Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Панаманың Дариен провинциясында өмір сүретін жартылай көшпелі түпкі халық.
Semi nomadic indigenous people living in the Darién Province of Panama
Тұрғын үй
Шоко немесе Эмбера халқы Панаманың Дариен провинциясындағы Чукунаке/Туира/Балсас өзендерінің суайдындарында, өзен жағалауларындағы 5-ден 20 үйге дейінгі кішкентай ауылдарда тұрады. Әдетте, негізгі өзен жүйесінен тармақтанатын әр саласында үш ауыл болады. Ауылдар бір-бірінен шамамен жарты күннің қашықтығында орналасқан. Олар өзеннен шамамен 30 метр қашықтықтағы шағын төбеге салынған. Ауыл үйлері қабырғасыз, тек биік сабанмен жабылған, тіреулерге орнатылған. Әр ауылдың төңірегіндегі орманның бір бөлігі тазаланып, оның орнына банан мен музо (бананның бір түрі) плантациялары егіледі, бұл Эмбера халқы үшін коммерциялық өнім, олар оны қайық моторларын, шыбық торы және басқа да қажетті заттарды алу үшін сатады. Ауылдардан өзенге қарай төмен түсетін төбелер көбінесе қатты қызыл саздан тұрады. Кейде үлкен тастарда жалаңаш балалар ойнап жүреді. Өзен жағалауында қайықтарды көруге болады. Эмбера үйлері жерден шамамен екі метр биіктікте орналасқан. Үйлер жерге орнатылған үлкен тіреулерге тігілген және пальма жапырақтарынан жасалған сабанмен жабылған. Барлық ағаш бұйымдары бежуко жүзімдерімен жасалған. Қабырғалар жоқ. Тіреулер мен арқалықтардан ілмектер, себеттер, ыдыстар, садақ-жебелер, шыбық торы, киім-кешек және басқа да заттар ілінген. Еден қара пальма ағаштарының тілімдерінен немесе кана бланкадан (ақ қамыс) жасалған, ал үш шаршы метрлік саз платформада ас үй салынған; осы негіздің үстіне от жағылып, пісіру ыдыстары берік таяқшалардан жасалған үш аяқты тіреумен қолданады. Үйлерге жерден баспалдақ ретінде терең ойықтары бар көлбеу бөлік арқылы кіруге болады. Түнде жануарлар үйге кіріп кетпеу үшін кейде ойықтарды төмен қаратып бұрап қояды.
The Chocó, or Embera, people live in small villages of 5 to 20 houses along the banks of the rivers throughout the Chucunaque/Tuira/Balsas River watersheds in the Darien Province of Panama. There are generally three villages on each tributary that branches off from the main river system. The villages are about a half day's walk apart. They are built on a small rise, set approximately 100 feet (30 m) in from the river. The houses of the village are set about apart atop the rise on posts, with no walls, but only tall thatched roofs. Around each village, the jungle is partly cleared and replaced by banana and plantain plantations, a commercial crop for the Embera, who sell them to get cash for their outboard motors, mosquito nets, and the like. The hills leading down to the river from the villages are usually hard packed reddish clay. There are sometimes large boulders being played on by naked children. Dugout canoes are usually seen pulled up on the riverbanks. The Embera houses are raised off the ground about eight feet. The houses stand on large posts set in the ground, and have thatched roof made from palm fronds. All the joinery is with bejuco vines. There are no walls. Hanging from the supporting posts and beams are hammocks, baskets, pots, bows and arrows, mosquito nets, clothing and other items. The floor is made of split black palm trunks or cana blanca (white cane), and have a kitchen built on a clay platform about three feet square; on top of this base they build a fire, supporting cooking pots over the fire with a tripod of sturdy sticks. The houses are accessed from the ground via a sloped log with deep notches for a ladder. They sometimes turn the notches face down at night if some animal is trying to climb into the house while they sleep.
Қоғам
Чоко халқы аналық желі бойынша туыстық байланысты ұстанады, көп әйел алуды қалыптастырған және отбасылық топтарда өмір сүреді. Чоко халқының басшысы, Унион-Шоко деп аталатын Чоко ұлтының ең ірі ауылы мен астанасында тұрады. Қала Туйра өзенінің жағасында орналасқан. Чоко халқының өздерінің үкімет түрі бар және жазбаға түспеген өз ережелері бойынша өмір сүреді. Олар Панаманың Ұлттық полициясына немесе Панама немесе Колумбия үкіметтерінің басқа да органдарына тәуелдеуден сақтануға тырысады. Панама немесе Колумбия қоғамына ассимиляцияланбаған Эмбера халқы, ешқандай азаматтық лауазымды атқара алмайды және Панамадағы Ұлттық гвардия құрамына енген мүшелері жоқ. Денсаулық сақтауды көбінесе тәжірибелі бақсылар қамтамасыз етеді. Жерлер қауымдық меншікте және қауымдық шаруашылық жүргізіледі. Ауылдың барлық тұрғындары егін жинау кезінде бірлесіп жұмыс істейді. Егер бір аңшы пекари сияқты ірі жануар немесе тапир ауласа, ауылдың барлық халқы етпен бөліседі.
The Chocó people use matrilineal descent, practice polygamy and live in family units. The cacique, or chief, of the Chocó lived in the largest village and capitol of the Chocó Nation, named Unión Chocó. The city is on the banks of the Tuira River. The Chocó have their own form of government and live by their own set of unwritten rules. They avoid relying on the Panamanian National Police or any other branch of the Panamanian or Colombian governments. Not assimilated into Panamanian or Colombian society, the Embera people do not hold any civic positions and have no members who have become part of the Guardia Nacional in Panama. Health care is primarily provided by trained shamans. The land is community owned and community farmed. Everyone in the village pitches in to work at harvest time. If one hunter gets a larger animal, such as a peccary or a tapir, everybody in the village shares the meat.
Экономика
Ембера тайпасы үшін кальваш ағашы аса маңызды. Олар ағаштың қабақтарын ойып, одан кеселер мен тостағандар, сондай-ақ қасықтар жасайды. Жапайы балық пен аңнан басқа, олар әлі де тұзақтармен, үрлемелі мылтықтармен, садақ-жебелермен және оттық қарулармен аң аулайды. Олардың тамақтануының маңызды бөлігі – кассава, уытты тамыр есімдік, оны пісіру алдында міндетті түрде қысып, ұзақ сақтауға болатын, сондай-ақ тамақ ішкенде сұйықтықты сіңіре алатын жұқа нанға айналдырады. Кейбір тайпалар күріш, кофе, банандар және басқа да өсімдіктерді өсіреді, сонымен қатар шошқа, тауық және мал өсіріп, оларды тамақ ретінде пайдаланады.
The calabash tree is important to the Embera, who scoop out the tree's gourds for cups and bowls, as well as spoons. Apart from wild fish and game, still hunted with snares, blow guns, bows and arrows, as well as firearms, an essential part of their diet is cassava, a poisonous root which must be pressed before cooking into a flatbread that stores well and can be used to absorb fluids during a meal. Some communities also farm rice, coffee, plantains and other plants as well as raise pigs, chickens and cattle for food.
Сыртқы келбеті
Ерлер "шашақ" шаш үлгісін таңдайды және қалаларда болмағанда дәстүрлі түрде тек минималды шалбар киеді. Әйелдер белге оралған, әдемі түсті матадан тігілген юбка киеді. Қалаларда болмағанда әйелдер дәстүр бойынша денелерін жармайды және ұзын, түзу қара шаштары болады. Балалар жасөспеншеге дейін жалаңаш жүреді, ал дәстүр бойынша ешкім аяқ киім кимейді. Дегенмен, кейбір аймақтарда дәстүрлі киімдер батыстың фабрикалық киімдерімен және аяқ киімдерімен алмастырылуда. Кейбір қауымдастықтарда балалар мектепке форма киіп баруға міндетті. Олар денелерін генипа американка жемісінен жасалған бояумен сулайды. Қара бояудың жәндіктерді қорғауға көмектесетініне сенетін болса, бұл суреттер "жагуа" татуировкасы деп аталады. Арнайы жағдайларда олар осы бояуды қолданып, бальза ағашынан жасалған мөрлермен күрделі геометриялық өрнектерді бүкіл денелеріне басады. Әйелдер осы ерекше жағдайларда күміс әшекейлер мен күміс сырғалар тағады; олардың көпшілігі ескі күміс монеталардан жасалған. Монетаға тесік салып, одан күміс тізбек өткізеді. Бұл әшекейлердегі монеталардың көпшілігі 19 ғасырға дейін сақталған және анадан қызға мирас болып беріледі.
The men sport "bowl cut" hairstyles and, when not in towns, traditionally wear nothing but a minimal loin cloth. The women wear brightly colored cloth wrapped at the waist as a skirt. Except when in towns, the women traditionally do not cover their torsos, and wear long, straight black hair. The children go naked until puberty, and traditionally no one wore shoes. However, traditional clothing is being replaced in some areas with western, manufactured clothing and shoes. In some communities, children attend schools requiring uniforms. They paint their bodies with a dye made from Genipa americana, the berry of a species of genip tree. The black dye is thought to repel insects and the designs are known as jagua tattoos. On special occasions, using this same dye, they print intricate geometric patterns all over their bodies, using wood blocks carved from balsa wood. The women also wear silver necklaces and silver earrings on these special occasions; many of the necklaces being made of old silver coins. They punch a hole in the coin and run a silver chain through it. Many of the coins on these necklaces date to the 19th century and are passed down from mother to daughter.