Ағыя Димитрий шіркеуі: Салоники қаласының қасиетті орындарының бірі

Кіріспе

Қасиетті Димитрийге арналған басты қасиет орны – Қасиетті Димитрий шіркеуі, немесе Хагиос Димитрий (Άγιος Δημήτριος) – Салониканың (Грекияның Орталық Македониясында) қасиетті қамқоршысы – Қасиетті Димитрийге арналған басты қасиет орны. Бұл шіркеу Византия империясының екінші ірі қаласы болған кезден келе жатқан. 1988 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне Салониканың палеохристиандық және византиялық ескерткіштерінің бір бөлігі ретінде енгізілген.

Тарих

Бұл жердегі алғашқы шіркеу 4-ші ғасырдың басында римдік моншаның орнына салынған. Бір ғасырдан кейін Леонтий есімді билік иесі шағын ғибадатхананы үш дәлізді үлкен базиликамен ауыстырды. Бірнеше рет өртенген шіркеу 629–634 жылдары бес дәлізді базилика ретінде қайта жаңартылды. Бұл шіркеудің қазіргі күйінде сақталған түрі болды. Қаладағы ең маңызды ғибадатхана, ол жергілікті собордан да үлкен болған. Соңғысының тарихи орны қазір белгісіз. Шіркеуде ерекше кибориум деп аталатын ғибадатхана болды, ол алтыбұрышты, шатырлы құрылыс еді және навигацияның бір жағында орналасқан. Ол күміспен жасалған немесе күміспен қапталған. Құрылыстың есіктері де, ішінде төсек те болған. Ерекшелігі, онда әулиенің денесі сақталмаған. Кибориум – символдық қабір болған сияқты. Ол кем дегенде бір рет қайта салынған. Базилика 730 жылы Византиялық иконоборшылықтың басталған кезеңі мен соңғы қайта құру аралығында сақталған алты мозаикалық панельдерімен танымал. Бұл мозаикаларда әулие Димитрий шіркеуді қалпына келтіруге жауапты лауазымды тұлғалармен (құрылтайшылар, ктеторлар деп аталады) және балалармен бейнеленген. Бір суреттің астындағы жазу 615 жылы Салоники халқын жабайы славян шабуылынан құтқарғаны үшін көктегі күштерді мақтайды. 1206 жылы Латын империясы кезінде Порто легаты Бенедикт Агиос Деметриосты Қасиетті қабір канондарына тапсырды. 1430 жылы Салоники Осман империясының құрамына кірді. Шамамен 60 жылдан кейін, Баязид II билік кезінде шіркеу Kasımiye Camii мешітіне айналдырылды, ол жергілікті Осман әкімі Цезери Қасым Пашаның есімімен аталды. Алайда, символдық қабір христиандардың құрмет көрсетуі үшін ашық қалды. Мешіт ретінде 1493–1912 жылдары қызмет еткен төрт ғасыр ішінде немесе 1917 жылғы Ұлы Салоники өрті кезінде, қаланың көп бөлігін жойған өртте, шіркеудің ішкі бөлігін жапқан тамаша мозаикалар жоғалып кетті. Өрт шіркеудің шатыры мен жоғарғы қабырғаларын да қиратты. Қара-ақ фотосуреттер мен сапалы акварельдер өрт кезінде жоғалған ерте Византиялық шеберліктің үлгісін көрсетеді. 1917 жылғы Ұлы өрттен кейін шіркеуді қалпына келтіруге ондаған жылдар кетті. 1940 жылдары грек және нацистік неміс билігі бұйрығымен қиратылған еврей зиратынан алынған қабір тастары қалпына келтіру жұмыстарында құрылыс материалы ретінде пайдаланылды. 1930 және 1940 жылдары жүргізілген археологиялық қазбалар шіркеудің криптасында орналасқан мұражайда көруге болатын қызықты артефакттарды ашты. Қазба жұмыстары кезінде әулие Димитрийдің тұтқынға алынып, өлімге кесілгені айтылатын римдік моншаның қираған қалдықтары да табылды. Сондай-ақ, римдік құдық та табылды. Ғалымдардың пікірінше, осы құдыққа әскерлер әулие Димитрийдің денесін тастаған. Қайта жаңартылғаннан кейін шіркеу 1949 жылы қайта освящен болды.

The first church on the spot was constructed in the early 4th century AD, replacing a Roman bath. A century later, a prefect named Leontios replaced the small oratory with a larger, three aisled basilica. Repeatedly gutted by fires, the church eventually was reconstructed as a five aisled basilica in 629–634. This was the surviving form of the church much as it is today. The most important shrine in the city, it was probably larger than the local cathedral. The historic location of the latter is now unknown. The church had an unusual shrine called the ciborium, a hexagonal, roofed structure at one side of the nave. It was made of or covered with silver. The structure had doors and inside was a couch or bed. Unusually, it did not hold any physical relics of the saint. The ciborium seems to have been a symbolic tomb. It was rebuilt at least once. The basilica is famous for six extant mosaic panels, dated to the period between the latest reconstruction and the inauguration of the Byzantine Iconoclasm in 730. These mosaics depict St. Demetrius with officials responsible for the restoration of the church (called the founders, ktetors) and with children. An inscription below one of the images glorifies heaven for saving the people of Thessalonica from a pagan Slavic raid in 615. Under the Latin Empire in 1206, the legate Benedict of Porto gave Hagios Demetrios to the canons of the Holy Sepulchre. Thessaloniki became part of the Ottoman Empire in 1430. About 60 years later, during the reign of Bayezid II, the church was converted into a mosque, known as the Kasımiye Camii after the local Ottoman mayor, Cezeri Kasım Pasha. The symbolic tomb however was kept open for Christian veneration. Other magnificent mosaics, recorded as covering the church interior, were lost either during the four centuries when it functioned as a mosque (1493–1912) or in the Great Thessaloniki Fire of 1917 that destroyed much of the city. It also destroyed the roof and upper walls of the church. Black and white photographs and good watercolour versions give an idea of the early Byzantine craftsmanship lost during the fire. Following the Great Fire of 1917, it took decades to restore the church. Tombstones from the city's Jewish cemetery destroyed by the Greek and Nazi German authorities were used as building materials in these restoration efforts in the 1940s. Archeological excavations conducted in the 1930s and 1940s revealed interesting artifacts that may be seen in a museum situated inside the church's crypt. The excavations also uncovered the ruins of a Roman bath, where St. Demetrius was said to have been held prisoner and executed. A Roman well was also discovered. Scholars believe this is where soldiers dropped the body of St. Demetrius after his execution. After restoration, the church was reconsecrated in 1949.

Крипта (катакомбалар)

Қасиетті Деметрий шіркеуінің астында Салониканың қасиетті қамқоршысы Деметрий және ерте рим дәуіріндегі басқа да христиандар шейіт болған жер орналасқан. Ғасырлар бойы жер беті біртіндеп көтерілгендіктен, бұл аймақ жер асты криптінің нысанына ие болды. Дәстүрге және археологиялық жаңалыстарға сәйкес, бұл бұрынғы монша болған, онда Деметрий тұтқынға алынып, 303 жылы шейіт болған. 5 ғасырда, алғашқы Қасиетті Деметрий шіркеуі салынған кезде, оның шейіт болған орны шіркеуге енгізілді, ал бұлақ қасиетті су көзіне айналдырылды. Келесі жылдары бұлаққа ыдыстар қосылып, сенімділер қасиеттінің қабірсіз қалдықтарынан шығатын хош иісті миронды жинауға мүмкіндік алды. Осман империясы кезеңінде крипт топыраққа көміліп, 1917 жылғы өртенгеннен кейін ғана қайта табылды. Археологиялық қызмет оны қалпына келтіріп, 1988 жылы көрме орталығына айналдырды. Мұнда Қасиетті Деметрий шіркеуінен табылған мүсіндер, капительдер, жабылу тақталары және ыдыстардан тұратын жинақ қойылған. Атап айтқанда, I бөлмеде 5 ғасырдағы алғашқы шіркеудің мүсіндері, рельефтік өрнектермен безендірілген тіреулер және төрт акант жапырақты капительдер орналасқан. II бөлмеде, қасиеттінің шатырында шіркеу тарихын баяндайтын жазбалармен қатар, Орта Византия кезеңіне тән фигуралық мүсіндер бар. III бөлмеде 1917 жылғы өрттен кейін шіркеуді қалпына келтіру жұмыстарының суреттері, жоспарлары және көшірмелері көрсетілген. Келесі бөлмеде, IV бөлмеде, 7 ғасырда өрттен кейін салынған шіркеудің әшекейлерінен мүсіндер табылған, ал 5 ғасырдағы алғашқы шіркеудің амбосы V бөлмеде орналасқан. Соңғы VI және VII бөлмелерде Орта Византия кезеңіне (10 ғасыр) тән шіркеу әшекейлерінен мүсіндер, сондай-ақ 13-15 ғасырларға жататын мүсіндер мен керамикалық бұйымдар қойылған. Атап айтқанда, мұнда алғашқы циборийдың қалдықтары сақталған, ол бастапқыда қасиеттінің иконасын, кейіннен саркофагын орналастыру үшін салынған. Циборий алтыбұрышты, ағаштан және күмістен жасалған. Сондай-ақ, құрбандық тақтасының үстіндегі византиялық циборийдің аркасы мен арка фрагменттері де бар, олар медальондардағы кресттермен және шарларға тірелген кресттермен әшекейленген. Бір жазуда бұл циборийді 13 ғасырда Салоника епископы Феодор сыйға бергені көрсетілген.

Underneath the Church of St Demetrios is the place where St Demetrios, Thessaloniki's patron saint, along with other Christians of the early Roman period, were martyred. As the level of the ground gradually rose over the centuries, this area acquired the form of a crypt. According both to tradition and to archaeological findings, it was an old bathhouse, in which Demetrios was imprisoned and eventually martyred in 303 AD. In the 5th century, when the first Church of St Demetrios was built, the site of his martyrdom was incorporated into the church and the fountain was converted into a source of holy water. In the years that followed, the fountain acquired basins, from which the faithful could collect myron, the sweet smelling oil produced by the saint's relics. The crypt filled up with earth during the period of Ottoman rule and was not rediscovered until after the fire of 1917. It has been restored by the Archaeological Service and was converted into an exhibition space in 1988. It displays a collection of sculptures, capitals, closure slabs, and vessels from the Church of St Demetrios. More specifically, in room I there are sculptures from the original 5th century church and piers with relief decoration and capitals with four acanthus leaves. In room II, in the saint's chapel, there are inscriptions documenting the history of the church, together with figural sculptures of the Middle Byzantine period. Room III displays photographs, plans, and copies of the restoration work done on the church after the fire of 1917. In the next room, room IV, there are sculptures from the decoration of the church which was built after the fire in the 7th century, and the ambo from the original 5th century church is in room V. Rooms VI and VII, lastly, display sculptures from the decoration of the church in the Middle Byzantine period (10th century) and sculptures and pottery of the 13th–15th centuries. More specifically, these include the remains of the original ciborium, which was constructed to house first the saint's icon and later his sarcophagus. The ciborium was hexagonal and made of wood and silver. There are also an arch and fragments of arches from a Byzantine ciborium over the altar, which latter is ornamented with crosses in medallions and crosses resting on orbs. An inscription indicates that the donor of the ciborium was Theodore, Bishop of Thessaloniki in the 13th century.