Кіріспе
Омыртқа доғасының аралық бұрыштарындағы ақау немесе жарық.
Спондилолиз – омыртқа доғасының аралық бұрыштарындағы ақау немесе стресс-жарық. Көбінесе жағдайлар төменгі бел омыртқаларында (L5) кездеседі, бірақ мойын омыртқаларында да спондилолиз дамуы мүмкін.
Тәуекел факторлары
Омыртқаның қайта-қайта немесе күшпен созылуын (гиперекстенция) қажет ететін спорт түрлері, әсіресе бұрылумен бірге, омыртқаның омыртқасы бұзылуының (спондилолиздің) негізгі себебі болып табылады. Парс интерартикуляристің стресс-жарығы (сынығы) қозғалысқа қарама-қарсы жағында пайда болады. Мысалы, оң қолды ойыншыда омыртқаның сол жағында сынық пайда болады. Спондилолиз отбасылық сипатта да кездеседі, бұл омыртқалардың әлсіздігіне бейімділік сияқты тұқым қуалайтын фактордың бар екенін көрсетеді. Спондилолиз көбінесе сүйектің стресс-жарығынан (сынығынан) туындайды және осы қызметпен асыра жүктелетін жасөспірімдерде жиі кездеседі. Парс интерартикулярис омыртқаның созылуы (гиперекстенциясы) кезінде, әсіресе бұрылумен бірге немесе қону кезінде түсетін күштің әсерінен сынуға осал. Бұл стресс-жарық (сынық) көбінесе омыртқаның қисық бөлігі сакралға (L5-S1) ауысатын жерде пайда болады. Спондилолизбен ауыратын адамдардың көп бөлігінде спондилолистез дамиды, бұл көрсеткіш осы топтың 50-81% құрайды.
Диагностика
Спондилолизді диагностикалау үшін бірнеше суреттеу техникалары қолданылады. Көбінесе қолданылатын суреттеу техникаларына рентген, МРТ, сүйек сцинтиграфиясы (Сүйек сканированиесі), және компьютерлік томография (КТ сканированиесі) жатады.
Рентгендік сәуле
Рентген сәулелері (электромагниттік сәулелену) дене арқылы өтіп, оның ішкі құрылымының суретін жасауға мүмкіндік береді. Дененің тығыз тіндері (мысалы, сүйек) жұмсақ тіндерге (мысалы, бұлшықеттер, органдар және т.б.) қарағанда сәулеленуді көбірек сіңіреді (әлсіретеді), нәтижесінде ақтан қараға дейінгі сұр түстердің әртүрлі градацияларынан тұратын сурет пайда болады. Парс интерартикулярисінің сынығы немесе зақымдалған омыртқаның сүйек аймағында қараңғы із көрінеді. Бұл АР (алдыңғы-артқы) рентген суретінде анықтау қиын болғандықтан, бел омыртқасының көлбеу рентген суреті көбінесе спондилолизді анықтап шығаруға көмектеседі. Егер нәтижелер нақты болмаса, қосымша КТ (компьютерлік томография) тексеруі 3 өлшемді суреттер жасау арқылы зақымды анық көрсетеді, бірақ бұл тексеру қарапайым рентген сәулесіне қарағанда пациентке сәулелену дозасын кем дегенде еселік арттырады.
Сүйек сцинтиграфиясы
Сүйек сканированиесі немесе сүйек сцинтиграфиясы – қан тамырларына аз мөлшерде радиоактивті іздеуші (трассер) енгізілуін қамтиды. Бұл іздеуші ыдырайды және арнайы камерамен анықталатын радиоактивті энергия шығарады. Камера қара-ақ түсті суретті шығарады, ондағы қараңғы дақтар сүйек зақымдануын көрсетеді. Егер бел омыртқасында (мысалы, L5) қара дақ байқалса, бұл зақымдануды және мүмкін спондилолизді білдіреді. Егер бұл тест оң нәтиже көрсетсе, спондилолизді растау үшін әдетте компьютерлік томография тағайындалады.
МРТ
МРТ – спондилолизді диагностикалау үшін қолданылатын жаңа техника және бірнеше себеппен артықшылықты. МРТ рентгенге қарағанда әлдеқайда дәл және сәулелену қолданбайды. МРТ күшті магниттер мен радиотолқындарды пайдаланып, сүйек және жұмсақ тіндерді қоса алғанда, әртүрлі тығыздықтардағы тіндердің өте толық суреттерін шығарады.
Консервативті басқару
Спондилолизді емдеу физикалық терапия арқылы жүзеге асырылатын тірек кию, қозғалысты шектеу, созу жаттығулары, иілу жаттығулары және терең іш бұлшықтарын күшейту шараларын қамтиды. Пациентке тағайындалатын физикалық терапияның ұзақтығы спондилолиздің ауырлығына қарай өзгереді, бірақ көбінесе үштен алты айға дейін созылады. Физикалық терапияның мақсаты – парс-интерартикуляристің тұрақсыз зақымдануындағы қозғалысты барынша азайту. Пациент физикалық терапияны аяқтағаннан кейін, белдің төменгі бөлігінде ешқандай белгілер мен қабыну байқалмаса, күнделікті немесе спорттық қызметін жалғастыруға рұқсат беріледі. Дегенмен, спондилолиздің қайталануын болдырмау үшін пациент физикалық терапиядан кейін де түрлі реабилитациялық техникаларды қолдануы қажет болуы мүмкін.
Іштің тереңдігінен бірге соғу жаттығулары
Іштің терең жасушаларын жиыру жаттығуларының мақсаты – омыртқаның тұрақтылығын қамтамасыз ететін бел омыртқасын қоршаған бұлшық еттерді жаттықтыру. Спондилолиз омыртқаның тұрақсыздығына алып келеді және бұлшықеттер арасындағы бірлескен жұмыс істеу үлгілерін бұзады. Атап айтқанда, тікелей омыртқаға бекітілген жергілікті бұлшықеттерге әсер етеді. Белдік мультифидус және тік ішек бұлшық еттері (transversus abdominis) бел омыртқасын тұрақтандыруда тікелей рөл атқарады. Ал спондилолизбен ауыратын адамдардағы жергілікті бұлшықеттер дисфункцияға ұшырайды, бұл омыртқаның бұрыс тұрақтылығына және соның салдарынан созылмалы бел ауруына себеп болады. Бұған өрескелдей, үлкен күш түсіретін бұлшықеттер омыртқаны тұрақтандыру үшін пайдаланылады. Бір зерттеуде пациенттерге терең іш бұлшықеттері мен белдік мультифидусты статикалық поздарда, функционалдық тапсырмалар мен аэробтық жаттығуларда жиыруды үйретуге көмектеседі. Бұл техника басқа консервативті емдеулермен салыстырғанда ауырсынуды және функционалдық шектеулерді азайтуға көмектеседі. Бұл нәтижелер сондай-ақ ауырсыну мен функционалдық шектеулер деңгейін төмендетуде ұзақ мерзімді әсерге ие болды. Өйткені, моторлық бағдарламалау ақырында автоматтандырылды және іс-әрекеттер кезінде терең іш бұлшықеттерін жиыру үшін саналы бақылау қажет болмады. Қызмет шектеуі пациенттің симптомдарын жоюға және бақылауға көмектеседі, осылайша олар өздерінің әдеттегі қызметтерін қайта бастай алады. Қызметті шектеу көбінесе басқа оңалту техникаларымен, соның ішінде корсет киюмен бірге қолданылады.
Тірек
Жедел спондилолизді көбінесе омыртқа қозғалысын бақылау және шектеу, сондай-ақ зақымдалған омыртқа сегментіндегі жүктемені азайту үшін антилордотикалық тірек (Бостон тірегі) қолдану арқылы емдейді. Тірек қысқа мерзімге омыртқаны иілген күйде бекітіп, pars interarticularis-тегі сүйек ақауының жазылуына жағдай жасайды. Антилордотикалық тіректерде әдетте дене пішініне жақын орналасу үшін дөңгеленген пластик бөліктер қолданылады.
Оңалтудың әсері
Спондилолиз жас спортшының мансабына зор әсер етіп, олардың болашақтағы өнер көрсету қабілетін шектеуі мүмкін. Жарақат алған спортшының қалпына келуіне әлеуметтік және психологиялық факторлардың қалай әсер ететінін түсіну маңызды. Жарақат алған спортшылар көңіл көшіру, ашу, ұйымсыздық, қорқыныш және депрессия сияқты психологиялық сезімдерді бастан өткереді, сондықтан ауыр жарақат спортшының психикалық денсаулығына үлкен әсер етеді. Бұл психологиялық факторлар қалпына келуге және спортқа оралуға да әсер етуі мүмкін, себебі жарақатты қайта алу қорқынышы спортшыларды оңалту процесіне ұстанудан және толық қарқынмен спортқа оралудан тоқтатады. Әлеуметтік факторлар жарақатқа реакцияның когнитивтік, мінез-құлқылық және физикалық аспектілеріне де әсер етеді. Атап айтқанда, командадан әлеуметтік оқшалану терең психологиялық әсерге ие. Сондықтан, қолдау білдіру, эмоционалдық қолдау көрсету, жеке көмек беру және шындықты қабылдауға көмектесу арқылы әлеуметтік қолдау көрсету өте қажет. Сонымен қатар, спортшыларды оңалту процесі туралы хабардар ету маңызды, осылайша олар не күту керектігін біледі. Мысалы, қандай әрекеттерден аулақ болу керек, қандай әрекеттер ауыруға шақырады және емдеу қанша уақытқа созылатынын түсіндіру керек. Бұған қоса, әрбір адам үшін дұрыс емдеуді таңдау маңызды. Консервативті емдеу әдістерінде жаттығуларды үнемі орындау үшін мотивацияланған науқастар қажет, себебі бұл көбінесе қиын және уақытты көп алатын процесс. Мысалы, терең іштік бұлшық еттерді жиыруды зерттеген бір зерттеуде, осы жиыру үлгісіне жетуге 4-5 аптаға дейін уақыт кететіні анықталды.
Белгілі тұлғалар
Мэтт Смит: BBC телесериалы «Доктор Кто»-да Доктордың он бірінші түрі мен Netflix телесериалы «The Crown»-да Принц Филипп рөлін сомдаған актер. Алғашқыда ол кәсіби футболшы болуды армандаған, бірақ омыртқаның сүйек тігірінің зақымдануы оны спорттан шығуға мәжбүр еткен.