемлекеттерінде орын алған тарихи шындықты көрсетті, онда мемлекеттік билік пен шіркеу арасындағы бөліну ешқашан толық жүзеге асырылмаған. XIX ғасырдағы яһуди авторларының бірнеше ұқсас пародилері болды, онда мемлекетке билік жүргізетін мәсіхшілер мен басқа діннің азаматтары қызғаныш сақшыларына сәйкес келеді. Бірінші қақпаны күзететін періштені өлтірген Мұса пайғамбардан айырмашылығы, астарлы әңгімедегі шаруа («ein Mann vom Lande») өлімін күтіп отыр, ол ақыры тек өзіне арналған қақпадан өтеді. Өмірінде ешқашан жарияланбаған романның баяндауында басты кейіпкер Йозеф К. ақыры оған ешқашан хабарланбаған үкім бойынша өлтіріледі.

Karl Marx's point of view that the idealistic hopes for religious tolerance will be disappointed in the field of politics, and soon the political expectations will disappear in a process of economical evolution and of secularization of their religious values, was finally confirmed by the failure of the 1848 revolution. Though the fact that revolutionary antisemitism was used frequently by left and right wing campaigners, for him it was more than just rhetoric. His own cynical and refusing attitude concerning religion was widespread among his contemporaries, and it was related to his biography and a personal experience full of disappointments and conflicts within the family. Equal participation in political decisions was not granted by a national law as they hoped, the participation was merely dependent on privileges which were defined by material values and these transformations cause a lot of fears and the tendence to turn backwards. Even in France where the constitution granted the equal status as citizens since 100 years, the Dreyfus affair made evident that a lot of institutions of the French Republic like the military forces were already ruled by the circles of the ancien régime. So the major population was still excluded from participation and could not identify with the state and its authorities. Social movements and emigration to America or to Palestine were the response, often in a combination. The utopies of these movements were sometimes secular, sometimes religious, and they often had charismatic leaders. 1897 there was the First Zionist Congress in Basel (Switzerland), which was an initiative by Theodor Herzl. The Zionist Martin Buber with his rather odd combination of German Romanticism (Fichte) and his interest in Hasidism as a social movement was not very popular on the Congress, but he finally found a very enthusiastic reception in a Zionist student association in Prague, which was also frequented by Max Brod and Franz Kafka. In a time when the Jewish question has become a highly ideological matter mainly treated in a populistic way from outside, it became a rather satirical subject for Jewish writers of Yiddish, German, Polish and Russian language. Franz Kafka learned Yiddish and Hebrew as an adult and he had a great interest for Hasidism as well as for rabbinic literature. He had a passion for Yiddish drama which became very popular in Central Europe that time and which brought Yiddish literature, usually written as narrative prosa, on stage mixed up with a lot of music (parodies of synagogue songs etc.). His interest corresponded to Martin Buber's romantic idea that Hasidism was the folk culture of Ashkenazi Jews, but he also realized that this romanticism inspired by Fichte and German nationalism, expressed the fact that the rural traditions were another world quite far from its urban admirers. This had changed since Maskilim and school reformers like Israel Jakobson have settled to the big towns and still disregarded Yiddish as a "corrupt" and uneducated language. In the parable of his romance Der Process, published 1915 separately as short story entitled Vor dem Gesetz, the author made a parody of a midrash legend, written during the period of early Merkabah mysticism (6th century), that he probably learned by his Hebrew teacher. This Pesikhta described Moses' meditation in which he had to fight against Angelic guardians on his way to the divine throne in order to bring justice (the Torah) to the people of Israel. Somehow it also reflected Mendelssohn's essay in the context of the public debate on the Jewish question during the 1770s and 1780s, which was mainly led by Christian priests and clerics, because this parable in the romance was part of a Christian prayer. A mysterious priest prayed only for the main protagonist "Josef K." in the dark empty cathedral. The bizarre episode in the romance reflected the historical fact that Jewish emancipation had taken place within Christian states, where the separation between state power and the church was never fully realized. There were several similar parodies by Jewish authors of the 19th century in which the Christians dominating the state and the citizens of other faith correspond to the jealous guardians. Unlike the prophet Moses who killed the angel guarding the first gate, the peasant ("ein Mann vom Lande") in the parable is waiting to his death, when he finally will be carried through the gate which was only made for him. In the narration of the romance which was never published during his lifetime, the main protagonist Josef K. will finally be killed according to a judgement which was never communicated to him.

Ханна Арендтің Хаскала мен азаттық тарихы туралы түсінігі

Ханна Арендттің саяси теориясы теологиялық және экзистенциалистік аргументтерге терең негізделген, ол Пруссиядағы еврейлердің азаттық алуын сәтсіздік деп қарастырады, әсіресе Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі жазбаларында. Бірақ Хаскала тақырыбын талқылайтын алғашқы жарияланым 1932 жылға дейін Христиан Вильгельм фон Дohm мен Мозес Мендельсон бастаған еврей мәселесі жөніндегі неміс пікірсайысына қатысты болды. Ханна Арендт эссесінде Дом, Мендельсон, Лессинг және Гердер арасындағы пікірталасты қайта жандандыруда Гердердің жағын алады. Оның пікірінше, Мозес Мендельсонның эмансипация тұжырымы, ақыл-ойының шындығы мен тарихтың шындығы арасындағы шекараға негізделген Лессингтің ағартушылық тұжырымымен теңестірілді, бұл келесі буынды ақыл-ойының шындығына және тарихқа, сондай-ақ сүйіспейтін өткенмен байланысты еврейшілікке қарсы шешім қабылдауға дайындады. Оның теологиялық аргументі Канттің аргументіне ұқсас болғанмен, кері бағытта дамыды. Кант үшін лютерандық христиан діні Мұса заңының жойылғандығы мен ескерілмегендігінен басталады, ал Гердер христиан ретінде еврейлердің көзқарасын осы тұрғыдан түсінді, себебі дін осы жерде аяқталады. Ханна Арендт еврейлердің Мендельсонның Хаскала формасы арқылы тарихтағы христиандық тұжырымға енуге мәжбүр болғанын айтады, онда еврейлер ешқашан субъект ретінде болған емес: нәтижесінде еврейлер тарихсыз тарихқа ие болды. Гердердің тарихқа қатысты түсінігіне сәйкес, олар өздерінің өткенінен бөлінді. Осылайша, олар тағы да ештеңеге қарамастан қалды. Тарихи шындықта, еуропалық секулярлы әлемде олар осы әлемге бейімделуге, өздерін тәрбиелеуге мәжбүр. Олар еврей әлеміне жатпайтын барлық нәрсеге білім алуға мұқтаж. Шындық өз күшімен іске асты, себебі олар өздерінің өткенінен бөлінді. Мәдениет – осы қазіргі заманды көтерудің жалғыз жолы. Мәдениет өткенді дұрыс қабылдау болғанша, «білімді» еврей шетелдік өткенге тәуелді. Адам оған белгілі бір қазіргі уақытта қатысқандықтан ғана жетеді. Оның көзқарасы жиі еврейшілікке қарсы көзқарас ретінде қате түсінілді, себебі ол еврей азаматтары арасындағы мүмкіндікшілдіктің түрлерін жиі сипаттады, бірақ оның басты алаңы тоталитаризм және ежелгі режимнің анахронистік санасы, сондай-ақ қазіргі демократияның шектерімен байланысты соғыстан кейінгі сын болды. Оның әдісі ерекше болды. Мысалы, ол Марсель Прустың «Уақыттың іздеуінде» романын тарихи құжат ретінде пайдаланды және ішінара Прустың Фобур Сен-Жермен туралы байқауларына негізделген аргументтерін дамытты, бірақ 1951 жылы оның кітабы жарияланғаннан кейін ол өте танымал болды, себебі ол сталиндіктің ерте талдауын да қамтыды. Жеті жылдан кейін ол Рахель Варнхаген туралы өмірбаяндық зерттеуін жариялады. Мұнда ол эмансипацияның Варнхагеннің буынымен сәтсіз аяқталғанын, пруссиялық жоғары қоғамға кіру тілегі еврей қауымдастықтарынан кету шешімімен байланысты болғанын қорытындылады. Оның пікірінше, ол «парвеню» деп атаған бай азшылық Пруссияның билеуші элитасының артықшылықтарына қосылуға тырысты. «Парвеню» термині Бернард Лазардан алынған және ол оны Макс Вебердің «пария» терминіне балама ретінде қарастырды.

Hannah Arendt's political theory is deeply based on theological and existentialist arguments, regarding Jewish Emancipation in Prussia as a failure – especially in her writings after World War II. But the earliest publication discussing the Haskalah with respect to the German debate of the Jewish Question opened by Christian Wilhelm von Dohm and Moses Mendelssohn dates to 1932. In her essay Hannah Arendt takes Herder's side in reviving the debate among Dohm, Mendelssohn, Lessing and Herder. According to her Moses Mendelssohn's concept of emancipation was assimilated to the pietist concept of Lessing's enlightenment based on a separation between the truth of reason and the truth of history, which prepared the following generation to decide for the truth of reason and against history and Judaism which was identified with an unloved past. Somehow her theological argument was very similar to that of Kant, but the other way round. For Kant as a Lutheran Christian religion started with the destruction and the disregard of the Mosaic law, whereas Herder as a Christian understood the Jewish point of view in so far, that this is exactly the point where religion ends. According to Hannah Arendt the Jews were forced by Mendelssohn's form of Haskalah to insert themselves into a Christian version of history in which Jews had never existed as subjects:

In consequence the Jews have become without history in history. According to Herder's understanding of history they are separated from their own past. So again they are in front of nothing. Within a historical reality, within the European secularized world, they are forced to adapt somehow to this world, to educate themselves. They need education for everything which is not part of the Jewish world. The actual reality has come into effect with all its power, because they are separated from their own past. Culture is the only way to endure this present. As long as culture is the proper perception of the past, the "educated" Jew is depending on a foreign past. One will reach it through a certain present, just because one participated in it. Although her point of view was often misunderstood as a prejudice against Judaism, because she often also described forms of opportunism among Jewish citizens, her main concern was totalitarianism and the anachronistic mentality of the ancien régime, as well as a postwar criticism, which was concerned with the limits of modern democracy. Her method was arguably idiosyncratic. For instance, she used Marcel Proust's romance "À la recherche du temps perdu" as a historical document and partly developed her arguments on Proust's observations of Faubourg de Saint Germain, but the publication of her book in 1951 made her very popular, because she also included an early analysis of Stalinism. Seven years later she finally published her biographical study about Rahel Varnhagen. Here she concludes that the emancipation failed exactly with Varnhagen's generation, when the wish to enter the Prussian upper society was related with the decision to leave the Jewish communities. According to her, a wealthy minority, which she called parvenues, tried to join the privileges of the ruling elite of Prussia. The term "parvenu" was taken from Bernard Lazare and she regarded it as an alternative to Max Weber's term "pariah."

Басылымдар

Жаңа технологиялар білім беру жүйесін өзгертуде.

Оқушылардың цифрлық құралдарға қол жеткізуі білім алу мүмкіндіктерін кеңейтеді.

Мұғалімдердің рөлі ақпарат берушіден жетекшіге және кеңес берушіге айналуда.

Онлайн платформалар оқу процесін жекелендіруге мүмкіндік береді.

Виртуалды шындық пен толықтырылған шындық оқуды қызықтырақ етеді.

Деректерді талдау оқушылардың үлгерімін бағалауға көмектеседі.

Бұлттық технологиялар оқу материалдарын сақтау мен бөлісуді жеңілдетеді.

Ашық оқу ресурстары білімге тегін қол жеткізуді қамтамасыз етеді.

Жасанды интеллект жеке оқу жоспарларын жасауға мүмкіндік береді.

Оқуда ойын элементтерін қолдану оқуға қызығушылықты арттырады.

Блокчейн технологиясы академиялық жетістіктерді растауға көмектеседі.

Киберқауіпсіздік оқу ортасын қорғау үшін маңызды.

Этикалық нормалар цифрлық білім беруде сақталуы керек.

Цифрлық сауаттылық қазіргі заманғы қоғамдағы қажеттілік.

Адаптивті оқу жүйелері оқушылардың қажеттіліктеріне бейімделеді.

Оқушылардың өзіндік жұмысы үшін платформалар қолдау көрсетеді.

Мұғалімдердің кәсіби дамуы цифрлық құралдарды тиімді пайдалануға көмектеседі.

Білім берудегі инновациялар жаңа мүмкіндіктер ашады.

Оқу процесін жаңарту білім беру сапасын арттырады.

Қашықтықтан оқыту географиялық шектеулерді жояды.

Оқу материалдарының мультимедиялық форматы оқуды жеңілдетеді.

Оқушылардың ынтымақтастығын арттыру үшін онлайн құралдар қолданылады.

Білім берудегі жаңа бағыттар болашақтың қажеттіліктерін ескереді.

Оқушылардың тәуелсіз ойлау қабілетін дамыту маңызды.

Цифрлық білім берудің артықшылықтары мен кемшіліктерін саралау қажет.

Ағылшынша аудармасы

Жаңадан келгендерге арналған нұсқаулықтарды қарастыру қажет.
Бұл мәселенің шешілуіне біздің команда жауапты.
Жоспарды келесі аптаға дейін дайындауды жоспарлап отырмыз.
Бюджеттің барлық баптарын мұқият тексеру қажет.
Қатысушылардың тізімін жаңартуды ұмытпаңыз.
Келісімшарттың шарттарын заңгермен келісу керек.
Жаңа өнімді таныстыру үшін маркетингтік стратегияны әзірлеу қажет.
Берілген мәліметтердің дұрыстығын растау маңызды.
Жұмыстың барысын үнемі бақылау керек.
Құжаттарды тиісті форматта сақтауды қамтамасыз ету қажет.
Кездесудің күні мен уақытын келісу керек.
Техникалық қолдау қызметіне жүгінуге болады.

Зерттеулер

Төмендегі мәтін жоқ. Қазақ тіліне аудару үшін мәтін беріңіз.