Кіріспе

Эзоптың мысалы
жалпы тақырып

"Қалалық тышқан мен ауылдық тышқан" – Эзоптың мысалдарының бірі. Ол Перри индексінде 352-ші нөмірмен, ал Арне-Томпсон халық ертегілері индексінде 112-ші типпен тіркелген. Эзоптың мысалдарындағы көптеген элементтер сияқты, "қалалық тышқан мен ауылдық тышқан" ағылшын тіліндегі идиомаға айналды.

Әңгіме

Бастапқы әңгімеде, мақтаншақ қала тышқаны ауылдағы туысына барады. Ауылдық тышқан қалалық тышқанға қарапайым ауыл тағамдарын ұсынады, бірақ қалалық тышқан оған күліп, ауылдық тышқанды қалаға шақырып, "жақсы өмірдің" дәмін татуға шақырады. Екеуі де ақ нан мен басқа да дәмді тағамдар жейді. Алайда, олардың тойын мысық тоқратады, осының салдарынан екі туыс тамақтан бас тартып, қауіпсіздік үшін тышқан тесігіне қашады. Қалалық тышқан ауылдық тышқанға мысық оның анасы мен әкесін өлтіргенін және оның үнемі шабуылға ұшырайтынын айтады. Мұны естіген соң ауылдық тышқан үйіне қайтуға шешім қабылдайды, өйткені ол байлықтан гөрі қауіпсіздікті бағалайды, немесе XIII ғасырдың уағызшысы Одо Хиритонды айтқандай, "Мен үнемі қорқудан гөрі бір бұршақ шағып жегенді артық көремін".

Таралу

Бұл әңгіме классикалық дәуірде кеңінен тараған, және оның грек тіліндегі ерте нұсқасы бар (Бабриус, 108-аңыз). Гораций оны өзінің сатираларының біріне қосты (II.6), қаладағы және ауылдағы өмірді салыстыратын өлеңмен аяқтап, қаладағы өмірді ауылдық өмірмен теңестірді. Марк Аврелий «Ойлар» кітабында (11.22) осыған сілтеме жасайды: «Ауыл тышқаны мен қала тышқаны, сондай-ақ қала тышқанының алаңдауын және қорқуын ойла». Дегенмен, ортағасырлық Еуропаға осы әңгіменің таралуына ең көп үлес қосқан 12 ғасырдың ағылшын-нормандық жазушысы Уолтер болды. Оның латын тіліндегі нұсқасы (немесе Одо Черитонның нұсқасы) 14 ғасырдың бірінші жартысында Хуан Руиздің испан тіліндегі «Жақсы махаббат кітабында» пайда болған әңгіменің бастауы ретінде танылды. Вальтер сонымен қатар итальян тіліндегі Эзоп аңыздарының бірнеше қолжазба жинақтарының және Акцио Зукко да Соммакампаньяның [fr] «Эзоп аңыздарының» алғашқы басылған жинағының (Верона, 1479) көзі болды. Онда қала тышқаны мен ауыл тышқаны туралы әңгіме 12-ші аңыз ретінде келтіріледі. Бұл екі сонеттен тұрады, біріншісі оқиғаны баяндайды, ал екіншісі моральдық ой-толғамды қамтиды.

Британдық нұсқалары

Британдық поэзияда осы оқиғаның бейнелеуі әртүрлі. Шотландиялық Генрисонның «Ауылдық тышқанның әңгімесі» және «Қалалық тышқан» екі тышқанды қарындас етеді. Ауылда тұратын тышқан қарындасының бай өміріне қызғанып, оған қонаққа барады, бірақ мысықтан қуылған соң үйіне оралып, өзінің жағдайына риза болады. Төрт соңғы шумақ (190–221 жолдар) амбиция мен құштарлықты шектегеннің артық екенін көрсетеді, құрсағын құдай еткендерді ескертеді: «Мысық келеді және тышқанды көреді». Генрисон осы әңгімені Эзопқа жатқызады, ал сэр Томас Уайт оны өзінің екінші сатирасында «Аналары егін егіп, иірген кезде айтқан әні» деп сипаттайды. Бұл Хорацийдің «қарт әйелдердің әңгімесі» деген сипаттамасына жақын, бірақ Уайттың қайта баяндауы Хенрисонға ұқсас: кедей ауылдық тышқан қалалық әпкесіне барады, бірақ мысық оны ұстап алады. Поэманың екінші жартысында (70–112 жолдар) Уайт өзінің әңгімелесушісі Джон Пойнцке адамның құштарлығының бекершілігі туралы айтады. Ал Хораций өз тақырыбын әңгімеге аяқтамас бұрын ұзақ талқылаған. Ла Фонтеннің «Мысықтар» (Le rat de ville et le rat des champs, I.9) қарапайым түрде баяндалған. Онда қалалық тышқан ауылдық тышқанды үйге шақырады, бірақ тамақтың орнына иттің келуінен бұзылады (Хорацийдегідей); ауылдық тышқан кетеді, Эзоп сияқты, тыныштық толықтықтан артық екенін ойлайды. Ұлыбританияның «Август дәуірінен» бастап жасалған бейімделулер аңыздың Хораций нұсқасына назар аударады. Бұл туралы тікелей сілтеме 1687 жылы Чарльз Монтегю, 1-ші Галифакс графы және Мэтью Приор жазған «Арна мен пантера» еңбегінде ауылдық және қалалық тышқан туралы әңгімеде кездеседі. Бұл Стюарт жақтастарының үгіт-насихатына қарсы сатиралық туынды және ақын Джон Драйденді (Бейз есімімен) Хорацийдің «құрғақ тарихын» діни аллегорияға айналдыруға тырысады (4-бет). Қызығы, Хорацийдің қайта баяндауы Байес айтқан «жақсы, қарапайым нәрсеге» қарағанда әлдеқайда күрделі, әсіресе Рим қалалық өмірін биліктің шарықталу кезеңінде бейнелеуде. Осы Хорацийдің жазуының ерекшелігін Август дәуірінің басқа авторлары жасаған оның сатирасының екі бейімделуі арқылы көрсетілген. Біріншісі – 1666 жылы Томас Спрат пен Абрахам Коулидің бірлескен еңбегі. Хорацийдің әңгімесін шалқар елді білгіш адам баяндайды, Коули бұл кейіпті өзінің өзіне сыни көзбен қарап бейнелейді. Ол Хораций сипаттаған императорлық қаланың ыңғайлылығын Реставрация дәуіріндегі Лондонға бейімдеуге мүмкіндік береді, қазіргі заманғы жоғары тағамдар мен Mortlake Tapestries сияқты сәнді жиһаздарға сілтеме жасайды. Коулидің бөлігі «Ауылдық тышқан» деген атпен эсселер жинағында жеке басылып шықты. Келесі ғасырда Джонатан Свифт пен Александр Поп Хорацийдің «Сатирасын» сегіз буынды жырларда ұқсас еліктеп біріктірді, Поп 133 жолдан бастап әңгімешінің рөлін ойнады және әңгімені заманауи баспагер Мэтью Приорға жатқызды. Бұл туындының мақсаты – классикалық көріністі қазіргі заманғы жағдайға бейімдеп, поэманың анахронистік қызығын арттыру. Сәл кейінірек Роуленд Ругли (1738–76) «Қалалық тышқан мен ауылдық тышқан: қаладағы досқа арналған аңыз» романында олардың өнерін дәл осылай еліктеді. Бұл аңыздың ауыл өмірін жақтағанына қарамастан, бұл өлеңдердегі қалалық және қалашықтың маңыздылығына баса назар аударғандықтан, бұл поэмалардың түпнұсқасының рухына толығымен сәйкес келеді. Бастапқы аңыздың барлық нұсқаларында ауылдық тышқанның кедей тамағына көп мән беріледі. Құрғақ (сұр) бұршақ пен бекон жиі айтылады және 19-ғасырдың басындағы автор Ричард Скрафтон Шарп (1780–1852) «Ауылдық тышқан мен қалалық тышқан» лирикалық туындысында осы екеуін қайталап айтады. Ол 1807 жылдан бастап әртүрлі басылымдардан өткен «Жаңа киімдегі ескі достары» немесе «Таныс аңыздар» атты өлеңдерінің авторы. Бұл әңгімелер баяндау емес, ән түрінде айтылады, ал бұл қайта баяндау кейінірек шыққан басылымда пайда болды.

Шығыс аналогиясы

Бідіпайдың аңыздарында "Жұқа мысық пен семіз мысық" деген ұқсас әңгіме кездеседі. Әңгімеде айтылады: "Бір заманда кедей, жұқа қарт әйел болған, ол өзі сияқты кедей және жұқа мысықпен бірге шағын, қираған үйде тұрған. Бұл мысық ешқашан нанның дәмін татқан емес, тіпті тышқанның іздерін шаңда табудан да асып кеткен." Сәнді, семіз мысық оған патшаның дастарқанынан тойғанын мақтанышпен айтып, ертең оған қосылуға шақырады. Кедей әйел жануарына өзінің жағдайына қанағат етуді кеңес береді. Ескермей, жұқа мысық сарайға аттанады. Алайда патша мысықтардың көп болуына байланысты, сарайда ұсталғандардың бәрін өлтіруге бұйрық береді. Жұқа мысық қарт әйелдің дана кеңесін тыңдамағанына өкініп, көз жұмады.