Кіріспе

Далекарль тілі (dalmål) – Швецияның Даларна округінде қолданылатын солтүстік герман тілдері мен диалектілерінің тобы. Кейбір далекарльдық нұсқалар Гестрикланд, Уппланд, солтүстік және шығыс Вэстманландтағы швед диалектілерінің бір бөлігі деп есептелуі мүмкін. Басқалары Батыс және Шығыс Скандинавия тілдерінің арасындағы белгілі бір орталық нүктені көрсетеді, стандартты швед тілінен айқын ерекшеленеді. Ауданның ең солтүстік бөлігінде (атап айтқанда, бастапқыда норвегиялық Сарна және Идре приходтарында) шығыс норвегиялық диалектке ұқсас ерекше диалект қолданылады. Әдетте, оңтүстік-шығыс Даларнада қолданылатын Далекарль Бергслаген диалектілері мен нағыз далекарль диалектілері арасында ажырату жасалады. Бұл диалекттер дәстүрлі түрде Свеаланд диалектілері тобының құрамына кіреді. Кейбір далекарль диалектілері Шығыс және Батыс Скандинавия тілдері арасындағы белгілі бір ерекшеліктерімен сипатталады, соның ішінде стандартты швед тілі де бар. Тіл білімі профессоры Гус Кроонен далекарль тілдері тобындағы ең танымал тілдердің бірі – Эльфдаль тілінің дәстүрлі түрде Батыс Скандинавия тілдері деп саналатын тілдермен ортақ бірқатар ерекшеліктерін атап көрсетеді. Ол былай деп жазады: «Эльфдаль тілі көп жағынан Шығыс және Батыс Скандинавияның арасындағы орталық позицияны иеленеді. Дегенмен, ол кейбір жаңалықтарды Батыс Скандинавиямен бөліседі, бірақ Шығыс Скандинавиямен ешқайсысын бөліспейді. Бұл Эльфдаль тілінің ежелгі швед тілінен бөлініп шыққандығы туралы пікірді жоққа шығарады». Шындығында, швед үкіметінің ресми ұстанымы бойынша, барлық швед диалектілері скандинавиялық прототілден «еркін және тәуелсіз» дамыған, ал олардың «шведтігі» тілдік ерекшеліктеріне қарамастан, швед тілінің бүгінде ресми тіл болып табылатын аймақтарда қолданылуымен байланысты. Күнделікті сөйлеуде көптеген адамдар Даларнаның стандартты швед тілінің аймақтық нұсқаларын далекарль диалектісінің бір бөлігі деп атайды. Дегенмен, лингвистикалық тұрғыдан алғанда, оларды лексикалық және морфологиялық жағынан «ұлттық» швед тілі деп сипаттаған дұрыс, оларға Даларнаға тән интонация мен әуендік ерекшеліктер тән. Лингвистикада аймақтық ұлттық тілдер мен нағыз диалектілерді ажыратады, ал «Далекарль» термині соңғы мағынадағы диалектілерге ғана қолданылады.

Фоналогия

Солтүстік және орталық Швецияның көптеген диалектілеріндегідей, Далекарль диалектілерінде ретрофлекстік консонанттар бар, олар көбінесе /r/ немесе /l/ жоғары тілдік дыбыстардың аллофондары болып табылады. Мысалы, *rs* көбінесе *ss* болады (салыстырыңыз: Далекарль *koss*, шведше, ағылшынша), ал *rn* комбинациясы Оңтүстік Даларнада *r* болады, Ретвик, Лександ және Вестердаларнаға дейін (салыстырыңыз: Далекарль *bar* шведше, ағылшынша немесе Далекарль *björ* шведше, ағылшынша). Далекарль тілінің өзінде, Гагнефтен солтүстікке қарай *nn*, *rt* және *rd* комбинациялары көбінесе ассимиляциясыз сақталады. /l/ дыбысы /i/ және /e/ дыбыстарынан кейін әдетте жоғары тілдік болмайды, бірақ Далекарль тілінде /l/ өз бағытында дамыған және сөздердің басында, мысалы *låta* сияқты, ішінара жоғары тілдік ретінде пайда болуы мүмкін. Далекарль тілінде әдеттегідей, басылмаған соңғы буындардағы *n* және, әдетте, *t* дыбыстары жоғалып кеткен, мысалы, Далекарль *sola* немесе *sole*, шведше *solen*, ағылшынша *sun*, Далекарль *gâtu*, шведше *gatan*, ағылшынша *street*, Далекарль *biti*, шведше *bitit*, ағылшынша *bitten*. Басқа Жоғарғы Швеция диалектілері сияқты, олар ұлттық тілдердегі соңғы буындарда *e* дыбысын жиі *i* дыбысымен алмастырады, мысалы, Далекарль *funnin*, шведше *funnen*, ағылшынша *found*, Далекарль *muli*, шведше *mulet*, ағылшынша *cloudy*, Далекарль *härvil*, шведше *härvel*, ағылшынша *härvel* (жіпке орау), *rg* және *lg* комбинацияларында *g* дыбыстары бар, *j* емес, мысалы, Далекарль және шведше *varg*, ағылшынша *wolf*, *m* әрпінің алдындағы көптеген сөздерде ұзын дауысты, ал ұлттық тілде қысқа, мысалы, Далекарль *tima*, шведше *timme*, ағылшынша *hour*, Далекарль *töm*, шведше *tom*, ағылшынша *empty*. *k* және *g* әрпінен кейін *j* дыбысы *äntja*, шведше *änka*, ағылшынша *widow*, Далекарль *bryddja*, шведше *brygga*, ағылшынша *bridge* сияқты сөздерде толығымен жоғалған жоқ. Солтүстік шведтердегі және солтүстік диалекттердегідей, *g* және *k* әрпі де *tj*, *(d)j* дыбысына дейін жұмсақталған, мысалы, Далекарль *sättjin* немесе *sättjen*, шведше *säcken*, ағылшынша *bag*, Далекарль *botja* немесе *botje* шведше *boken*, ағылшынша *book*, Далекарль *nyttjil*, шведше *nyckel*, ағылшынша *key*. Бұл белгілер барлық Далекарль диалектілеріне тән. Әсіресе Жоғарғы Даларнада, Далекарль тілінен басқа, дауысты жүйеге ашық және жабық *a* дыбыстарын қолдану тән, бұл ұлттық тілге қарағанда мүлдем басқаша қолданылады: ашық *a* бірінші және жабық *a* екінші буында болуы мүмкін, мысалы, *hara*, *katt*, *bakka*, *vagn* жабық *a* дыбысымен, *skabb*, *kalv* ашық *a* дыбысымен; ашық *å* дыбысы (*o*) көбінесе *å* мен *ö* арасындағы дыбыспен ауыстырылады; *u* дыбысы норвегиялық *u* дыбысына ұқсас; *ä* және *e* дыбыстары жақсы ажыратылады; төменгі дауысты дыбыстар көбінесе *ä* дыбысына ие. Эльвдален, Мора және Орса диалектілерінің ең қызықты ерекшеліктерінің бірі - олар әлі күнге дейін барлық скандинавиялық диалектілерде кездесетін мұрындық дауысты дыбыстарды сақтап қалды. Сонымен қатар, *i*, *y*, *u* ұзын дифтонгтары әдетте *ai*, *åy*, *au* болып айтылады, мысалы, Далекарль *ais*, шведше *is*, ағылшынша *ice*, Далекарль *knåyta*, шведше *knyta*, ағылшынша *tie*, Далекарль *aute*, шведше *ute*, ағылшынша *out*. *v* әрпі Ескі Норвегиялық *w* айтылымын сақтайды (ағылшын тіліндегі *w* сияқты)[3], *g*, *k*, *p*, *v* әрпінің алдында *l* әрпі көбінесе жіберіліп қалады, мысалы, Далекарль *kåv*, шведше *kalf*, ағылшынша *calf*, Далекарль *fok* және шведше *folk*, ағылшынша *people*. *h* әрпі жіберіліп қалады, мысалы, Далекарль және шведше және ағылшынша *hand* (Älvdals, Orsa және Mora диалектілерінде, сондай-ақ Ретвик және Лександтың кейбір бөліктерінде). Сол сияқты, көптеген сөздерге *h:n* жұрнағы қосылған, мысалы, *häven*, *hälsklig*, *hägde*. Бұл белгілер жалпы Далекарль диалектісін ескі Уппланд диалектілерімен байланыстырады. Лима және Транстрандтағы батыс Далекарль диалектілерінде көне скандинавиялық дифтонгтардың жұбы сақталған. Швеция мемлекетінде *ö* деп айтылатын *au* дифтонғы бұл аймақтарда сәл өзгерген формаға ие, *ôu*, мысалы, *dôu* (шведше *död*, ағылшынша *death*). Ежелгі швед дифтонгтары *ei* және *öy* (швед тілінде тиісінше *e* және *ö* болып айналған) тиісінше *äi* деп айтылады, мысалы, *skäi* (шведше *sked*, ағылшынша *spoon*) және *here* (шведше *hö*, ағылшынша *hay*).