Кіріспе
Ашылмалы сөздер: Мәдениет және қоғам сөздігі – 1976 жылы Крум Хелм баспасында жарық көрген Уэльстік марксистік ғалым Реймонд Уильямстың кітабы. Бастапқыда автордың 1958 жылғы «Мәдениет және қоғам» еңбегімен бірге жариялануы жоспарланған бұл жұмыс, таныс болғасынмен түсініксіз жүзден астам сөздің тарихын зерттейді: Өнер, бюрократия, мәдениет, білімді, басқару, халық, табиғат, түпнұсқалық, радикалдық, қоғам, әл-ауқат, еңбек және тағы да басқалары. Көрсетілетін тәсіл этимологиялық емес, мәдени. Кейде сөздің бастауы оның мағынасын ашып көрсетеді, бірақ көбінесе оның алғашқы мағынасы мүлдем өзгеше екенін көреміз. Немесе оның «дұрыс» мағынасы үшін қатаң саяси күрес болған. 1983 жылы «Keywords» кітабының қайта қаралып, кеңейтілген басылымы Fontana баспасында жарық көрді. 2005 жылы Блэкуэлл Уильямстың мәтінін жаңарту мақсатында «Жаңа кілт сөздер: Мәдениет және қоғамның қайта қаралып жасалған сөздігін» жариялады.
Уильямстың "Мәдениет" кітабының қысқаша мазмұны
Уильямс өзінің "Мәдениет" атты эссесінде сөздің шығу тегі мен дамуын іздеуден бастайды. Ол үшін бұл ағылшын тіліндегі ең күрделі сөздердің бірі, оның күрделі тарихи дамуына ғана емес, негізінен басқа ой жүйелеріне қатысы мен даусыз әсеріне байланысты. Содан кейін Уильямс сөздің латын және француз тілдерінде қолданылуын, сонымен қатар ағылшын тіліне беріліп кеткенге дейін оның мағыналарының ауқымын картаға түсіреді. "Бастапқы мағынасы - шаруашылық, табиғи өсімді күту болды". Бұл метафоралық мағынаны (процесс есімдік) түсіндіреді, ол "табиғи өсімге деген ықылас адам дамуының процесіне дейін кеңейтілгенде" жүзеге асырылды. Бұл мағынамен бірге 18-шы және 19-шы ғасырларға дейін негізгі мағына болды. Уильямс бұл мағынаның метафораға қосылған "әдеттелу дәрежесіне" және "сөздің абстрактілі түрде алып жүретін жалпы процеске белгілі бір процестердің кеңейтіліміне" қарай маңызды түрде дамығанын атап өтеді. Бұл жерден тәуелсіз есім "мәдениет" өзінің күрделі қазіргі заманғы тарихын бастады. Уильямс 1730 жылғы хатқа (Киллала епискобы Клейтон ханымға) сілтеме жасайды, ол Джон Х. Плумбтың "Англияда XVIII ғасырда" деген кітабынан ағылшын тіліндегі "мәдениет" сөзінің ең алғашқы жазбаларының бірі ретінде, ол тәуелсіз зат есім, абстрактілі процесс немесе осындай процестің өнімі ретінде пайда болады. Содан кейін ол Марк Акенсайд (1744), Уильям Вордсворт (1805) және Джейн Остинді (1816) "мәдениет" сөзін қолдануы туралы "мәдениет ағылшын тілінде жаңа әлеуметтік және интеллектуалдық қозғалыстың шешуші әсерінен бұрын оның кейбір заманауи мағыналарына қарай дамып келе жатқанын" анықтайтын сөздерді келтіреді. Уильямс ағылшын тіліндегі "мәдениеттің" дамуын бақылау үшін басқа тілдердегі, әсіресе неміс тіліндегі дамуды қарастырады. Неміс тілі сөзді француз тілінен, Cultur-дан және кейін Kultur-дан алды, оның негізгі қолданылуы "өсіру" деген сөздің синонимі: алдымен "әлеуметтік немесе мәдени" болудың жалпы үрдісі деген абстрактілі мағынада; екіншісі, ағартушылық дәуірінің тарихшылары адамзат дамуының зайырлы процесін сипаттау ретінде өркениет үшін бұрыннан қалыптасқан мағынада. Содан кейін Уильямстың айтуынша, Иоганн Готфрид фон Хердер өзінің аяқталмаған Адамзат тарихы философиясы туралы идеяларында (1784—91) сөздің қолданылуындағы шешуші өзгеріс жасады, онда ол жалпы тарихтардың өркениет немесе мәдениет – адамзат тарихының өзін-өзі дамытуы – бір желілі процесс болды деген болжамға қарсы шықты; "18-шы ғасыр Еуропа мәдениетінің жоғары және басым нүктесіне" әкелген болжам және осылайша жоғары мәдениетке деген өте басым талапқа шабуыл жасады. Гердерден бастап "көпшілік мәдениеттер" қаралды; "көпшілік мәдениеттер" туралы айту үшін: әртүрлі ұлттар мен кезеңдердің ерекше және өзгермелі мәдениеттері, сонымен қатар бір ұлттың ішіндегі әлеуметтік және экономикалық топтардың ерекше және өзгермелі мәдениеттері". Бұл мәдениет сезімі романтизм қозғалысында православие мен үстем "өркениетке" балама ретінде кеңінен дамыды. Осыдан кейін ұлттық және дәстүрлі мәдениетті ерекше атап өтетін "халықтық мәдениет" деген жаңа ұғым пайда болды. Мәдениеттің бұл сезімі ең алдымен "жаңа өркениеттің механикалық сипатының" пайда болуына жауап болды және "адамдық және материалдық дамуды" ажырату үшін қолданылды. Алайда, 1840 жылдары Германияда Kultur цивилизация мағынасында көп қолданылды, ол 18-шы ғасыр ғаламдық тарихында қолданылған. Уильямс Г. Ф. Клеммстің "Allgemeine Kulturgeschichte de Menschheit" – "Адамзаттың жалпы мәдени тарихы" (1843–52) – сөзін қолданып, адамзаттың дамуын жауыздықтан үйсіндіру арқылы азаттыққа дейін іздеу мағынасында "Kultur" сөзін қолданған. "Мәдениетке" қатысты осы әртүрлі тәсілдер оның қазіргі қолданылуы мен күрделілігіне ықпал етеді. Содан кейін физикалық процестердің сөзбе-сөз жалғасуы бар, мысалы, "шахарлы қызылша өсіру" немесе "бауырмалы өсіру". Осы физикалық сілтемеден тыс Уильямс қолданудың үш кең санатын таниды: "(i) 18-шы ғасырдан бастап интеллектуалды, рухани және эстетикалық дамудың жалпы процесін сипаттайтын тәуелсіз және абстрактілі есім. (ii) Жалпы немесе ерекше қолданылған, белгілі бір өмір салтын білдіретін, халықты, кезеңді, топты немесе жалпы адамзатты білдіретін дербес есім. (iii) интеллектуалды және әсіресе көркемдік іс-әрекеттің туындылары мен практикаларын сипаттайтын тәуелсіз және абстрактілі есім." Үшінші категория, Уильямс бойынша салыстырмалы түрде кеш санаты, өзін "мәдениеттің" кеңінен қолданылуына, музыка, әдебиет, сурет салу және мүсін, театр және киноға бейімдейді. Сөздің күрделі және әлі де белсенді тарихы, сонымен қатар күрделі мағыналары "жалпы адам дамуы мен нақты өмір салты арасындағы, және екеуінің де өнер мен интеллект практикасы арасындағы қарым-қатынас туралы күрделі пікірталасқа" сілтеме жасайды. Күрделі пікірталас ішінде қарама-қарсы және үлестірілген ұстанымдар да бар, осылайша пікірталасты одан әрі күрделендіреді. Қолданылудың күрделілігін азайтуға тырыспай, Уильямс "Күрделілік, яғни, соңында сөздің өзінде емес, оның қолданылуының әртүрлілігі көрсететін мәселелерде" деп мәлімдейді.
"(i) The independent and abstract noun which describes a general process of intellectual, spiritual and aesthetic development, from C18. (ii) The independent noun, whether used generally or specifically, which indicates a particular way of life, whether of a people, a period, a group, or humanity in general, from Herder and Klemm. (iii) the independent and abstract noun which describes the works and practices of intellectual and especially artistic activity." The third category, a relatively late category according to Williams, seems to lend itself to the widespread usage of 'culture' to be music, literature, painting and sculpture, theatre and film. The complex and still active history of the word, along with the complex senses, "indicates a complex argument about the relations between general human development and a particular way of life, and between both and the works and the practices of art and intelligence". Embedded within the complex argument are also the opposed as well as overlapping positions, thereby further complicating the argument. Rather than trying to reduce the complexity of usage, Williams advocates that "The complexity, that is to say, is not finally in the word but in the problems which its variations of use significantly indicate".