Кіріспе

Арамей тілінің түрлері

Жаңа арамей немесе қазіргі арамей тілдері – арамей тілінің орта ғасырдың соңы мен жаңа заманның басында дамыған, және қазіргі арамей тілінде сөйлейтін қауымдардың ауызша (сөйленетін) тілдері ретінде бүгінге дейін қолданылып келе жатқан түрлері. Арамейтану саласында жаңа арамей тілдерін жіктеу ғалымдардың ерекше қызығушылығын тудырды. Олар бірнеше жіктеме ұсынды: екі (батыс және шығыс), үш (батыс, орталық және шығыс) немесе төрт (батыс, орталық, солтүстік-шығыс және оңтүстік-шығыс) негізгі топқа бөлу. Әлеуметтік-тіл білімі тұрғысынан жаңа арамей тілдері этнолингвистикалық және діни-лингвистикалық критерийлер бойынша жіктеледі, этностық және діни топтарды қамтиды, соның ішінде христиандық, иудаизм, мандайлық және ислам діндерін ұстанатындар. Христиандық жаңа арамей тілдері ұзақ жылдар бойы классикалық сирия тілімен бірге сирия христиандығының әдеби және діни тілі ретінде қатар өмір сүрді. Классикалық сирия тілі және оған ұқсас ежелгі формалар, мысалы, таргум арамей тілі (көне еврей арамей тілінің бір түрі) және классикалық мандай тілі енді ауызша қолданылмайтындықтан, жаңа арамей тілдеріне жатпайды. Дегенмен, классикалық тілдер жаңа арамей тілдеріне әсерін тигізе береді. Ең танымал жаңа арамей тілдеріне Орталық жаңа арамей және Солтүстік-Шығыс жаңа арамей топтары жатады. Олар негізінен (бірақ толық емес) этникалық ассириялықтар, Шығыс Ассириялық шіркеуінің, Ежелгі Шығыс шіркеуінің, Сирия Православ шіркеуінің, Халдей Католик шіркеуінің және басқа да конфессиялардың жақтастары қолданады. Басқа сөйлеушілердің қатарында Маалула және Джуббадиннен мұсылман және христиан арамейлері (сириялықтар), олар құрып бара жатқан Батыс жаңа арамей тілінде сөйлейді, мандайлықтар және кейбір мизрахи яһудилері бар. Бүгінде жаңа арамей тілінде еркін сөйлейтін адамдардың саны айтарлықтай азайды, ал ассириялықтардың жаңа буыны көбінесе толық тілді меңгермейді, әсіресе көптегендер эмиграцияға кетіп, жаңа тұратын елдерінің мәдениетіне сіңіп кеткендіктен, ал басқа азшылық арамей тілдері жергілікті басым тілдерден озып кетеді.

Тарих

Кейінгі Антикалық дәуірде және орта ғасырлар бойы арамей тілінің тілдік дамуы әдеби және ауызша тілдердің қатар өмір сүруімен сипатталды. Арамей тілінде сөйлейтін христиандардың басым әдеби формасы – Эдесса арамей тілі (Урхая) болды, ол кейіннен классикалық сирия тілі деп аталды (батыс ғалымдары қолданған термин). Сонымен қатар, арамей тілінде сөйлейтін яһудилердің өздерінің әдеби тілдері болды (иудей арамей тілдері). Басым әдеби формалармен бірге, әртүрлі ауызша тілдер де қолданылды, олардың өңірлік ерекшеліктері болды. Орта ғасырдың соңына қарай, арамей тілінде сөйлейтін христиандар қолданған әдеби формалар негізінен діни өмір саласына (ғибадатқа) шектелді, ал ауызша тілдер ерте заманауи кезеңге дейін дамуын жалғастырды. Бірте-бірте, сол неоарамей тілінің кейбір ауызша түрлері де әдеби мақсаттар үшін қолданыла бастады. 19 ғасырда алғаш рет неоарамей тілдерін жүйелі зерттеу басталды, ал 20 ғасырдың басында кейбір неоарамей түрлері әртүрлі неоарамей басылымдарының пайда болуымен және қазіргі заманғы мектептер мен басқа да институттардың құрылуымен лингвистикалық дамуының қазіргі кезеңіне енді. Бұл даму Бірінші дүниежүзілік соғыстың (1914–1918 жж.) басталуымен және Сейфо (геноцид) кезінде арамей тілінде сөйлейтін қауымдарға қарсы жасалған қатыгездіктермен күрт тоқтап қалды. Көптеген қауымдардың өздерінің туған жерлерінен күштеп шығарылуы тілдік байланыстың үзділігіне әкеп соқты, сонымен қатар диаспорада жаңа неоарамей тілінде сөйлейтін топтар пайда болды. Осы оқиғалар неоарамей қауымдарының одан әрі дамуына терең әсер етті, өмірдің барлық саласына, соның ішінде олардың тіліне қатысты мәдени мәселелерге де әсер етті.

Түрлері

Арамей тілінің тарихында батыс және шығыс түрлерін бөліп тұратын диалектілік шекара болған, ол Сирия шөлінен оңтүстік-шығыстан солтүстік-батысқа дейін көлденеңінен өтеді. Батыс неоарамикалық тілі ғана – Маалула және Джуббадиндегі Анти-Ливан тауларында христиан және мұсылман арамей (сириялық) қауымдары қолданып, Палестинада бұрын кең таралған батыс түрлерінің куәсі болып сақталған (бірінші мыңжылдықтардағы самарлық арамей, еврей палестин арамей және христиан палестин арамей тілдері сияқты). Қалған неоарамик тілдерінің бәрі – шығыс түрлері, бірақ олардың біртектілігі төмен. Бұл топтағы ең ерекшесі – қазіргі мандай тілі, ол басқа түрлермен түсінісуде қиындық тудырады. Бұл тіл классикалық мандай тілінің тікелей мұрагері, ал оның тамыры парсы әсеріне ұшыраған Арсакид империясының арамей тіліне жетеді. Қазіргі мандай тілінде шамамен бірнеше жүз адам ғана еркін сөйлейді.

Дауыс берушілер

Қазіргі арамей тілдерінде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 575 000-нан 1 000 000-ға дейін бағаланады, олардың көп бөлігі – ассириялықтар. Сөйлеушілердің ең ірі топтары: шамамен 500 000 сөйлеушісі бар ассириялық нео-арамей, шамамен 240 000 сөйлеушісі бар халдей нео-арамейі, шамамен 100 000 сөйлеушісі бар туройо (сурайт) тілі және басқа да нео-арамей тілдерінде (мысалы, қазіргі заманғы юдео-арамей диалектілері мен ботан нео-арамейі сияқты) бірнеше мың сөйлеуші бар. Бұл көрсеткіштердің қосындысы 870 000-нан астам нео-арамей тілінде сөйлейтін адамды құрайды.