Кіріспе
Далекарль тілі (dalmål) – Швецияның Даларна округінде қолданылатын солтүстік герман тілдері мен диалектілерінің тобы. Кейбір далекарльдық нұсқалар Гестрикланд, Уппланд, солтүстік және шығыс Вэстманландтағы швед диалектілерінің бір бөлігі деп есептелуі мүмкін. Басқалары Батыс және Шығыс Скандинавия тілдерінің арасындағы белгілі бір орталық нүктені көрсетеді, стандартты швед тілінен айқын ерекшеленеді. Ауданның ең солтүстік бөлігінде (атап айтқанда, бастапқыда норвегиялық Сарна және Идре приходтарында) шығыс норвегиялық диалектке ұқсас ерекше диалект қолданылады. Әдетте, оңтүстік-шығыс Даларнада қолданылатын Далекарль Бергслаген диалектілері мен нағыз далекарль диалектілері арасында ажырату жасалады. Бұл диалекттер дәстүрлі түрде Свеаланд диалектілері тобының құрамына кіреді. Кейбір далекарль диалектілері Шығыс және Батыс Скандинавия тілдері арасындағы белгілі бір ерекшеліктерімен сипатталады, соның ішінде стандартты швед тілі де бар. Тіл білімі профессоры Гус Кроонен далекарль тілдері тобындағы ең танымал тілдердің бірі – Эльфдаль тілінің дәстүрлі түрде Батыс Скандинавия тілдері деп саналатын тілдермен ортақ бірқатар ерекшеліктерін атап көрсетеді. Ол былай деп жазады: «Эльфдаль тілі көп жағынан Шығыс және Батыс Скандинавияның арасындағы орталық позицияны иеленеді. Дегенмен, ол кейбір жаңалықтарды Батыс Скандинавиямен бөліседі, бірақ Шығыс Скандинавиямен ешқайсысын бөліспейді. Бұл Эльфдаль тілінің ежелгі швед тілінен бөлініп шыққандығы туралы пікірді жоққа шығарады». Шындығында, швед үкіметінің ресми ұстанымы бойынша, барлық швед диалектілері скандинавиялық прототілден «еркін және тәуелсіз» дамыған, ал олардың «шведтігі» тілдік ерекшеліктеріне қарамастан, швед тілінің бүгінде ресми тіл болып табылатын аймақтарда қолданылуымен байланысты. Күнделікті сөйлеуде көптеген адамдар Даларнаның стандартты швед тілінің аймақтық нұсқаларын далекарль диалектісінің бір бөлігі деп атайды. Дегенмен, лингвистикалық тұрғыдан алғанда, оларды лексикалық және морфологиялық жағынан «ұлттық» швед тілі деп сипаттаған дұрыс, оларға Даларнаға тән интонация мен әуендік ерекшеліктер тән. Лингвистикада аймақтық ұлттық тілдер мен нағыз диалектілерді ажыратады, ал «Далекарль» термині соңғы мағынадағы диалектілерге ғана қолданылады.
Dalecarlian (dalmål) is a group of North Germanic languages and dialects spoken in Dalarna County, Sweden. Some Dalecarlian varieties can be regarded as part of the Swedish dialect group in Gästrikland, Uppland, and northern and eastern Västmanland. Others represent a variety characteristic of a midpoint between West and East Scandinavian languages, significantly divergent from Standard Swedish. In the northernmost part of the county (i. e., the originally Norwegian parishes of Särna and Idre), a characteristic dialect reminiscent of eastern Norwegian is spoken. One usually distinguishes between the Dalecarlian Bergslagen dialects, which are spoken in south eastern Dalarna, and Dalecarlian proper. The dialects are traditionally regarded as part of the Svealand dialect group. Some Dalecarlian dialects are characterized by features that place them somewhere between East and West Scandinavian languages, the former including Standard Swedish. Linguistics Professor Guus Kroonen cites a number of features that Elfdalian, one of the most prominent languages within the Dalecarlian group, shares with those languages traditionally regarded as West Scandinavian. He writes: "In many aspects, Elfdalian takes up a middle position between East and West Nordic. However, it shares some innovations with West Nordic, but none with East Nordic. This invalidates the claim that Elfdalian split off from Old Swedish." Indeed, the official position of the Swedish Government is that all Swedish dialects have developed "freely and independently" from a Nordic proto language, and that their "swedishness" is derived from the fact that they are spoken in regions where Swedish is an official language today, regardless of linguistic characteristics. In everyday speech, many also refer to Dalarna regional variants of Standard Swedish as part of the Dalecarlian dialect. Linguistically speaking, however, they are more accurately described as a lexically and morphologically "national" Swedish with characteristic Dalarna intonation and prosody. In linguistics, one distinguishes between regionally different national languages and genuine dialects, and Dalecarlian as a term is used exclusively for dialects in the latter sense.
Фоналогия
Солтүстік және орталық Швецияның көптеген диалектілеріндегідей, Далекарль диалектілерінде ретрофлекстік консонанттар бар, олар көбінесе /r/ немесе /l/ жоғары тілдік дыбыстардың аллофондары болып табылады. Мысалы, *rs* көбінесе *ss* болады (салыстырыңыз: Далекарль *koss*, шведше, ағылшынша), ал *rn* комбинациясы Оңтүстік Даларнада *r* болады, Ретвик, Лександ және Вестердаларнаға дейін (салыстырыңыз: Далекарль *bar* шведше, ағылшынша немесе Далекарль *björ* шведше, ағылшынша). Далекарль тілінің өзінде, Гагнефтен солтүстікке қарай *nn*, *rt* және *rd* комбинациялары көбінесе ассимиляциясыз сақталады. /l/ дыбысы /i/ және /e/ дыбыстарынан кейін әдетте жоғары тілдік болмайды, бірақ Далекарль тілінде /l/ өз бағытында дамыған және сөздердің басында, мысалы *låta* сияқты, ішінара жоғары тілдік ретінде пайда болуы мүмкін. Далекарль тілінде әдеттегідей, басылмаған соңғы буындардағы *n* және, әдетте, *t* дыбыстары жоғалып кеткен, мысалы, Далекарль *sola* немесе *sole*, шведше *solen*, ағылшынша *sun*, Далекарль *gâtu*, шведше *gatan*, ағылшынша *street*, Далекарль *biti*, шведше *bitit*, ағылшынша *bitten*. Басқа Жоғарғы Швеция диалектілері сияқты, олар ұлттық тілдердегі соңғы буындарда *e* дыбысын жиі *i* дыбысымен алмастырады, мысалы, Далекарль *funnin*, шведше *funnen*, ағылшынша *found*, Далекарль *muli*, шведше *mulet*, ағылшынша *cloudy*, Далекарль *härvil*, шведше *härvel*, ағылшынша *härvel* (жіпке орау), *rg* және *lg* комбинацияларында *g* дыбыстары бар, *j* емес, мысалы, Далекарль және шведше *varg*, ағылшынша *wolf*, *m* әрпінің алдындағы көптеген сөздерде ұзын дауысты, ал ұлттық тілде қысқа, мысалы, Далекарль *tima*, шведше *timme*, ағылшынша *hour*, Далекарль *töm*, шведше *tom*, ағылшынша *empty*. *k* және *g* әрпінен кейін *j* дыбысы *äntja*, шведше *änka*, ағылшынша *widow*, Далекарль *bryddja*, шведше *brygga*, ағылшынша *bridge* сияқты сөздерде толығымен жоғалған жоқ. Солтүстік шведтердегі және солтүстік диалекттердегідей, *g* және *k* әрпі де *tj*, *(d)j* дыбысына дейін жұмсақталған, мысалы, Далекарль *sättjin* немесе *sättjen*, шведше *säcken*, ағылшынша *bag*, Далекарль *botja* немесе *botje* шведше *boken*, ағылшынша *book*, Далекарль *nyttjil*, шведше *nyckel*, ағылшынша *key*. Бұл белгілер барлық Далекарль диалектілеріне тән. Әсіресе Жоғарғы Даларнада, Далекарль тілінен басқа, дауысты жүйеге ашық және жабық *a* дыбыстарын қолдану тән, бұл ұлттық тілге қарағанда мүлдем басқаша қолданылады: ашық *a* бірінші және жабық *a* екінші буында болуы мүмкін, мысалы, *hara*, *katt*, *bakka*, *vagn* жабық *a* дыбысымен, *skabb*, *kalv* ашық *a* дыбысымен; ашық *å* дыбысы (*o*) көбінесе *å* мен *ö* арасындағы дыбыспен ауыстырылады; *u* дыбысы норвегиялық *u* дыбысына ұқсас; *ä* және *e* дыбыстары жақсы ажыратылады; төменгі дауысты дыбыстар көбінесе *ä* дыбысына ие. Эльвдален, Мора және Орса диалектілерінің ең қызықты ерекшеліктерінің бірі - олар әлі күнге дейін барлық скандинавиялық диалектілерде кездесетін мұрындық дауысты дыбыстарды сақтап қалды. Сонымен қатар, *i*, *y*, *u* ұзын дифтонгтары әдетте *ai*, *åy*, *au* болып айтылады, мысалы, Далекарль *ais*, шведше *is*, ағылшынша *ice*, Далекарль *knåyta*, шведше *knyta*, ағылшынша *tie*, Далекарль *aute*, шведше *ute*, ағылшынша *out*. *v* әрпі Ескі Норвегиялық *w* айтылымын сақтайды (ағылшын тіліндегі *w* сияқты)[3], *g*, *k*, *p*, *v* әрпінің алдында *l* әрпі көбінесе жіберіліп қалады, мысалы, Далекарль *kåv*, шведше *kalf*, ағылшынша *calf*, Далекарль *fok* және шведше *folk*, ағылшынша *people*. *h* әрпі жіберіліп қалады, мысалы, Далекарль және шведше және ағылшынша *hand* (Älvdals, Orsa және Mora диалектілерінде, сондай-ақ Ретвик және Лександтың кейбір бөліктерінде). Сол сияқты, көптеген сөздерге *h:n* жұрнағы қосылған, мысалы, *häven*, *hälsklig*, *hägde*. Бұл белгілер жалпы Далекарль диалектісін ескі Уппланд диалектілерімен байланыстырады. Лима және Транстрандтағы батыс Далекарль диалектілерінде көне скандинавиялық дифтонгтардың жұбы сақталған. Швеция мемлекетінде *ö* деп айтылатын *au* дифтонғы бұл аймақтарда сәл өзгерген формаға ие, *ôu*, мысалы, *dôu* (шведше *död*, ағылшынша *death*). Ежелгі швед дифтонгтары *ei* және *öy* (швед тілінде тиісінше *e* және *ö* болып айналған) тиісінше *äi* деп айтылады, мысалы, *skäi* (шведше *sked*, ағылшынша *spoon*) және *here* (шведше *hö*, ағылшынша *hay*).