Көпрүлү Хусейн Паша: Османлы империясының сұлтандық визирі

Кіріспе

1697-ден 1702-ге дейін Осман империясының ұлы визирі

Көпірлі әулетінен шыққан Амказаде Көпрүлү Хусейн-паша (1644–1702) 1697 жылдың қыркүйегінен 1702 жылдың қыркүйегіне дейін Мұстафа II билігінде Осман империясының ұлы визирі болды. Амказаде Көпрүлү Хусейн-паша Мевлеви орденінің мүшесі болғандықтан, қатардағы Осман мұсылмандарымен жақын байланыста болды. Ол әскери және бюрократиялық топтармен қатар, қарапайым халықтың мұң-мүкісін де біліп, олардың қажеттіліктеріне көңіл бөлгені мәлім.

Алдыңғы жылдары

Амказаде Хусеин 1644 жылы дүниеге келді және ол Кёпрюлю Мехмед Пашаның ағасы Хасан Аға Кыприлютидің ұлы болды, сондықтан ол «амказаде (немере іні)» деген лақап атын алды. Оның жастық шағы мен білімі туралы мәлімет аз. Оның әкесі қазіргі Болгариядағы «Козлука» түрік ауылында ауыл шаруашылығымен айналысты және жас Хусеин өзінің жастығын сонда өткізді. Ол жақсы Османдық классикалық хатшылық немесе әскери білім алған болуы керек, себебі ол алғаш рет штаб офицері ретінде танылды. Ол 1683 жылы Венаны қоршау науқанына қатысты, ол өзінің жақын туысы болған Ұлы визир Мерзифонлу Кара Мустафа Паша басқарған Осман әскерінің жоғары штаб офицері болды. Вена шайқасында Османдықтар жеңілгеннен кейін Белградқа қайтарылғанда Мерзифонлу Кара Мустафа өлімге кесілді, ал Амказаде Хусеин өлімге кесілген қолбасшымен тығыз байланысы болғандықтан тұтқындалды. 1684 жылы ол түрмеден босатылды, бірақ билік орталығынан бейлербей шенімен провинциялардың әкімшісі ретінде жіберілді. Бірінші кезде ол Дарданелл бұғазындағы Галлиполи маңындағы Кардак қаласының күзетші губернаторы болып тағайындалды; содан кейін оған визир шені берілді және Седдулбахирде ұқсас, бірақ беделді жұмыс берілді. 1691 жылы ол уақытша Стамбул губернаторы (каймакам) болып тағайындалды және Дарданеллдегі негізгі қызметіне оралды. 1694 жылы ол Капудан-паша (Османдық бас адмиралы) болып тағайындалды және Меццо Морто Хусеин Пашаның көмегімен 1695 жылы Хиосты венециялықтардан қайтарып алуда маңызды рөл атқарды. Осы жетістігі үшін ол Хиостың губернаторы болып тағайындалды. 1696 жылы ол тағы да Стамбулдың уақытша губернаторы болып тағайындалды, бірақ көп ұзамай Белградтың губернаторы лауазымына жіберілді. 1697 жылдың тамызында Сұлтан II Мұстафа басқаратын Осман әскері австриялықтарға қарсы жорыққа шығып, Белградқа келді. Соғыс кеңесінде Амказаде Хусеин Паша Осман әскерінің Вараждин бекінісін қоршауға алуын ұсынды. Алайда, басқалары Темешварға қарай бару керек деді; олардың ұсынысы қабылданды және Осман әскері Зента шайқасында күтпеген шабуылға ұшырап жеңілді. Оның қызы 1703 жылы қысқа мерзімге ғана ұлы визир болған Қаваноз Ахмет Пашаға үйленді.

Amcazade Huseyin was born in 1644 and was the son of Hasan Ağa Kypriljoti, the brother of Köprülü Mehmed Pasha, and for this reason he has the cognonom of "amcazade (nephew)". There is little information about his youth and education. His father had agricultural estates at the Turkish village of "Kozluca" in present day Bulgaria and young Huseyin spent his youth there. He must have had a good Ottoman classical scribal or military education, since his first mention was as a staff officer. He participated at the campaign for Siege of Vienna in 1683, as a high staff officer in the Ottoman army commanded by the Grand Vizier Merzifonlu Kara Mustafa Pasha, who was his close relative. After the defeat of Ottomans at the Battle of Vienna and retreat to Belgrade, Merzifonlu Kara Mustafa was executed and Amcazade Huseyin was arrested because of his close relationship to the executed commander. In 1684 he was released from prison, but was sent away from the seat of power as an administrator of provinces with a rank of beylerbey. First he was appointed as guard governor of Cardak near Gallipoli at the Dardanelles Straits; then he was given the rank of vizier and given a similar but more prestigious job at Seddulbahir. In 1691 for a time he was appointed as the temporary governor (kaimakam of Istanbul and returned to his main job on Dardanelles. On 1694 he was appointed the Kapudan Pasha (Ottoman admiral in chief) and was instrumental with the help of Mezzo Morto Huseyin Pasha in retaking of Chios from the Venetians in 1695. For this success he was appointed the governor of Chios. In 1696 he was again appointed as the temporary governor of Istanbul but soon was sent to the post of governorship of Belgrade. In August 1697 the Ottoman army under the command of Sultan Mustafa II was on the campaign against the Austrians and came to Belgrade. In a War Council planning on what to do next, Amcazade Huseyin Pasha proposed that the Ottoman army should go and put the fortress of Varaždin under siege. However, others argued that it should go towards Temesvar; their proposal was accepted and the Ottoman army was surprised and routed at the Battle of Zenta. His daughter married Kavanoz Ahmed Pasha, who was the grand vizier for a short time in 1703.

Ұлы везир болған жылдары

Амказаде Кёпрули Хусейн-паша 1697 жылдың 17 қыркүйегінде, 1697 жылдың 11 қыркүйегіндегі Зента шайқасында Осман империясының жеңіліске ұшырағаннан кейін Ұлы визир болып тағайындалды. Сұлтан оған империяны басқаруда толық еркіндік беріліп, Сұлтанның араласпайтынын уәде етті. Карловицте бейбіт келісім шарты бойынша жүргізілетін келіссөздер кезінде, 1684 жылғы Киелі Одаға қарсы соғысты аяқтау үшін отбасылық байланыстарын пайдаланып, ең қолайлы шарттарға қол жеткізе алады деп үміттенді. Киелі Одаға Габсбург монархиясы, Польша-Литва мемлекеті, Венеция Республикасы және Ресейдің Петр I-і кірді. Ұзақ айлар бойы келіссөздер жүргізілгеннен кейін, 1699 жылдың 26 қаңтарында Карловиц шартына қол қойылды. Османдықтар Габсбург монархиясына 1526 жылдан кейін бағындырылған Осман провинциясының барлық аймағын, соның ішінде Трансильванияны берді; Подолия Польшаға қайтарылды, ал Далмацияның көп бөлігі мен Морея (Оңтүстік Грекиядағы Пелопоннес түбегі) Венецияға өткізілді. Зента шайқасындағы элиталық әскерлердің ауыр шығындары мен кең аумақтардың берілуі салдарынан Осман әскерлік жүйесін, қаржы жүйесін және әскер мен мемлекетті қамтамасыз ететін бюрократиялық жүйелерді реформалау қажеттігі анық болды. Бұл міндет негізінен Ұлы визир Амказаде Кёпрули Хусейн-пашаның үстіне жүктелді. Амказаде Хусейн экономикалық және қаржылық реформалармен бастады. Әскери шығындарды қаржыландыру үшін соғыс кезінде төрт есеге арттырылған темекі мен кофеге салынатын акциздер, сондай-ақ сабын мен тамақ майы сияқты қажетті тұтыну тауарларына салынатын салықтар айтарлықтай төмендетілді. Соғыс кезінде қосымша салықтар енгізілді және осы салықтарды төлей алмағандарға ауыр айыппұл салынды. Амказаде Хусейн бұл қосымша салықтарды жойды және төлей алмағандарға, сондай-ақ ауыр айыппұл төлеуге міндетті болғандарға салықтан босатылғандық туралы жарлық шығарды. Дәстүрлі салық ставкалары төлем қабілетіне сәйкес төмендетілді. Соғыс кезінде құнсызданып кеткен монеталар құнды монеталармен ауыстырылды. Көшпелі түркімендерден келген жаңа шаруалар Урфа, Малатия, Анталия және Кипр сияқты ауыл шаруашылығы шаруаларының саны өте төмен деңгейге жеткен жерлерге қоныстандырылды. Османдық қолөнер өнеркәсібінің қирауына орны ретінде және Еуропадан импортты алмастыру мақсатында жаңа өндіріс базасын дамытуға күш-жігер жұмсалды.

Amcazade Köprülü Hüseyin Pasha was appointed the Grand Vizier on 17 September 1697 just after the Ottoman defeat at the Battle of Zenta on 11 September 1697. He was given a promise by the Sultan that he would be free agent in his government of the Empire with no interference by the Sultan. It was hoped that during the negotiations for peace to take place at Karlowitz, he could use family ability to get best possible terms for the ending of the long war against the Holy League of 1684, a coalition of European powers including the Habsburg monarchy, the Polish–Lithuanian Commonwealth, the Republic of Venice and Peter I of Russia. After long months of negotiations the Treaty of Karlowitz was signed on 26 January 1699. The Ottomans ceded to the Habsburg Monarchy, all of the Ottoman province of Hungary including Transylvania which was conquered after 1526; Podolia was returned to Poland and most of Dalmatia and Morea (the Peloponnese peninsula in southern Greece) were passed to Venice. With the heavy loss of elite soldiers at the Battle of Zenta and the large territories ceded away, it became obvious that Ottoman military system, the financial system and bureaucratic systems sustaining the military and the state had to be reformed. This task fell mainly on the shoulders of the Grand Vizier Amcazade Köprülü Hüseyin Pasha. Amcazade Huseyin started with economic and financial reforms. The excise duties on tobacco and coffee, which had quadrupled during the war to provide finance for military effort, were substantially reduced and so too the duties on essential consumer goods, for example soap and cooking oil. During the war special imposition taxes were created and those who could not pay these extraordinary tax impositions were heavily fined. Amcazade Huseyin abolished these extraordinary tax impositions and issued a tax amnesty on those who were not able to pay and who were required to pay heavy fines. The rates of traditional taxes were adjusted down so that they matched the ability to pay. Debased coins struck during the war were replaced by coins of full value. New cultivators, from nomadic Turcomans, were induced to settle in places like Urfa, Malatya, Antalya and Cyprus where the numbers of agricultural peasants had decreased to very low levels. Efforts were made to develop a new manufacturing base, in place of devastated Ottoman craft industries and replacing imports from Europe.