Кіріспе

Кіші Азиядағы кейінгі қола дәуірінің конфедерациясы Хаяса Аззи немесе Аззи Хаяса () – Армения таулы аймағында және/немесе Кіші Азияның Понт аймағында болған кейінгі қола дәуірінің конфедерациясы. Хаяса Аззи конфедерациясы б.з.д. 14 ғасырда Хетт империясымен қақтығысқа түсіп, шамамен б.з.д. 1190 жылы Хатти құлауына әкелді. Армяндардың этногенезінде Хаяса Аззидің маңызды рөл атқарғаны көптен бері айтылып келеді.

Орналасқан жері

1920 жылдары швейцариялық ғалым Эмиль Форрер дешифрлеген хетт жазбалары Жоғарғы Евфрат аймағындағы Хаттидің шығысында орналасқан таулы ел Хаяса-Аззидің болғанын көрсетеді. Оның батыс шекарасы, шамасы, Самуха (қазіргі Сивас қаласының батысында) мен Куммаха (дегеніміз, қазіргі Кема, Эрзинкан) арасында өзгерген. Кейін бұл аймақтар географиялық тұрғыдан, кем дегенде, жартылай, Армения Корольдігінің Жоғарғы Армения провинциясымен және оған жақын Кіші Армения аймағымен тоғысқан, тіпті Ван көліне дейін созылған. Хаяса деген ат Урарту мәтіндеріндегі Ия(ни)/Ига(ни) есімімен байланысты болуы мүмкін. Хаяса да, Ия(ни)/Ига(ни) да грек мифологиясындағы Айямен байланыстырылған. Тағы бір теория бойынша, б.з.д. 8 ғасырында Урарту патшалары Аргишти I және Сардури II айтқан Хуша(ни) есімімен де байланысты болуы мүмкін. Вартан Матиоссян Хаяса – этноним, ал Аззи – Хаясалықтардың мекен еткен мемлекет немесе жер болғанын айтады. Хетт патшасы Суппилулума I-нің Хакани Хаясамен жасасқан шартында "Хаяса халқына" қатысты сөздер келтірілген. Игорь Диаконовтың пікірінше, бұл Хаясалықтардың халық жиналысы немесе ақсақалдар кеңесі болғанын көрсетеді.

Хаясаның құлдырауы

Мурсили өзінің Хаяса Аззидің жауластыратын және агрессивті патшалығын қайтадан хеттік вассалдық мемлекетке дейін кемсітуіне риза болды. Хаяса Аззидің бұрынғы аудандары мен қалаларының көптегені біздің заманымыздан бұрын 13 ғасырдың соңында Хаяса Аззи конфедерациясының тарауынан кейін дербес қала-мемлекеттерге айналды. Хаяса Аззи аумағы, кем дегенде ішінара, Урарту дәуірі мәтіндеріндегі Диауэхиге сәйкес келуі мүмкін.

Хаяса және армяндар

Хаяса атауының армяндардың өзіндік атауына, «хай»-ға, және Арменияның армян тіліндегі атауы «Хайк» немесе «Хаястан»-ға ұқсастығы, Хаяса Ацци конфедерациясы армян этногенезіне қатысқан, немесе болмаса армян тілінде сөйлейтін мемлекет болған деген пікірге негіз болды. «assa/asa» – сәйкесінше, хетт және иероглифтік лувия тілдеріндегі меншік жалғаулары. Сондықтан, «Хаяса» хетт немесе лувия тіліндегі атау болуы мүмкін, «хай елі» деген мағынаны білдіреді. Хаяса Ацциде қолданылған тіл немесе тілдер белгісіз болғанымен, анатолиялық емес үнді-еуропалық тілдік элемент басым болған сияқты. Бұл тілдің ежелгі грек тіліне ұқсас белгілері бар, және ол ертедегі армян диалектісі болуы мүмкін. Вартан Матиоссян бұл атаудың классикалық армян тіліндегі «мари» сөзінің бір түрі екенін, сонымен қатар «жас адам» деген мағынаны білдіретінін айтады. Санскрит және армян тілдеріндегі сөздер түпкілікті түрде бір ғана үнді-еуропалық түбірден – * шыққан. Хаяса Аццидегі құдайлардың хетттермен жасалған шарттарда тіркелген бірнешеуі армян немесе грек дәстүрлерімен байланысты болуы мүмкін. «Унаг Астуас» атауы, кемінде, этимологиялық тұрғыдан, классикалық армян тіліндегі «Аствац» (қазіргі армян тілінде: «Аствац») сөзімен байланысты, ол «Құдай» деген мағынаны білдіреді және бүгінгі күнге дейін армян тілінде қолданылады. «Балтайк» – батыс семит тіліндегі «Баалат» (Астарта) құдайы болуы мүмкін, армян тіліндегі кішітеулік жалғауы «-ик» (армян құдайы «Астлик» атындағыдай) қосылған. «Териттитуниш» грек мифологиясындағы «Тритонмен» байланысты болуы мүмкін. Арсасид (Аршакуни) әулетінің қазынасы мен патшалық қабірлері осы аймақта біздің заманымыздан бұрын I мыңжылдықта орналасқан. «Ани Каммахк», шамасы, хетт деректеріндегі «Куммаха», Анахит құдайының басты культтік орталығы және классикалық дәуірде Армения патшаларының қабірлері орналасқан жері болды. Белгілі тіл білімі маманы Храчия Ачарянның пікірінше, «Куммаха» қаласының аты армян тілінде «қаңқа» деген мағынаны білдіретін «кмахк» сөзінен шыққан болуы мүмкін. Дегенмен, армян және фригиялық тілдерінің тығыз байланысын дәлелдейтін деректерге ие емеспіз. «Хаястан» термині ежелгі Месопотамия құдайы «Хая» (ha ià) және «Эбла Хая» деп аталатын тағы бір батыс құдайымен ұқсастықтарды көрсетеді, ол «Эа» құдайымен байланысты (сумер тілінде «Энки» немесе «Энкиль», аккад және вавилон тілдерінде «Эа»). Осылайша, 1962 жылғы Ұлы Совет Энциклопедиясында армян халқының біздің заманымыздан бұрын XII ғасырда Хаясадан Шуприяға көшіп келгені айтылған. Алайда, бұл пікірге қарсылық білдіруге болады, себебі екі атаудың кездейсоқ ұқсастығы болуы мүмкін.

Армяндық байланыс теориясын сынға алу

Армения есімінің алғашқы кездесуі б.з.д. 6 ғасырына, Оронтидтер патшалығына дейін нақтыланған. Ал Хаяса-Аззи халқы туралы нақты мәліметтер өте аз. Игорь Диаконов Хаясаның айтылуы ықтимал түрде Хаясаға жақын болған, соның ішінде тартысты дыбыс [h] болған деп санайды. Оның пікірінше, бұл армян тіліндегі «հայ» сөзімен байланысты емес. Сонымен қатар, ол «asa» жұрнағының Анатолия тіліне тән еместігін, себебі Армения таулы аймағында осы жұрнақтың қолданылған есімдері жоқ деп тұжырымдайды. Диаконовтың сын-пікірлерін Матиоссян және басқалар жоққа шығарды, олар Хаясаның хетт (немесе хетт тіліне бейімделген) экзоним екенін, басқа елге қатысты қолданылғандықтан «asa» жұрнағы «жер» деген мағынаны сақтай алады деп мәлімдейді. Аталғандардың пікірінше, хетт тіліндегі «h» және «kh» фонемаларының өзара алмастырылуы, кейбір армян диалекттерінде де кездесетін ерекшелік, «Хаясаны» «Хай» сөзімен сәйкестіруге мүмкіндік береді.