Зуни мәдениетінің елшісі Уэ’ва

Кіріспе

Зуни ламаны және мәдени елшісі (шамамен 1849–1896)

We'wha (1849–1896, әр түрлі жазу) – Нью-Мексикодан шыққан зуни үндісі, ламана, сондай-ақ белгілі тоқымашы және қыш құмыра жасаушы. Ең танымал ламана ретінде We'wha үндістердің, әсіресе зуни тайпасының мәдени елшісі болды, көптеген еуропалық америкалық қоныс аударушыларға, мұғалімдерге, әскерлерге, миссионерлерге және антропологтарға байланыс нүктесі және білім беруші қызметін атқарды. We'wha-ның асырап алған отбасы зуни мәдениетіндегі ең бай және беделді отбасылардың бірі болды, бұл We'wha-ға ламана ретіндегі рәсімдік мәнін нығайтуға мүмкіндік берді. 1886 жылы We'wha Вашингтонға зуни делегациясымен бірге барды; сол сапарда ол президент Гровер Кливлендпен кездесті. Зуни мәдениетінде ламаналар – әйелдердің рөлін атқаратын, бірақ денесі еркек адамдар. Олар өз мәдениетінде әйелдер атқаратын әлеуметтік және рәсімдік міндеттерді белгілі бір уақытта өз мойнына алады. We'wha әлі де зуни еркектердің әлеуметтік рөліне қатысты. Мысалы, ол рәсімдік маска киіп билейтін еркектер қауымдастығының мүшесі болды. Ламаналар әйелдер мен еркектер киімдерін араластырып киеді. Кейбір заманауи ламаналар қазіргі заманғы, жалпы үнділік «екі рух» қауымдастығына қатысады. «Ол ауылдағы ең зиялы адам еді. Оның сөзі еркектер мен әйелдердің арасында заң болып саналды. Оның ашуынан еркектер де, әйелдер де қорқып жүрді, бірақ ол барлық балаларға мейірімді болды және олардың бәрі оны жақсы көретін». We'wha өмірінің бір бөлігін зуни мәдениетінде еркектерге тән рөлде және киімде, ал екінші бөлігін әйелдерге тән рөлде өткізді, содан кейін қайтадан еркектерге тән рөлде және киімде болды. Достары мен туыстары We'wha үшін өмірдің кезеңіне және ағымдағы қызметіне байланысты ер және әйел есімдіктерін қолданды. Қазіргі уақытта We'wha юбка киіп, бала күтімімен айналысып жатыр, сондықтан оны қоғамда әйел ретінде қабылдауы мүмкін. We'wha Ealy отбасымен жұмысы үшін ақы алған болуы мүмкін. Ақы ақша түрінде емес, олар бірге жасаған киімдерге ұқсас тауарлар түрінде болды. 1881 жылы протестант миссионерлері, соның ішінде Ealy отбасы да ауылды тастап кетуге бастады. Миссия зуни тайпасының діни көзқарасын көп өзгертпеді және мектептің әсері шамалы болды. Мектеп сол жерде қалды, бірақ 1888 жылы қайта жаңғыртылғанға дейін әсері аз болды.

We'wha ( 1849–1896, various spellings) was a Zuni Native American lhamana from New Mexico, and a notable weaver and potter. As the most famous lhamana on record, We'wha served as a cultural ambassador for Native Americans in general, and the Zuni in particular, serving as a contact point and educator for many European American settlers, teachers, soldiers, missionaries, and anthropologists. We'wha's adopted family was one of the richest and most influential in Zuni culture, placing We'wha in a privileged position to assert their ceremonial importance as a lhamana. In 1886, We'wha was part of the Zuni delegation to Washington, D. C.; during that visit, We'wha met President Grover Cleveland. In traditional Zuni culture, the lhamana are male bodied people who take on the social and ceremonial roles usually performed by women in their culture, at least some of the time. Markedly, We'wha still participated in male Zuni social roles. For instance, We'wha belonged to the male kachina society, a group who performed ritual dances in ceremonial masks. lhamana wear a mixture of women's and men's clothing. Some contemporary lhamana participate in the modern, pan Indian two spirit community. "He was the most intelligent person in the pueblo. Strong character made his word law among both men and women with whom he associated. Though his wrath was dreaded by men as well as women, he was loved by all children, to whom he was ever kind." We'wha lived for part of his life in the role and dress usually associated with men in Zuni culture, and part of her life in roles associated with women, then again in roles and dress associated with men. Friends and relatives have used both male and female pronouns for We'wha, depending on stage of life and current occupation. and at this point We'wha is wearing skirts and doing childcare, so likely being perceived in a female role in the community. It is possible We'wha received payment for her work with the Ealys. It would not have been in the form of currency, but rather goods similar to the clothes they made together. In 1881 the Protestant missionaries began to depart the village including the Ealy family. The mission had changed the religious mindset of the Zuni very little and the impact the school had was minimal. The school remained there but had little impact until it was revitalized in 1888.

Стивенсон мен біздің достығымыз

Матильда Кокс Стивенсон мен Уэ’ва 1879 жылы, Миссис Иилимен жұмыс істеген кезде танысты. Стивенсон Уэ’ваның сырттан келгендерге өте мейірімді екенін және ағылшын тілін үйренуге құштар екенін жазды. Стивенсон Уэ’ваны «пуэблодағы ең зиялы адам» деп сипаттады. Ол еркектер мен әйелдер арасында оның сөзі заң болды. Оның ашу-ызасынан еркектер де, әйелдер де қорқып, бірақ барлық балалар оны жақсы көріп, оларға мейірімділік танытты. Ағылшын тілін үйренгеннен кейін Уэ’ва ақ нәсілді қонақтармен жақсы қарым-қатынас жасады, бұл оларға Стивенсонмен достық қарым-қатынас орнатуға көмектесті. Стивенсон Уэ’ваны 1881, 1884, 1886, 1891–92, 1895 және 1896 жылдары барды. Бұл сапарлар олардың достығын нығайтуға септігін тигізді. 1879 жылы Стивенсон Уэ’ваның ауылына (Оңтүстік-батыс тайпаларында бұрыннан-ақ шөптік сабындар болған) саудалық кір жуу сабынын енгізді. Ол оларға осы күшті химиялық сабынмен киім жууды үйретті, көп ұзамай Уэ’ва протестант миссиясының мүшелеріне көптеген киімдерді жуып, осы қызметі үшін күміс долларлар тапты. Содан кейін Уэ’ва Форт-Уингейтке көшіп, сарбаздар мен капитан отбасының киімдерін жуды. Уэ’ва бизнесті форттан тысқары аймақтарға кеңейтіп, ақ қоныс аударушыларға да киім жуды. Зуни халқының азаматтарының аз ғана бөлігі ақ адамдар үшін жалақыға жұмыс істеді. Егер олар жалақыға жұмыс істесе, «еркектер әйелдерге қарағанда күшті және төзімді болғандықтан, әйелдерге қарағанда артықшылыққа ие болды». Стивенсон өзінің досы Уэ’ваны кейде «ол» деп, кейде «ол» деп атады, 1904 жылдан кейін соңғысын таңдаған сияқты, күнделігінде былай деп жазды: «Жазушы өзінің адал және берілген досы туралы басқаша ойлай алмайтындықтан, Уэ’ваға қатысты әйел туындысын пайдалануды жалғастырады». Стивенсон Уэ’ваны Вашингтондағы Ұлттық мұражайда көрсетілетін Зуни діни қыш ыдыстарын жасауға жалдады. Уэ’ва өте шебер қыш ыдыс жасаушы болды және Зуни ыдыстарын жасаумен байланысты қатаң діни ережелерді сақтады. Талантты тоқымашы болған Уэ’ва себеттер, көйлектер, жамылғылар мен белдіктерді де жасады. Оның көз талғамды түстер мен ою-өрнектерді таңдауға бейім екендігі айтылды. Америкалық тума тайпалар тоқыма өнерінің сарапшысы Джордж Уортон Джеймс: «Ол шебер тоқымашы еді, ал оның жұмсақ матадан жасалған тірегі оның тоқыма төсеніштерімен және керемет тоқылған көйлектерімен, сондай-ақ түс құндылықтарын нәзік сезінуімен толы болды, бұл сарапшының көзін қуантты», - деп жазды. Стивенсонмен достығы Уэ’ваны Зуни тайпасының сиқыршылықпен айыпталу қаупіне ұшыратты. Зуни тайпасы сырларын сырттан келгендерге жеткізген тайпа мүшелеріне күдікпен қарады. Алайда, Уэ’ва тайпасы оны ешқашан сиқыршылықпен айыптамады және оған құрметті ламана ретінде сенім білдіруді жалғастырды.

Matilda Coxe Stevenson and We'wha met each other in 1879, while they were working with Mrs. Ealy. Stevenson wrote that We'wha was very friendly to outsiders and willing to learn English. We'wha was described by Stevenson as "the most intelligent person in the pueblo. Strong character made his word law among both men and women with whom he associated. Though his wrath was dreaded by men as well as women, he was loved by all children, to whom he was ever kind". By learning English, We'wha was able to interact well with white visitors, and this helped them build a friendship with Stevenson. We'wha was visited by Stevenson in 1881, 1884, 1886, 1891–92, 1895 and 1896. These visits encouraged the cultivation of their friendship. In 1879, Stevenson introduced commercial laundry soap to We'wha's village (Southwestern tribes already had herbal soaps). She taught them how to wash clothes using this stronger, chemical soap and soon We'wha began washing quantities of clothes for the members of the Protestant mission, earning silver dollars for this service. We'wha then decided to move to Fort Wingate and wash for the soldiers as well as the captain's family. We'wha began to extend the business past the fort, and wash for white settlers as well. Few Zuni people worked for white people for pay. If they did work for pay, "the men wearing female attire being preferred to the women on account of their strength and endurance". Stevenson refers to her friend We'wha as "he" and at other times as "she", seeming to have made a choice for the latter sometime after 1904, writing in her diary, "As the writer could never think of her faithful and devoted friend in any other light, she will continue to use the feminine gender when referring to We'wha". We'wha was hired by Stevenson to make Zuni religious pottery that would later be displayed in the National Museum in Washington, D. C. We'wha was a very accomplished potter, and followed the strict religious protocols that went with making Zuni pottery. As a talented weaver, We'wha also created baskets, dresses, blankets, and sashes. It was said that We'wha had an eye for likable patterns and colors. George Wharton James, an expert on Native American weaving styles wrote, "She was an expert weaver, and her pole of soft stuff was laden with the work of her loom blankets and dresses exquisitely woven, and with a delicate perception of colour values that delighted the eye of the connoisseur". We'wha's friendship with Stevenson put We'wha at risk of being accused of witchcraft by the Zuni tribe. The Zuni regarded tribal members who passed on secrets to outsiders with suspicion. However, We'wha's tribe never accused them of witchcraft and continued to trust We'wha as a valued lhamana.

Біз Уэйннің Вашингтонға сапары туралы

1885 жылдың желтоқсан айында Матильда Кокс Стивенсон және оның күйеуі Джеймс Стивенсон Вейуаны Вашингтон қаласына алып барды. Бұл Вейуаның американдық қаламен алғашқы танысуы болды. Сапар барысында ол Стивенсондармен бірге Вашингтон қоғамының құрамына кіріп, түрлі шараларға қатысты. Олардың ішінде жоғары қоғамның жиындары, мысалы, Жаңа Ұлттық театрға балға қатысу және Вашингтондық әйелдермен шай ішу де болды. Ең қызықты оқиғалардың бірі – 1886 жылдың 24 маусымында президент Гровер Кливлендпен кездесуі. Ол сол айдың соңында Вашингтоннан қайтып кетті. Вейуа АҚШ үкіметі мен баспасөздің ерекше назарына ілікті. Бұған себеп – көптеген американдықтар Вейуаны әйел деп есептегендіктен, АҚШ-та әйел америкалық үкілдерді қабылдау сирек кездесетін жағдай еді. XIX ғасырда көптеген еркек америкалықтар АҚШ-қа келгенімен, көпшілік пен баспасөз тарапынан көп назар алмады. Осы назардың арқасында Вейуа АҚШ президенті Гровер Кливлендпен кездесіп, қол алысты. Вейуа астанаға сапарында өзіндік мақсаттарын қойған еді. Ол Зуни тайпасының өкілі ретінде қарастырылып, АҚШ үкіметімен және халқымен жақсы қарым-қатынас орнатуға тырысты, осы арқылы олардың одақтастығын нығайтуға мүдделі болды.

Кейінгі өмірі

Вашингтондағы Зуни халқының мәдени елшісі болғаннан кейін, Вей’уа пуэбло қауымына оралды. Бірақ, Вашингтонға барғаннан кейін алты жыл өткен соң, Вей’уа бір ай түрмеде отырды. Вей’уаның түрмеде отыру себебіне күмән келтіріп, кейбіреулер оны сиқыршылықпен байланыстырады. Уилл Роско: «Ол осы үкіметтің өз қауымының істеріне араласуға жіберген сарбаздарға қарсылық көрсеткені үшін бір ай түрмеде отырды» деп жазды. Бұл сілтеме, Вей’уа Вашингтонға сапар шеккен кезде жұмыс істеген үкіметке жасалған. Уилл Роско тағы бір жағдайда Вей’уаның дұрыс түсінілмеуін және сиқыршылыққа қатысты айыптауды түсіндіріп жазды. Ол былай деді: 1896 жылы Вей’уаның отбасы жыл сайынғы Шалако фестивалін қабылдауға таңдалды және ол барлық дайындықтарды жасауға күш салды. Бұл дайындықтарға «құс құдай билейтін үлкен бөлменің тас еденін мұқият төсеу» кірді. Фестивальға қатысқаннан кейін ол жүрек жеткіліксіздігінен қайтыс болды. Вей’уаның қазасынан кейін Стивенсон өзінің бір кітабында сол сәтті еске алды:

Мұра

Уэваның мұрасы мен өмір бойы жасаған іс-әрекеттері оны тарихтағы маңызды тұлға ретінде тануға әкелді. Уэваның маңыздылығын көрсететін қазіргі заманғы бір мысал – 2021 жылдың 1 қарашасында Google Doodle-де пайда болуы. Онда Зуни тоқу өнері туралы білуге көмектесетін тоқу ойынымен бірге, оның өмірбаяны мен мұрасы туралы мәліметтер келтірілген. Интерактивті Google Doodle-ді Зуни халқының өкілі Маллери Куэтавки жасаған. Маллери сұраққа жауабында Уэваның Зуни мәдениетін және тоқымашы ретінде өнердің маңызды бөлігін бейнелеуде үлкен рөл атқарғанын түсіндіреді. "Жеке басымда, Уэваның Doodle-ін жасау үлкен мәртебе болды, себебі Уэва – біздің А:шиви халқымыздың негізгі құндылықтарын көрсететін жылы және жомарт адам еді. Осы Doodle-де өз халқымды бейнелеу – мен үшін мәңгілік ризашылыққа бөленетін тағы бір құрмет. Біз – талантты суретшілерге толы елміз және тарихымызды өнеріміз арқылы баяндау мүмкіндігіне өте ризамын" (Zuni Pueblo қонақ суретшісі Маллери Куэтавки). Бұл бетте Уэваның өмірі мен әлемге қосқан үлесі қысқаша баяндалады, ол Зуни өмір салтын сақтауға тырысқан, мәдени елшілік қызмет атқарған және өнер саласындағы шебер ретінде терең із қалдырған тұлға ретінде сипатталады.

Шебер суретші ретінде Уэва – жұмыстарын сату мақсатымен қыш ыдыстар мен тоқыма сияқты Зуни өнерін жасаған алғашқы Зуни халқының өкілдерінің бірі болды. Осылайша, Американың түпкілікті халықтарының өнері АҚШ және басқа елдерде танымал көркем өнерге айналды. Зуни тайпасының мәдени мұрасын одан әрі дамыту үшін Уэва АҚШ президенті Гровер Кливленд пен бірінші ханым Франсис Кливлендке қолмен жасалған үйлену сыйлығын тартты. Уэваның мұрасы оның есімінің әртүрлі жазылуымен және көптеген лақап аттарымен байланысты. Уэваның есімі әртүрліше жазылып, әртүрлі атаулармен аталатын: Уэва, Уэ:ва және тағы да басқа атаулар.