Кіріспе
Армян апостол шіркеуінің жетекшісі (1820–1907) Мкртхич Хримиан
Mkrtich Khrimian
After returning to Constantinople, Khrimian delivered a series of speeches "which secured him a place in the radicalisation of Armenian thinking, and the clear and forceful articulation of demands based on nationalist principles." He gave a well known sermon in which he called for the armament of the Armenians in order to fight for an independent Armenia. He told his flock that "Armenia, in contrast with the Christian states of the Balkans, did not win autonomy from the Porte because no Armenian blood had been shed in the cause of freedom." Famous for its allegories, the sermon is considered to have initiated the Armenian revolutionary movement. including the treasures of Etchmiadzin. The act had the primary purpose of accelerating the process of Russification of the Armenian people and church. Khrimian collaborated with the Armenian Revolutionary Federation (ARF or Dashnaktsutyun) to organize mass demonstrations against the edict. According to the historian Rouben Paul Adalian, it was a combination of Dashnaktsutyun's popular resistance and Khrimian's personal defiance that resulted in the edict being canceled in 1905. He consecrated the new churches of two provincial towns, Goris (Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Գորիս) and Gavar, (Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գավառ)) in 1903 and 1905, respectively. In 1907, Khrimian clarified the relations between the patriarch of Constantinople and emphasized the primacy of the see of Echmiadzin. In September of that year he sent a letter to Nicholas II in which he called upon the Russian government to prevent the violence then facing the Ottoman Empire's Armenian population.
Константинополға оралғаннан кейін Хримиан «армян ойлауын радикалдандыруға және ұлттық принциптерге негізделген талаптарды айқын және күшті түрде жеткізуге» бағытталған бірқатар сөздер сөйледі. Ол өте танымал уағызында армян халқын тәуелсіз Армения үшін күресу үшін қарулануға шақырды. Ол өз қауымына: «Армения, Балқан елдерінің христиан мемлекеттерінен өзгеше, азаттық үшін армян қаны төгілмегендіктен Портадан автономия алған жоқ» деді. Аллегорияларымен әйгілі болған бұл уағыз армян революциялық қозғалысын бастады деп есептеледі. Оның ішінде Ечмиадзин қазынасы да болды. Бұл әрекеттің басты мақсаты – армян халқы мен шіркеуін орысшаландыру процесін жеделдету еді. Хримиан Армения революциялық федерациясымен (АРФ немесе Дашнакцутюн) бірлесіп, бұл жарлыққа қарсы жаппай наразылық акцияларын ұйымдастырды. Тарихшы Рубен Пол Адалианның сөзіне сүйенсек, 1905 жылы Дашнакцутюнның халықтық қарсылығы мен Хримианның жеке қарсылығы нәтижесінде бұл жарлық күштен шығарылды. Ол 1903 және 1905 жылдары Горис (Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Գորիս)) және Гавар (Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գավառ)) қалаларындағы жаңа шіркеулерді салды. 1907 жылы Хримиан Константинополь патриархы мен Ечмиадзин кафедрасы арасындағы қарым-қатынасты анықтап, Ечмиадзин кафедрасының басымдылығын атап өтті. Сол жылдың қыркүйек айында ол Николай II-ге хат жолдап, Ресей үкіметінен Осман империясының армян халқына қарсы зорлық-зомбылықты тоқтатуды сұрады.
Mkrtich Khrimian
After returning to Constantinople, Khrimian delivered a series of speeches "which secured him a place in the radicalisation of Armenian thinking, and the clear and forceful articulation of demands based on nationalist principles." He gave a well known sermon in which he called for the armament of the Armenians in order to fight for an independent Armenia. He told his flock that "Armenia, in contrast with the Christian states of the Balkans, did not win autonomy from the Porte because no Armenian blood had been shed in the cause of freedom." Famous for its allegories, the sermon is considered to have initiated the Armenian revolutionary movement. including the treasures of Etchmiadzin. The act had the primary purpose of accelerating the process of Russification of the Armenian people and church. Khrimian collaborated with the Armenian Revolutionary Federation (ARF or Dashnaktsutyun) to organize mass demonstrations against the edict. According to the historian Rouben Paul Adalian, it was a combination of Dashnaktsutyun's popular resistance and Khrimian's personal defiance that resulted in the edict being canceled in 1905. He consecrated the new churches of two provincial towns, Goris (Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցի (Գորիս) and Gavar, (Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի (Գավառ)) in 1903 and 1905, respectively. In 1907, Khrimian clarified the relations between the patriarch of Constantinople and emphasized the primacy of the see of Echmiadzin. In September of that year he sent a letter to Nicholas II in which he called upon the Russian government to prevent the violence then facing the Ottoman Empire's Armenian population.
Прогрессивизм
1860 және 1870 жылдары Хримиан, Харутюн Сваджианмен бірге, Осман империясындағы маңызды либерал армян белсенділерінің бірі болды. Сонымен қатар, Григор Арцруни, Микаел Налбандян және Степанос Назарян сияқты либералдар Ресей империясында белсенділік танытты. Арра Авакян оны "өте прогрессивті педагог" деп сипаттады. Американдық феминист Алиса Стоун Блэкуэлл 1917 жылы: "Оның барлық көзқарастары прогрессивті болды" деп жазып, әйелдер біліміне қолдау көрсетуіне жоғары баға берді: "Ол қыздардың білімі үшін күшті жақтас болды және "Жаннат отбасы" атты кітабында күйеулердің әйелдерін күшпен бақылауға құқығы бар деген Шығыс идеясына қарсылық білдірді". Вартугуян 1896 жылы Хримианның "дін мәселелерінде консервативті болғанын" жазды.
Ұлтшылдық
Размик Паносян жазғандай, Хримианның армян ұлтшылдығына ықпалы зор болған. Паносянның сөзінше, ол "армян санасына ұлттық азаттық туралы радикалды хабар жеткізуші ретінде енген он тоғызыншы ғасырдың ең маңызды тұлғасы". Теккоюнның айтуынша, "Хримиан армян ұлтшылдығының қалыптасуындағы көрнекті тұлға болды". 1893 жылы Ечмиадзинге сапар шеккен Х. Ф. Б. Линч Армения туралы кітабында Хримиан туралы былай деп жазды: "Оның пікірінше, дін мен патриотизм шамалы айырмашылығы бар ұғымдар". Адалианның сөздерімен айтқанда, Хримиан "патриоттық құлшынысы мен армян ұлттық мүдделерін қорғауы үшін құрметке ие". Тағы бір автор оны "армян ұлтшылдарының халықаралық аренадағы маңызды өкілі" деп сипаттады. Теккоюнның пікірінше, Хримиан "әрқашан халықтың ұлттық және патриоттық идеялармен санасуын жақтады, бұл тек журналдар мен әдебиет арқылы ғана мүмкін болды". Хримиан өз жазбаларында ана тілінің қолданылуына ерекше мән берді. Хримианның армян ұлтшылдығын мәдени жаңару ретінде қарастыруы, Осман және Ресей үкіметтерінің қатыгездік режиміне, сондай-ақ Еуропаның Армения саясатына жауап ретінде ұлтшылдыққа айналған қарулы революциялық қозғалысқа ұласты. Хримиан 1896 жылы Ван армяндарына жолдаған хатында Армян революциялық федерациясын (Дашнакцутюн) ашық қолдады, онда былай деп жазды:
Бұрын шіркеу армян революциялық топтарынан қашықтап, оларды консервативті институт деп қараған. Бірақ Хримиан революциялық белсенділікті, әсіресе Дашнакцутюнды, армяндардың ең ықпалды партиясын қолдады. Паносянның сөзінше, Хримиан армян шіркеуін белгілі бір дәрежеде радикалдандырды, соның салдарынан армян ұлтының көзқарасын секулярландырды.
Өлім және мұра
Хримиан 1907 жылғы 29 қазанда қайтыс болды. Ол көптеген алдыңғылары сияқты Ечмиадзин соборының ауласына жерленді. Мүсінші Сергей Меркуров оның өлім маскасын жасады. Хримиан өмір бойы армяндардың құрметіне ие болды. Ол 1860 жылдардың басында Муш маңындағы Сурб Карапет монастырының аббаты болған кезден бастап «әке» деген мағынадағы «Хайрик» деп атала бастады. Саркис Атамиан былай деді: «Армян тарихында, бәлкім, Хримиан сияқты өз қойындарына мейірімді, дана, әкелік басшы болған адам болған жоқ, оған халқының сүйіспеншілігімен «Хайриг» (кішкентай әке) деген лақап ат берілді». Джек Калпакиан Хримианды «ұлттың әкесі ретінде мифтік Хайктан кейін екінші орында тұратын» деп сипаттады. Католикос Вазген I (1955–94 жылдары қызмет еткен) Хримианды «армян шаруаларының ең ұлы революционері» деп атады.