Кіріспе

Изки (إِزْكِي) – Оманның солтүстік-шығысындағы Әд-Дахилия аймағындағы қала. Ол теңіз деңгейінен шамамен (биктігі көрсетілмеген) биіктікте орналасқан, халқының саны 35 173 адам (2003 жылғы санақ бойынша). Археологиялық ескерткіштер мемлекеттің ежелгі мұрасының куәсі болып табылады, онда шамамен 142 мұнара және үш қамал бар. Олардың бірі – «Әл-Ауамыр қамалы», ал екі қамалы «Әл-Қариятин» қаласында орналасқан. Сонымен қатар, «Әл-Назар және Әл-Ямин» есімдерімен белгілі бірнеше археологиялық үйлер де бар. Бұған қоса, Саид бин Сұлтан тұсында салынған үлкен бекініс бар, бірақ уақыт өтуімен және эрозия әсерінен оның бір бөлігі қираған.

Орналасқан жері

Ішкі губернаторлықтың бір штаты. Батысында Аль-Жабал Аль-Ахдармен, батыс және оңтүстікте Манах және Низва штаттарымен шектеседі. Солтүстігінде Самайл штатымен, ал шығысында Солтүстік-Шығыс губернаторлығының Әл-Мудхайби штатымен шектеседі. Оның ауданы шамамен 2500 шаршы километрді құрайды және астана, Маскат қаласынан шамамен 138 километр қашықтықта орналасқан. Штат өзінің символы ретінде Корольдік каналды қабылдаған.

Тарих

Аңыз бойынша, Иски – Оманның ең көне қаласы. Әлем бойынша көптеген «ең көне қалалар» бар деп есептеледі, бірақ мұндай мәлімдемелер көбінесе жергілікті мақтанышқа негізделген. Көне афлай (суарналары) осындай сенімдердің қалыптасуына себеп болған болуы мүмкін. Екі қоршалған қала – Иски/әл Йемен және әл Низар – мөлшері мен сыртқы түрі жағынан ерекшеленеді. Қазіргі уақытта әл Йемен әл Низардан екі есе кішкентай. 1908 жылы әл Низарда 450 үй, ал әл Йеменде 350 үй болған деген есеп бар, бірақ бұл көрсеткіштер қазіргі мәліметтерге сәйкес келмейді. Әл Низар әлі де тұрғындары бар, ал әл Йемен 1980 жылға дейін тасталып, қазірде иелері үйлерін күтіп бағуды жалғастыруда. Қазіргі көрінісі, әсіресе түзу көшелері, 18 ғасырдағы әл Йеменнің қирауы мен қайта құрылысының нәтижесі. Ерте темір дәуіріндегі Иски туралы мәліметтер клинопись мәтіндерінде кездеседі. Неоассириялық деректерге сәйкес, б.з.д. 640 жылы «Искеде тұратын Қаде патшасы Паде, жақсы қарым-қатынас орнату үшін және сыйлықтармен ауыртпаланған мемлекеттік келісімшарт жасау үшін елшілерді жіберді. Олар алты ай сапар шегіп, маған [Ашшурбанипалға] келді, жағдайымды сұрады және билігімді құрметтеуді өтінді». Кейбір зерттеушілер Иски қаласы Ниневиден табылған неоассириялық клинопись мәтіндерінде де айтылған деп санайды. Искидегі археологиялық зерттеулер 2007 жылы Ж. Шрайбердің қатысуымен басталды. Ол археологиялық зерттеулер арқылы Оманның басқа да ірі оазистерімен салыстырып, осы орталықтың орнын анықтауға тырысты. Осы мақсатқа жету үшін ол Орталық Оманның маңызды жерлерін керамика маманы ретінде өз көзімен зерттеді. Ұзақ жылдар бойы тұрғызылған осындай жерлердің нашар сақталуы көптеген археологтарды қорқытты. Өзінің зерттеулерінде Ж. Шрайбер ескі екі қаланың маңында Хафит кезеңінен ислам кезеңіне дейінгі 1045 орынды (2007: 124) тіркеді. 2011 жылы жүргізілген қазба жұмыстары мен зерттеулер Шрайбердің нәтижелерін ішінара растады. Қалада исламға дейінгі кезеңнің барлық қалдықтары сақталған. Ерте және кейінгі темір дәуіріне қатысты көптеген археологиялық заттар табылды. Әсіресе әл Низар аймағының жағдайы нашарлаған және көп бұзылған. Әл Йеменнің ең биік бөлігін қазу кезінде азаматтық соғыс кезінде (886-970 жж.) қираған деп есептелетін ертедегі мешіт табылды. Уади Халфайнның екінші жағында Самад темір дәуірінің және басқа да кезеңдерге жататын керамика сынықтары бар үлкен зират орналасқан. Зираттағы қабірлердің көпшілігі осы кезеңге жатады.

Көрікті жерлер

Мемлекеттегі ең танымал туристік орындардың бірі – "Әл Малики каналы", ол атын Мәлік ибн Фахм әл-Аздиден алған. Сонымен қатар, "Гар Ваджранан" да бар, ол шындық пен қиял арасындағы көптеген байланысты әңгімелермен оранылған.

Зәкиет археологиялық қабірлері

Әл-Дахилия губернаторлығында орналасқан, тарихшылардың пікірінше, олар б.з.д. 3 мың жылдыққа дейін сонады. Зәкиет археологиялық қабірлері ауылға көрінетін цилиндр тәрізді төбеде орналасқан. Олар ара ұясының пішініне ұқсас тау жыныстарынан салынған екі қабырғадан тұрады. Төбеде қабірлердің болуы зерттеушілерді осы орынның жау әскерлерін қайтару үшін бекініс ретінде пайдаланылған деген ойға жетелейді.

Жарнан үңгірі

Джарнан үңгірі Азки штатында орналасқан және Ислам дініне дейінгі дәуірге жатады. Ол ежелгі Аль-Назар ауданына қарайтын, тұрақсыз тау басында орналасқан. Үңгірге Ислам дініне дейінгі кезеңдегі мемлекеттің ескі атымен – Джарнан деп ат қойылған. Үңгірдің кіреберісі Халфин аңғарына қарап тұр. Бұрын үңгірге тек иықтап кіруге болатын, бірақ эрозия салдарынан бұл тесіктер көрінбей кетіп, жайлы болмай қалды. Үңгірдің ұзындығы шамамен 15-20 метрді құрайды. Джарнан үңгірі туралы көптеген әңгімелер бар, бірақ жергілікті тұрғындардың көпшілігі олардың рас екенін жоққа шығарады. Аңыз бойынша, Азки халқы Жарнан деп аталған алтын бұзауға табынып, оны зергерлік бұйымдармен және қымбат тастармен әшекейлеген. Азки халқы Ислам дінін қабылдағанда, бұзау Назар ауылының астындағы үңгірге жасырылып, оны сиқырлы дұғалармен қорғаған. Сол күнден бері ешкім осы бұзауды көрген жоқ.

Демография

2012 жылғы Ұлттық статистика және ақпарат орталығының мәліметтері бойынша, Иски штатының жалпы халқы 36 296 адамды құрайды, оның ішінде 4 492 отбасы бар. Олардың көпшілігі – суннит мұсылмандары. Оның танымал және дәстүрлі өнерлерінің қатарында Ража, Әл-Ази, қылышпен күресу және әйелдер өнерінің бірі – Таауиб бар.

Дәстүрлі қолөнер және өнеркәсіп

Бұларға былғары өңдеу, иіру, тоқу, күміс заттар жасау, пальма жапырақтарымен тоқу, сондай-ақ сауда, құрылыс, ағаш өңдеу және ұсталық кәсіптері кіреді.

қызмет көрсету мекемелері

Онда барлық білім деңгейіндегі 20 мектеп және халыққа қажетті қызметтерді ұсынатын бірнеше мемлекеттік кеңсе бар. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығын дамыту орталығы, әкімшілік орталық, электр кеңсесі, пошта, полиция бөлімі, шариғат соты, әкім кеңсесі, туристік саябақтар, мейрамханалар мен демалыс орнылары да бар.