Мыс Быблос жазуы: қола дәуіріндегі таңбалар жүйесі
Byblos syllabary
Бронз дәуіріндегі Библос жазуы – құпия жазу жүйесі. Ливан қаласынан табылған, мыс және тасқа жазылған ежелгі белгілер. Зерттеулер 1928-1932ж. жүргізілді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қола дәуірінен шыққан Библос қаласының пиктографиялық жазуы, псевдоиероглифтік жазу.
Bronze Age pictographic script from Byblos
the pseudo hieroglyphic script
Библос жазуы, сондай-ақ Библос буындық жазуы, Псевдоиероглифтік жазу, Протобиблиялық, Протобибликалық немесе Библикалық деп те аталады – Ливанның жағалау қаласы Библоста табылған он жазудың негізінде белгілі, әлі шешілмеген жазу жүйесі. Жазулар қола табақтар мен шпательдерге қашалып, тасқа ойылып жазылған. Оларды Морис Дюнанд 1928-1932 жылдары қазып шығарды және 1945 жылы «Библия граммата» атты монографиясында жариялады. Жазулар б.з.д. екінші мыңжылдыққа, шамамен б.з.д. 18-15 ғасырларға жатқызылады. Бұл жазудың мысалдары Мысыр, Италия және Мегиддода (Гарбини, Коллес) да табылған.
The Byblos script, also known as the Byblos syllabary, Pseudo hieroglyphic script, Proto Byblian, Proto Byblic, or Byblic, is an undeciphered writing system, known from ten inscriptions found in Byblos, a coastal city in Lebanon. The inscriptions are engraved on bronze plates and spatulas, and carved in stone. They were excavated by Maurice Dunand, from 1928 to 1932, and published in 1945 in his monograph Byblia Grammata. The inscriptions are conventionally dated to the second millennium BC, probably between the 18th and 15th centuries BC. Examples of the script have also been discovered in Egypt, Italy, and Megiddo (Garbini, Colless).
Он төрт жазу
Библо жазуы әдетте оңнан солға қарай жазылады; сөздерді бөлетін белгілер сирек қолданылады. 1945 жылы Дюнанд он жазуды сипаттады, оларды а-дан j-ға дейін олардың табылған ретімен атады. Олар:
The Byblos script is usually written from right to left; word dividers are rarely used. Ten inscriptions were described by Dunand in 1945, named a to j in their order of discovery. They are:
Екі тікбұрышты қола тақташа, c (16×11 см) және d (21×12 см) құжаттары, тиісінше 225 және 459 таңбадан тұрады. Екі тақташаның да екі жағында жазу бар. Таңбалар қағып емес, балғамен металға соғылып жасалған. Төрт қола «шпатель» (b, e, f және i құжаттары, тиісінше 40, 17, 48 және 84 таңбадан тұрады). Бұл шпательдердің пішіні үшбұрышты, ал үшбұрыштың ең тік бұрышында «гүл сабағы» тұтқасы бар. Олардың өлшемдері 5х9 см, қалыңдығы 1 мм. Олардың қандай мақсатта қолданылғаны белгісіз, бірақ Дюнанд оларды, мысалы, құрбандық заттарына бекітілген «маркерлер» деп санайды. Барлық шпательдердің екі жағында да жазу бар, тек e шпателінің бір жағында ғана жазу бар. Жазу салыстырмалы түрде ұқыпсыз. f шпателінің артқы жағындағы мәтін – солдан оңға қарай оқылатын жалғыз мәтін. b және i шпательдерінде сөздерді бөлу үшін қысқа тік сызықтар қолданылған. e шпателіндегі жазу. Шпательдің тұтқасы сынған; жазудың сол жақтағы зақымдалған таңбасының төрт мүмкін қалпы келтірілуі ұсынылған. Тас стелалардың төрт сынығы: a, g, h және j құжаттары, тиісінше 116, 37, 7 және 13 таңбадан тұрады. Таңбалар мұқият ойылған, аралық сызықтар анық көрінеді («монументальді стиль»). Дюнандтың пікірінше, h және j сынықтары бастапқыда бір ескерткішке тиесілі болған; екеуінің де әктастың химиялық құрамы бірдей болып көрінеді. g сынығындағы мәтін тік жазылған, бес бағанға бөлінген. j блогында сөздерді бөлу мақсатында тік сызықтар бар. 1978 жылы Дюнанд тас тақталарға жазылған тағы төрт жазуды жариялады, олар k-дан n-ға дейін, тиісінше шамамен 28, 45, 10 және 20 белгіден тұрады. Барлық он төрт жазудың фотосуреттері мен схемаларын Сасс ұсынды.
Two rectangular bronze tablets, documents c (16×11 cm) and d (21×12 cm), with 225 and 459 characters, respectively. Both tablets are inscribed on both sides. The characters were not made by scratching but by hammering chisels into the metal. Four bronze "spatulas" (documents b, e, f, and i, with 40, 17, 48, and 84 characters, respectively). These spatulas have a more or less triangular shape with a "flower stem" handle at the sharpest angle of the triangle. They are about 5 by 9 centimeters and 1 mm thick. It is not known what their function was, but Dunand thinks they are "labels" attached to, for example, votive objects. All spatulas are inscribed on both sides, except spatula e (one side only). The writing is relatively sloppy. The text on the back side of spatula f is the only text known that reads from left to right. Spatulae b and i use short vertical strokes as word dividers. Inscription on spatula e. The handle of the spatula has broken off; four possible reconstructions of the damaged leftmost character of the inscription are given. Four fragments of stone steles: documents a, g, h, and j, with 116, 37, 7, and 13 characters respectively. The characters are carefully carved, with conspicuous interlinear baselines ("monumental style"). Dunand suggests that fragments h and j originally belonged to the same monument; the chemical composition of the limestone of both seems identical. The text on fragment g is written vertically, in five columns. Block j has vertical strokes, apparently as word dividers. In 1978 Dunand published four more inscriptions on stone slabs, referred to as k to n, with approximately 28, 45, 10, and 20 signs, respectively. Photos and diagrams of all fourteen inscriptions are given by Sass.
Қатысушы жазулар
Киелі кітаптың протобиблиялық жазуларының іздері бар кем дегенде төрт нысан белгілі. Оларды Малахи Мартин зерттеген. Мұндай нысан кейінірек қайта қолданылғанда, түпнұсқа мәтіннің көп бөлігі өшіріліп, оның орнына финикия әліпбиіндегі жазумен алмастырылған. Бұл финикиялық жазулардың бірнешеуі б.з.д. 10 ғасырға жатады, бұл псевдоиероглифтері бар нысандар әдеттегідей қарағанда ұзақ қолданылған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Осы нысандардың бірі – «Азарбаал шпатуласы» деп аталатын қола шпатула. Оның сыртқы жағында протобиблиялық жазудың көптеген іздері сақталған, оларды Дюнанд алғашқыда гравердің сынап көру үшін жасаған кездейсоқ іздер деп ойлаған. Алайда Мартин төрт жолдан тұратын 31 таңбадан тұратын мәтінді анықтап, оны түсіндіруге тырысты. Ол жазуда бір дыбыс екі рет жазылған жеті жағдайды анықтады – алдымен «примитивті» түрінде (мысыр иероглифі, протосинай жазуы), содан кейін дұрыс протобиблиялық немесе финикиялық түрінде. Сондықтан ол бұл жазуды «аралас» немесе «дамыған» псевдоиероглиф деп атады. Шпатуланың алдыңғы жағында өшірілген протобиблиялық жазудың үстінен финикиялық мәтін жазылған, бірақ түпнұсқа мәтіннің он бес таңбасы әлі де көрінеді. Протобиблиялық таңбалардың іздері Ахирам саркофагында (бес таңба) және Йехимилк жазуында (кем дегенде 26 таңба) да көрінеді; мұнда да ескі жазу ішінара өшіріліп, оның үстінен финикия әліпбиіндегі мәтін жазылған. Соңында, Киелі кітаптан табылған тасқа ойылған монументальды жазудың («Enigmatic Byblos stone» деп аталатын) жолдарының арасында протобиблиялық он таңбаның іздері сақталған. Кейінгі мәтін псевдоиероглифтер мен кейінгі финикия әліпбиі арасындағы аралық жазумен жазылған: 21 таңбаның көпшілігі псевдоиероглифтік жазуға да, финикия әліпбиіне де ортақ, ал қалған бірнеше таңба псевдоиероглифтік немесе финикия әліпбиіне тән. Мартин төрт псевдоиероглифтің белгілі бір тізбегінің қайта-қайта пайда болатынын атап өтті: ол Азарбаал шпатуласында, «Enigmatic Byblos stone» тасында және Йехимилк жазуында кемінде үш рет кездеседі, мұнда бұл тізбек әр жолы Губал (Библос) қаласының атымен алмастырылған. Бұл Ахирам жазуының соңғы бөлігін еске салады, онда жерлеу жазуын «қиратқандар» қарғысқа ұшырайды. Библостық сөз тізбегінің жеке таңбалары да әртүрлі нысандарда, мысалы балталарда, қысқа қанжарларда және қыш ыдыстарда табылған.
At least four objects are known with traces of Proto Byblian inscriptions. They have been studied by Malachi Martin. When such an object was later reused, the original text was largely erased and replaced by an inscription in Phoenician alphabetic characters. Several of these Phoenician inscriptions are dated to the 10th century BCE, which suggests that objects with Pseudo hieroglyphs may have remained in use longer than is usually assumed. One of these palimpsest objects is the bronze so called Azarba‘al Spatula. On its seemingly empty back side many traces are still visible of a Proto Byblian inscription that Dunand at first thought were random traces made by the engraver trying his stylus. Martin however identified a text of 31 signs in four lines, which he tried to interpret. He concluded that the inscription included seven cases of a consonant written twice, first in a “primitive” form (Egyptian hieroglyph, Proto Sinaitic script), and then in the proper Proto Byblian or Phoenician form, and he therefore called the script “mixed” or “developed” Pseudo hieroglyphic. On the front side of the spatula an erased Proto Byblian inscription is overwritten with a Phoenician text, but some fifteen signs of the original text are still visible. Traces of Proto Byblian characters are also visible on the Ahiram sarcophagus (five signs) and the Yehimilk inscription (at least 26 signs); clearly here too an older inscription was partly effaced and overwritten with a text in Phoenician alphabetic characters. Finally, traces of ten Proto Byblian characters are still visible between the lines of a monumental inscription in stone (the so called “Enigmatic Byblos stone”) that has been found in Byblos. The later text is written in a script that seems intermediate between Pseudo hieroglyphs and the later Phoenician alphabet: while most of the 21 characters are common to both the Pseudo hieroglyphic script and the Phoenician alphabet, the few remaining signs are either Pseudo hieroglyphic or Phoenician. Martin has noted that a particular sequence of four Pseudo hieroglyphs appears again and again: it is visible on the Azarba‘al Spatula, the Enigmatic stone, and no less than three times on the Yehimilk inscription, where this sequence is overwritten each time with the city name Gubal (Byblos). This reminds one of the final part of the Ahiram inscription where those who "chisel away" a funeral inscription are cursed. Isolated characters from the Byblos syllabary have also been found on various other objects, such as axes, a dagger, and pottery.
Жазу тізімі
Қоса орналасқан кестедегі әрбір ұяшықта белгі (жоғары сол жақта), оның Дюнанд код нөмірі (сол жақта, қызыл түсте), жиілігі (төменгі оң жақта) көрсетілген, сондай-ақ оның таблеткаларда (Т), шпатулаларда (S) немесе ескерткіштерде (М) қолданылғандығы туралы мәлімет берілген (жоғары оң жақта). Әр түрлі ұяшықтардағы белгілер бір белгінің жазу варианттары болуы мүмкін; мысалы, жоғарғы қатардағы H6, G17 және E12 белгілері, баламаса, бір белгіні білдіреді.
Each cell in the adjoining table shows a sign (upper left), its Dunand code number (lower left, in red), its frequency (lower right), and indicates (upper right) whether it was used on tablets (T), spatulas (S), or monuments (M). Signs in different cells may actually be writing variants of a single sign; for example, in the top row the signs H6, G17, and E12 are probably the same sign.
Түрлі белгілердің саны
Он негізгі псевдоиероглифтік жазуларда 1046 таңба бар, ал "белгілер" саны, яғни әртүрлі таңбалар, Дюнан 114 деп көрсетеді. Гарбини бұл соңғы сан екі себеппен тым жоғары екенін атап өтті. Біріншіден, Дюнанның белгілер тізіміне ауыр зақымдалған таңбалар кіреді, олардың жаңа белгі екенін анықтау мүмкін емес. Екіншіден, жазудың әртүрлі варианттары болған, мысалы, стелалардың "монументалды" стилі мен шпательдер мен тақташалардың "сызықтық" стилі. Бұл варианттарды ескергенде белгілердің жалпы саны азаяды. Гарбини белгілердің нақты санын шамамен 90 деп бағалайды. Бұл сан жазудың буын жазу екенін ұсынады, онда әр таңба буын ретінде айтылады, әдетте дауыссыз және дауыстының үйлесімі. Егер дауыссыз әріптердің саны 22 (кейінгі финики алфавиті сияқты) және 28 (угарит алфавиті сияқты) аралығында болса, ал дауысты әріптердің саны үш (алғашқы семит дауыстылары a, i және u) немесе төрттен алтыға дейін (е және o немесе үнсіз дауыстыны қоса алғанда) болса, онда қажет белгілердің жалпы саны 3 × 22 = 66 мен 6 × 28 = 168 аралығында болады, бұл буын жазу үшін шаманың дұрыс деңгейі.
The ten main Pseudo hieroglyphic inscriptions together contain 1046 characters, while the number of 'signs', that is different characters, is given by Dunand as 114. Garbini has noted that the latter number probably is too high, for two reasons. First, Dunand's sign list includes heavily damaged characters for which it is impossible to say whether they really constitute a new sign. Secondly, writing variants clearly existed, for example between the "monumental" style of the steles and the "linear" style of the spatulas and tablets. Taking these variants into account would reduce the total number of signs. Garbini estimates the actual number of signs to be about 90. This number suggests the script to be a syllabary, where each character was pronounced as a syllable, usually a consonant plus vowel combination. If the number of consonants were between 22 (like the later Phoenician alphabet) and 28 (like Ugaritic) and if the number of vowels were three (the original Semitic vowels were a, i, and u) or four to six (if it included an e and o, or a mute vowel), then the total number of signs needed would be between 3×22=66 and 6×28=168, which is of the right order of magnitude for a syllabary.
Басқа жазулармен байланысы
Кейбір белгілер, мысалы, египет иероглифтерінің өңделген түріне ұқсайтыны байқалды, бірақ көптеген басқалары ұқсамайды. Хохтың (1990) сөзінше, көптеген белгілер иероглифтерден емес, көне патшалықтың иератика жазуынан шыққан сияқты. 2600 жылдан бастап Мысырдың Библосқа әсері зор болғандығы мәлім: Библос Мысырға кедр ағашын экспорттаудың басты порты болғандықтан, Библоста көптеген мысырлық саудагерлер қауымы болған. Осыған байланысты, бұл буын жазуын Мысыр иероглифтерін көрген және оларды Мысырдың туған тіліне оңай бейімделген жаңа буын жазуын құру үшін үлгі ретінде пайдаланған Библостың адамы ойлап тапқан болуы мүмкін. Брайан Коллестің (2014) пікірінше, бірнеше белгілер кейінгі финики алфавитінің әріптеріне ұқсайды: , және финики алфавитінің 22 әріптерінің 18-і буын жазуында баламалары бар. Бұл соңғысының буын жазуынан біраз дәрежеде шыққандығын көрсетеді. Коллесс прото-алфавиттің буын жазуының жеңілдетілген түрі ретінде, египет жазуының үлгісімен (көбінесе дауысты дыбыстарды көрсетпейтін) буындық жазудан дауыссыз жазуға өтіп дамығанын айтады. Осылайша, оның ойынша, бұл жазулар египет иероглиф жазуы мен кейінгі семит әбжадтары арасындағы, Синай прото-алфавитінен туындаған маңызды байланыс болып табылады.
It has been observed that some signs, for example , look like modified common Egyptian hieroglyphs, but there are many others which do not. According to Hoch (1990), many of the signs seem to derive from Old Kingdom hieratic, rather than directly from hieroglyphic. It is known that from as early as 2600 BC Egyptian influence in Byblos was strong: Byblos was the main export harbor for cedar wood to Egypt, and consequently there was a considerable Egyptian merchant community in Byblos. Thus it is plausible that the syllabary was devised by someone in Byblos who had seen Egyptian hieroglyphs and used them freely as an example to compose a new syllabary that was better adapted to the native language of Byblos—just as in neighbouring Ugarit a few centuries later a cuneiform alphabet was devised that was easier to use than the complicated Akkadian cuneiform. According to Brian Colless (2014), several signs resemble letters of the later Phoenician alphabet: , and as many as 18 of the 22 letters of the Phoenician alphabet have counterparts in the syllabary. This would entail that the latter was derived in some way from the syllabary. Colless believes that the proto alphabet evolved as a simplification of the syllabary, moving from syllabic to consonantal writing, in the style of the Egyptian script (which did not normally indicate vowels). Thus, in his view, the inscriptions are an important link between the Egyptian hieroglyphic script and the later Semitic abjads derived from Proto Sinaitic.
Дхорме (1946)
Жазбалар корпусы әдетте мәтіндердің ішкі талдауы негізінде жүйелі түрде түсіндіруге мүмкіндік бермейтіндей тым шағын деп саналады. Дегенмен, 1946 жылы, Дюнан жазуларды жариялағаннан кейін бір жыл өткен соң, Эдуард Дорм, танымал шығыстанушы және бұрынғы криптоаналитик (Париж қаласынан) оны түсіндіруге болатынын алға тартты. Ол бір қола табақтың арт жағында жетіге жуық бір-біріне ұқсас шеврон тәрізді белгілермен аяқталатын әлдеқайда қысқа жазу бар екенін байқады, бұл біздің "1111111" санымызға өте ұқсас. Ол мұның сан болуы мүмкін деп болжады (вероятно, "жеті", бірақ Дорм оны 4 × 10 + 3 = 43 деп қабылдады, себебі төрт белгі қалған үшеуінен сәл үлкен болған), және арт жағындағы жазудың баршасы жазудың жасалған мерзімін көрсетуі мүмкін деген пікірде болды. Жеті "1" белгісінің алдындағы сөз төрт түрлі белгіден тұрады: Бірінші (оң жақтағы) белгі зақымдалған, бірақ танылуда, ал сол жақтағы белгі кейінгі финикия әліпбиінің 'b' және 't' әріптерін еске түсіреді. Дорм енді бүкіл сөзді ('b t') финикиялық "b(a) + š(a) n t", "жылы (жыл)" (ивриттің bišnat) деп түсіндірді, бұл оған төрт белгінің фонетикалық мағынасын берді. Осыны пайдаланып, ол қалған жазуларда көбірек финикия сөздерінің бөліктерін іздеді, осы арқылы басқа белгілердің оқылуын анықтауға тырысты. Нәтижесінде ол 75 белгіге транскрипция ұсынды.
The corpus of inscriptions is generally considered far too small to permit a systematic decipherment on the basis of an internal analysis of the texts. Yet already in 1946, one year after Dunand published the inscriptions, a claim for its decipherment was made, by Edouard Dhorme, a renowned Orientalist and former cryptanalyst from Paris. He noted that on the back of one of the inscribed bronze plates was a much shorter inscription ending in a row of seven nearly identical chevron like marks, very much like our number "1111111". He assumed this to be a number (probably "seven", though Dhorme took it to be 4×10+3=43 because four marks were slightly larger than the other three), and guessed that the backside inscription as a whole contained a dating of the inscription. The word directly before the seven "1" marks consists of four different signs: The first (rightmost) sign, damaged but recognizable, and the leftmost sign resemble the letters 'b' and 't', respectively, of the later Phoenician alphabet. Dhorme now interpreted the whole word ('b t') as Phoenician "b(a) + š(a) n t", "in the year (of)" (Hebrew bišnat), which gave him the phonetic meanings of all four signs. These he substituted in the rest of the inscriptions, thereby looking for recognizable parts of more Phoenician words that would give him the reading of more signs. In the end he proposed transcriptions for 75 signs.
Соблман (1961)
Харви Собэлман әртүрлі белгілердің фонетикалық мәндерін табуға тырыспады, егер де, тілдік әдістерді қолданып, сөздердің шекараларын анықтауға және грамматикалық үлгілерді табуға ұмтылды. Дэниелс Собельманның «нәтижесі осы мәтіндерді зерттеудегі болашақ жұмыстардың барлығында ескерілуі тиіс» деген пікірде.
Harvey Sobelman did not try to find phonetic values for the various signs, but instead tried to determine word boundaries and find grammatical patterns, using linguistic techniques. Daniels' judgement is that Sobelman's "result should be taken into account in all future work on these texts."
Мартин (1961-1962)
1961 және 1962 жылдары Малахи Мартин барлық қолдағы жазуларды зерттеп, екі мақала жариялады (Дюнан оның қалың оксид қабығын алып тастауға тырысқанда бір тақташаның бөлігі жоғалып кеткен еді). Бірінші мақала Дюнанның бұрын айтқан бірнеше заттардағы протобиблиялық жазулардың нашар, жартылай өшірілген іздеріне арналған. Ең анық жазулар Азарбахал шпателінің артқы бетінде болды. Мартин мұнда египеттік иероглифтермен, финикиялық әріптермен, сондай-ақ екі шартты белгімен ("тілеу, сөйлеу" және "құдай, Ие (сі)") ұқсастықтарды байқады. Ол төрт семит сөзін анықтады, бірақ толық аударма жасаудан тартынды. Сонымен қатар, ол үш тас ескерткіште (Ехимильк және Ахирам жазулары, сондай-ақ Жұмбақ тас) анықтаған нашар жазуларды сипаттады. Екінші мақаласында Мартин алдымен Дюнанның оқуларына түзетулер енгізді. Содан кейін ол әртүрлі жазуларды 27 "санатқа" бөлуді ұсынды. Әр санаттағы жазуларды "бірдей" немесе "бір түбіртек түрінің өзгешелері" деп қарастырды. Ол өзгешеліктерді әртүрлі жазу материалдарына (тас, металл) немесе жеке шеберлердің дағдысына және еркіне байланысты деп түсіндірді. Оның 27 санаты Мартиннің бұл жазу жүйесі әліпби болуы мүмкін деген ойда болғанын көрсетеді, бірақ ол бұл тұжырымды нақты айтпады. Ол талдауының осы бөлігін жариялағаннан кейін одан әрі ештеңе жариялаған жоқ.
In 1961 and 1962 Malachi Martin published two articles, after an autopsy of all inscriptions then in existence (one tablet had been partly lost when Dunand had tried to remove its thick oxide crust). The first article was devoted to vague, half erased traces of Proto Byblian signs on several objects, already hinted at by Dunand. The clearest signs were on the back side of the Azarba‘al Spatula. Martin there saw parallels with Egyptian hieroglyphics, Phoenician consonantal signs, and also two presumed determinatives ("to pray, speak" and "deity, Lord (of)"). He identified four Semitic words, but refrained from an all out translation. He also described the vague signs he detected on three stone monuments (the Yeḥimilk and Aḥiram inscriptions and the Enigmatic Stone). In his second article, in two parts, Martin first presented corrections to Dunand's readings. Subsequently, he proposed a categorization of the various signs into 27 "classes". The signs in each class he considered either "identical", or "variants of the same fundamental type". Variants he attributed to the different writing materials (stone, metal), or achievement and freedom of individual engravers. His 27 classes seem to suggest that Martin thought it possible that the syllabary might be an alphabet, but he did not draw this conclusion explicitly. After publishing this part of his analysis he never published a sequel.
Менденхолл (1985)
1985 жылы Мичиган университетінің Джордж Э. Менденхолл жаңа аударма әрекетін жариялады. Кейінгі финики әліпбиінде қайта пайда болған көптеген таңбалар Менденхоллдың ұқсас фонетикалық мәні бар деп болжады. Мысалы, финикиялық тілінде g (ивритше gimel) мәні бар белгі фонетикалық ga мәні бар деп есептелді. «Жоғарғы Египет патшасы» дегенді білдіретін египеттік иероглифке ұқсайтын белгі «мулку» (семит тілінде ‘патшалық’ дегенді білдіреді; еврейше mèlekh, ‘патша’ деп салыстырыңыз) деп түсіндірілді, бұл фонетикалық оқылуы mu. Соңғы мысалдан көрініп тұр, Менденхолл акрофониялық принципін кеңінен қолданды, онда буындық таңбаның фонетикалық мәні, таңбамен бейнеленген объектінің (семит) сөзінің бастапқы дыбысына тең деп есептелді. Менденхолл бұл тілді өте ерте («Ескі жағалау») семит тілі деп санады, ол Солтүстік-Батыс семит (финикиялық, еврей) және Оңтүстік семит (Ескі Оңтүстік Арабия) тіл тобы арасындағы бөлінуге дейін пайда болған. Ол мәтіндерді б.з.д. 2400 жылға дейін даралаған. Бұрын айтылғандай, Джеймс Хох (1990) таңбалардың бастауын египеттік Ежелгі мемлекеттік жазуларында (шамамен б.з.д. 2700–2200) көреді, сондықтан бұл Батыс семит буын жазуы сол кезеңде ойлап табылған болуы керек. Менденхолл ұсынған аудармалар көбінесе түсініксіз: «Адзе, Yipuyu және Hagara міндетті түрде орындалады. Сара мен Ти.пу белгілегендей, біз кепілдік береміз. Әрі, Микумен кепілдік бар». (F парақшасы, онда үш куәлік белгісі бар). Жоғарыда аталған жеті ‘1’ белгісі бар мәтін (қола C тақташасы) Менденхоллдың пікірінше, неке шарты, онда белгілер жеті куәгердің «қолы» болып табылады. Менденхолл үшін D құжаты (ең ұзын мәтін) – патша мен оның вассалдары арасындағы келісімшарт. Шифрлауды Менденхоллдың аудармаларының негісінде емес, оның жүйесі ашатын мәтіндердің ықтималдығы, сондай-ақ оның таңбалар мен дыбыстар тізімі дешифровкалау процедурасына енбеген басқа жазуларда сенімді нәтижелер беретініне қарай бағалау керек. Брайан Коллес (1992, 1998) Менденхоллдың шифрлауын қолдайды және Мегиддо мөр сақинасы оны растайды деп мәлімдейді, (Менденхоллдың таңбаларды анықтауына сәйкес): «Мөрленген, Мегиддоның скипетрі». Бұл осы жазудың тек Библоста ғана қолданылмағанын көрсететін бір ғана көрсеткіш. Мысырда да осы Батыс семит буын жазуын қолданатын жазулар табылған.
In 1985 a new translation attempt was published by George E. Mendenhall from the University of Michigan. Many signs that reappear in the later Phoenician alphabet were assumed by Mendenhall to have a similar phonetic value. For example, the sign which in Phoenician has the value g (Hebrew gimel), is assumed to have the phonetic value ga. A sign which resembles an Egyptian hieroglyph meaning "King of Upper Egypt" is interpreted as "mulku" (Semitic for 'regal'; compare Hebrew mèlekh, 'king'), which furnished the phonetic reading mu. The latter example illustrates that Mendenhall extensively made use of the acrophonic principle, where the phonetic value of a syllabic sign is assumed to be equal to the initial sound of the (Semitic) word for the object that is depicted by the sign. Mendenhall took the language to be very early ("Old Coastal") Semitic, from before the split between the Northwest Semitic (Phoenician, Hebrew) and South Semitic (Old South Arabian) language groups. He dated the texts to as early as 2400 BC. As noted earlier, James Hoch (1990) sees the source of the signs in Egyptian Old Kingdom characters (c. 2700–2200 BC) and so this West Semitic syllabary would have been invented in that period. The translations proposed by Mendenhall are often cryptic: "Adze that Yipuyu and Hagara make binding. Verily, in accordance with that which Sara and Ti. pu established we will be surety. Further: with Miku is the pledge." (Spatula document F, which includes three witness marks). The text with the seven '1' marks, referred to above (Bronze Tablet C) is interpreted by Mendenhall as a marriage contract, where the marks are the "signatures" of seven witnesses. For Mendenhall, Document D (the longest text) is a covenant document between a king and his vassals. The decipherment should not be judged on the basis of Mendenhall's translations but on the plausibility of the texts his system reveals, and also whether his table of signs and sounds produces credible results on other inscriptions that were not included in his decipherment procedure. Brian Colless (1992, 1998) supports Mendenhall's decipherment, and argues that the Megiddo signet ring confirms it, reading (according to Mendenhall's identifications for the signs): "Sealed, the sceptre of Megiddo". This is just one indication that use of this script was not confined to Byblos. Inscriptions employing this West Semitic syllabary have also been found in Egypt.
Ян Бест (2008)
2008 жылы голландиялық тарихшы Ян Бест «Библос жазуының кодының шешілуі» деген мақала жариялады. Ол c және d үлкен тақташаларына назар аударды. Бұрын сызықтық А жазуының белгілері әдетте сызықтық В жазуындағыдай бірдей дыбыс құнына ие деген болжаммен сызықтық А жазуын оқыған Бест, өз кезегінде, бірнеше Библос белгілері сызықтық А белгілеріне ұқсас екенін атап өтті. Осылайша ол бірнеше рет қайталанататын «wa ya» және «u ya» тіркестерін оқыды. Оларды семит тіліндегі «wa», яғни «және» сөзі ретінде анықтады. Библос мәтіндерінің көпшілігінде сөздерді бөлетін белгілер жоқ. Дегенмен, «wa» сөзінен бұрын бірнеше рет иінді сызық «)” белгісі кездеседі. Бест оны пунктуациялық белгі, «үтір» деп түсіндірді. Сондай-ақ ол екі иінді сызықтан «))» тұратынды «жартылай тыныс белгісі», А әрпіндей белгіні «қолдану белгісі», ал «О» шеңберін «тоқ нүкте» деп түсіндірді. Бесттің қорытындысы бойынша, Библос буындарының көпшілігі төрт дауысты тізбегіне жатады (мысалы, la, le, li, lu – *lo тізбегі болмауы мүмкін). Сонымен қатар, im тізбегі (lim) де бар. Кейбір жағдайларда, ұзын дауыстыны көрсету үшін басқа белгі қолданылады (ұзын lī және қысқа li). Үлкен d тақташасы да ұқсас, бірақ одан да күрделі, ол Библоста Шураяға арналған үлкен ғибадатхананың салынуын жазған, оған кем дегенде тоғыз бақылаушы болған. Ал тас ескерткіш тағы бір құрылыс жобасын, үш «бақылаушы» қатысқан екенін көрсетеді. Кішкентай шпательдер – бұл әдеттегі құрбандық сыйлықтары (шпательдің үстінде Күн құдайы Шураяның аты жазылған). Жазулардың тілі – Солтүстік-Батыс семит тілі. Бест оның сөздік қоры, морфологиясы және синтаксисі 18 ғасырғы аккад тілімен ұқсас екенін атап өтті. Алайда, Библос тілінің де өзіндік ерекшеліктері болды, мысалы, аккад тілінде қысқартылған түрі бар архаикалық толыққанды сөз формалары, немесе кейде «a» әрпін «ya» деп жазу дәстүрі (waaka(y)alu > waklu, wa ya = wa). Мәтіндердегі бірнеше есімдер аккад мүрағаттарынан белгілі, мысалы, екі билеушінің есімдері – Яримлим (III?), Алеппоның патшасы және Аммитаку (II?), Алалахтың кішкентай билеушісі; ал c тақташасындағы жеті бағыштаушының арасында бізге таныс есімді кездестірдік: Я ва не Ю за ле ю су, яғни «грек Эвзалей». Кейде хурит тілінен алынған сөздер (pi ta ki, «ғибадатхана салу», хурит тіліндегі техникалық термин) және жеке есімдер (Тишедаль) кездеседі, бұл хуриттің ықпалының куәсі. Библос қаласы қирағаннан кейін, оның жазулары қираған орындарына көміліп қалды. 2010 жылы Бесттің «Het Byblosschrift ontcijferd» («Библос жазуының коды шешілді») кітабына қатысты пікірлер әртүрлі болды. Криттегі буындық сызықтық А жазуының семит ерекшеліктеріне ие екендігі туралы идея көне грек тілінде маманданған ғалымдар арасында қарсылық тудырды. Бұл ғалымдар Криттің грек мәдениетінің бастауымен байланысты екеніне сенді.
In 2008 Jan Best, a Dutch prehistorian and protohistorian, published an article Breaking the Code of the Byblos Script. He focused on the long tablets c and d. Best, who before had presented readings of Linear A on the assumption that its signs generally had the same sound value as in Linear B, noted that, in turn, several Byblos signs were similar to Linear A signs. He thus read the sequences wa ya and u ya, which appear several times. Best identified them as the Semitic word wa, 'and', just like in Linear A. Most Byblos texts do not have word dividers. However, just before the word wa a curved sign ")" was present several times. Best interpreted it as a punctuation mark, a "comma". He also interpreted the double "))" as a "semicolon", an A shaped sign as a "colon", and a circle "O" as a "full stop". Best concluded that most Byblos syllables belong to four vowel sequences (like la, le, li, lu—an o series *lo seems to be absent). In addition there is an im series (lim). In a few cases a different sign is used to indicate a long vowel (long lī vs. short li). The larger tablet d is similar, but more elaborate, recording the construction of a larger temple for Šuraya also at Byblos, for which there were no less than nine overseers. And stone monument a apparently records yet another building project, with three "overseers". The small spatulas are common votive presents (on spatula f the name of the Sun god Šuraya appears). The language of the inscriptions is Northwest Semitic—Best emphasized the similarities in vocabulary, morphology, and syntax with 18th century Akkadian. However, Byblian also had its own peculiarities, for example archaic uncontracted word forms where Akkadian has a contracted form, or a convention to sometimes write a as a ya (like waka(y)alu > waklu, wa ya = wa). Several names in the texts are well known from Akkadian archives, such as the names of two rulers, Yarimlim (III? ), king of Aleppo, and Ammitaku (II? ), a petty ruler at Alalakh; and among the seven dedicators on tablet c we encounter a name that sounds familiar: Ya wa ne Yu za le yu su, or 'the Greek Euzaleos'. Occasionally Hurrian loanwords (pi ta ki , 'to build [a ritual building]', a Hurrian technical term) and proper names (Tišedal) are present, testimony of Hurrian influence. Byblos was destroyed, and the Byblos script inscriptions became buried in its ruins. Reviews of Best's 2010 book Het Byblosschrift ontcijferd (The Byblos Script deciphered) were somewhat mixed. The idea that the syllabic Linear A Script from Crete had a number of Semitic characteristics encountered some resistance among those scholars who specialised in Ancient Greek. These scholars tended to believe that Crete was linked with the origins of the Hellenistic culture.
Игорь Рассоха (2017)
Игорь Рассоха, Харьков ұлттық муниципальді экономика академиясының тарих және мәдениеттану кафедрасының профессоры, "Альфавиттік жүйелердің индоевропалық тегі және Библос жазуының шифрлануы" атты мақала жазды. Ол Библос алфавитін (абугида) Брахми әріптеріне негізделген деп түсіндірді. Осының нәтижесінде Библос мәтіндерін санскрит тілінде оқу қажет деген қорытындыға келді. Жалпы, ежелгі Шығыста соғыс шаналарының таралуы, индоарийлердің енуімен бірге, индоарий әулеттерінің билік құруына және Хетт мемлекеті мен Митанниде индоарий үстемдігіне әкелгені қабылданған.
Ihor Rassokha, professor of the Department of History and Cultural Studies of the Kharkiv National Academy of Municipal Economy wrote the article "Indo European origin of alphabetic systems and deciphering of the Byblos script." He interpreted the Byblos alphabetic (abugida) script to be based on the Brahmi letters. As the result a conclusion has been made that the Byblos texts should be read in Sanskrit. It is generally accepted that in the Ancient East a spread of battle chariots happened together with the penetration of Indo Aryans which led to the Indo Aryan dynasties’ruling and the Indo Aryan domination in the Hittite state and the Mitanni.