Тұрақты кіріс гипотезасы: тұтыну үлгілерінің қалыптасуы

Кіріспе

Тұтыну үлгілерінің қалыптасуын түсіндіретін экономикалық модель

Тұрақты табыс гипотезасы (ТЖГ) – тұтыну үлгілерінің қалыптасуын түсіндіру үшін экономика саласындағы модель. Ол тұтыну үлгілерінің болашақ күтулер мен тұтынуды тегістеу арқылы қалыптасатынын көрсетеді. Теорияны Милтон Фридман әзірледі және 1957 жылы жарық көрген «Тұтыну функциясының теориясы» еңбегінде жариялады, ал кейіннен Роберт Холл оны рационалды күтулер моделінде ресми түрде дамытты. Алғашында тұтыну мен табысқа қатысты қолданылған болашақ күту процесінің басқа да құбылыстарға әсер ететіні ескеріледі. Гипотезаның ең қарапайым түрінде тұтынудың өзгеруіне тұрақты табыстың (адам капиталы, мүлік, активтер) өзгеруі, ал емес уақытша табыстың (күтпеген табыс) өзгеруі себеп болады. Кейнс православиесінің алдында тұрған маңызды мәселе – болжауларға қайшы тұтыну үлгілерінің қалыптасуы еді. Фридманның тұтынуды тегістеу туралы болжамы, яғни адамдардың табыстағы уақытша өзгерістерді уақыт бойынша бөліп пайдалануы, дәстүрлі Кейнс тәсіліндегі қазіргі табыстан тұтынуға жоғары шекті бейімділікке баса назар аудармаудан өзгеше. Табыс тұрақты (күтілетін және жоспарланған) және уақытша (күтпеген және тосынсый) компоненттерден тұрады. Тұрақты табыс гипотезасы моделінде тұтынудың басты анықтамасы – адамның өмір бойындағы табысы, ал емес қазіргі табысы. Тұрақты табыстан айырмашылығы, уақытша табыс тұрақсыз болады.

Негізгі деректер

Тұтыну функциясының теориясына дейін Кейнстің абсолютті табыс гипотезасы және тұтыну функциясын түсіндіру ең жетілген және күрделі болды. Соғыстан кейінгі синтезде Кейнс көзқарасы рецессияны басқару, экономикалық тарих және макроэкономика салаларында көптеген жаңалықтардың бастамашысы болды. Бұрынғы неоклассикалық мектеп сияқты, ертедегі сәйкессіздіктердің түбі алға қойылған болжамдарға қайшы келетін әлеуметтік-саяси оқиғаларда жатты. Абсолютті табыс гипотезасын енгізу британдық экономист Джон Мейнард Кейнске байланысты, ол кейнстік экономиканың негізі болған бірнеше кітап жазды. Кейнстің гипотезасы қабылданды және соғыстан кейінгі синтезге енгізілді. Дегенмен, сәйкессіздіктер тез шешілмеді, экономистер нақты табыстардың өсуіне қарамастан жинақтау деңгейінің тұрақтылығын түсіндіре алмады (1-суретті қараңыз). +Бюджеттік деректерге сүйенген жинақтау мен тұтыну арасындағы қатынас+ АҚШ (АҚШ доллары) Күні Тұтынушылардың саны Орташа табысы АПК МКК1881–90 Жалақы алатын отбасылар$682.90 0.671901 Жалақы алатын отбасылар$651.92 0.681917–19 Жалақы алатын отбасылар $1,513.91 0.781935–36 Жәрдемақы алмайтын шаруашылық отбасылар$1,952.89 0.731935–36 Жәрдемақы алмайтын шаруашылық отбасылар$1,259.87 0.571941 Қалалық отбасылар$2,865.92 0.791941 Шаруашылық отбасылар$1,680.83 0.571944 Қалалық отбасылар$3,411.82 0.571947 Қалалық отбасылар$3,323.92 0.781950 Шаруашылық емес отбасылар$4,084.91 0.731950 Бір немесе бірнеше адамнан тұратын шығыс тобы$3,220.92 0.75 1-сурет: Тұтыну мен табыстың талдауы; Фридманнан (1957) алынған. Неоклассикалық синтез орнатылар алдында Кейнс және оның гипотезасы неоклассикалық экономиканың қалыпты жағдайына қарсы шықты. Ұлы депрессияның нәтижесінде Кейнс экономикалық ойдың жетекшілерінің біріне айналды. Оның АПК және ЖМК шығыс көбейткіштері абсолютті табыс гипотезасына айналды және келесі депрессияға үкіметтің жауапты әрекеттеріне әсер етті.

Шығу тегі

Америкалық экономист Мильтон Фридман өзінің 1957 жылғы «Тұтыну функциясының теориясы» кітабында тұрақты табыс гипотезасын жасады. Фридман кітабында болашақ күтулердің тұтынуды қалай және неге өзгертетінін түсіндіретін теорияны ұсынды. Фридманның 1957 жылғы «Тұтыну функциясының теориясы» кітабы тұтынуды тегістеудің негізін қалады. Ол нәтижелері кездейсоқ болатын тұтыну моделінде, тұтынушылар еңбек табысына байланысты тәуекелдер мен белгісіздіктерге тап болатынын, бұл бейтарап қисықтарды түсіндіруді қиындататынын және тұтынушылардың өмір бойы күтілетін табысын көрсететін тұрақты табысына негізделген шығыстарын таратуға немесе «тегістеуге» алып келетінін айтты. Фридман мұны мысал ретінде, тұтынушылар ұзақ мерзімді табысының өсуін күткен кезде көбірек үнемдейтінімен түсіндірді. Қосымша мәліметтер төменде келтірілген: text='Дегенмен, басқа бір көзқарас бойынша, бұл болжам өте күмәнді көрінеді. Күтпеген байлыққа ие болған адам оның кем дегенде бір бөлігін «қаржылық еркіндікке» жұмсамай ма? Ол осының барлығын өзінің байлығына қосып қоймай ма? Бұл сұрақтарға жауап «тұтыну» ұғымын қалай анықтауға байланысты. Менің ойымша, оң жауаптың көп бөлігі тұтынуды қызмет құны бойынша емес, соның ішінде ұзақ мерзімді тауарларды қоса, сатып алулар тұрғысынан түсінуге байланысты. Егер соңғы анықтама қабылданса, бұл гипотезаны эмпирикалық деректерге қолдану үшін өте қолайлы болып көрінеді, бірақ өкінішке орай, мен мұны шектеулі ғана жасай алдым, сондықтан көптеген жағдайларда тұтыну деп жіктелетін нәрсе жинақ ретінде қайта жіктеледі. Бұл байлық ұзақ мерзімді тауарларды сатып алуға жұмсалмақ емес пе? Немесе, басқаша айтқанда, ұзақ мерзімді тауарларды ауыстыру және олардың қорына қосымша тауарлардың уақытын белгілі бір дәрежеде өзгертуге болады ма? "Тұтыну функциясының теориясы"

Теориялық ойлар

Өзінің теориясында Джон Мейнард Кейнс макроэкономикалық жағдайды дұрыстау мүмкіндігін баса көрсету арқылы экономикалық саясатты жүргізушілерді қолдады. Кейнс үшін тұтыну шығындары қолжетімді табыспен «шекті тұтыну бейімділігі» деп аталатын параметр арқылы байланысты (тұтынушылардың бір долларға жұмсауға дайын сомасы). Шекті тұтыну бейімділігінің өзі табыстың функциясы болғандықтан, қолжетімді табыстың артуы тұтыну шығындарының азаятын қарқында өсуіне әкеледі. Ағымдағы тұтыну шығындары мен ағымдағы қолжетімді табысты байланыстыратын, тұрақтылығы жоғары қатынасқа назар аудару қажет – осы себепті жиынтық сұранысты ынталандыруға мүмкіндік туады, себебі табыстағы өзгеріс бірден жиынтық сұраныстың еселенген өзгеруіне алып келеді (осы – Кейнстің көбейтуші эффектісінің мәні). Салықты төмендету саясаты да осыған ұқсас. Кейнстің негізгі теориясына сәйкес, үкіметтер сұранысты басқару арқылы макроэкономикалық жүйелерді контрциклдік түрде дұрыстауға қабілетті, бірақ Фридман бұған қарсы шығып, 1961 жылғы мақаласында кейнстік макроэкономикалық дұрыстау «ұзақ және өзгермелі кешігулерге» ұшырайды деп мәлімдеді. Тұрақты табыс гипотезасы үкіметтердің осы қабілетін күмәндандырады. Дегенмен, тұрақты табыс теориясы көбінесе ұзақ мерзімді динамика мен қатынастарға бағытталған, ал Кейнс негізінен қысқа мерзімді мәселелерге назар аударды. Фридманның экономикалық циклдарды тегістеуде фискалдық саясатты қолдануды сынаған аргументі тұтыну мен қолжетімді табыс арасындағы қатынастың Кейнстің болжаған механизмін (көп не аз) сақтайтынын атап көрсету арқылы сынға ұшырады. Фридман өзінің теориясын толыққанды сенімділікпен қарастыра бастайды. Мұндай жағдайда Фридман үшін тұтынушының кірісіне қарағанда тұтынуға көбірек немесе азырақ жұмсауына екі себеп бар: біріншісі – қарыз алу мен несие берудің тиімді уақытын пайдалану арқылы тұтыну шығындарын тегістеу; екіншісі – егер тиісті пайыздық ставка оң болса, салымдардан пайыздық табыс алу немесе пайыздық ставка теріс болса, қарыз алудан пайда табу. PIH бойынша, кезеңдер бойынша тұтынудың таралуы – әр тұтынушының өзінің пайдасын барынша арттыруға тырысатын оңтайландыру әдісінің нәтижесі. Сонымен қатар, әр кезеңде тұтынуға жұмсалатын табыстың үлесі қандай болмасын, барлық тұтыну шығындары оңтайландыру процесінде бөлінеді, яғни тұтынушылар кезеңдер арасында ғана емес, әр кезең ішінде де оңтайландыруға тырысады.

In his theory, John Maynard Keynes supported economic policy makers by his argument emphasizing their capability of macroeconomic fine tuning. For Keynes, consumption expenditures are linked to disposable income by a parameter called the marginal propensity to consume (the amount per dollar consumers are willing to spend; ). Since the marginal propensity to consume itself is a function of income, it is also true that additional increases in disposable income lead to diminishing increases in consumption expenditures. It must be stressed that the relation characterized by substantial stability links current consumption expenditures to current disposable income—and, on these grounds, a considerable leeway is provided for aggregate demand stimulation, since a change in income immediately results in a multiplied shift in aggregate demand (this is the essence of the Keynesian case of the multiplier effect). The same is true of tax cut policies. According to the basic theory of Keynes, governments are always capable of countercyclical fine tuning of macroeconomic systems through demand management, although Friedman disputes this, arguing in a 1961 journal article that Keynesian macroeconomic fine tuning will succumb to 'long and variable lags.' The permanent income hypothesis questions this ability of governments. However, it is also true that permanent income theory is concentrated mainly on long run dynamics and relations, while Keynes focused primarily on short run considerations. Friedman's argument, which challenged the use of fiscal policy in smoothing out business cycles, was challenged by stressing the relation between consumption and disposable income still follows (more or less) the mechanism supposed by Keynes. Friedman starts elaborating his theory under the assumption of complete certainty. Under such circumstances, for Friedman, two motives exist for a consumer unit to spend more or less on consumption than its income: The first is to smooth its consumption expenditures through appropriate timing of borrowing and lending; and the second is either to realize interest earnings on deposits if the relevant rate of interest is positive, or to benefit from borrowing if the interest rate is negative. According to the PIH, the distribution of consumption across consecutive periods is the result of an optimizing method by which each consumer tries to maximize his utility. At the same time, whatever ratio of income one devotes to consumption in each period, all these consumption expenditures are allocated in the course of an optimization process—that is, consumer units try to optimize not only across periods but within each period.

Кірістер мен тұтынуды есептеу

Фридманның 1957 жылғы кітабы табысты есептеудің толыққанды жаңа тәсілін (табыс айнымалысымен белгіленеді) ұсынады, ол уақытша және тұрақты табысты ажыратуға негізделген (бұл тұрақты табысқа адам капиталы және дағдылар сияқты сапалық элементтер де кіреді). «Тұтыну функциясының теориясында» Фридман: формуласын ұсынады. Алдыңғы зерттеуде, Фридман мен Кузнец (1945) уақытша және тұрақты табыс тұжырымын енгізеді. Фридман сондай-ақ тұтыну формуласын, , жасады, мұнда тұтынудың тұрақты бөлігін, ал уақытша бөлігін көрсетеді. Фридман мен уақытша тұтыну арасында да айырмашылық жасады. Уақытша тұтынуды күтпеген немесе қосымша шығындар ретінде қарастыруға болады, мысалы, жоғары су есебі немесе күтпеген дәрігерге бару. Фридманның пікірінше, мұндай тұтыну арқылы ынталандырылмайды, себебі күтпеген немесе «көңілді» тұтыну көбінесе күтпеген табыс есебінен қаржыландырылмайды.

Өтімділік шектеулері

Кейбіреулер, ең әйгілісі Кристофер Д. Кэрролл, Фридманның бастапқы гипотезасын ақша айналымының шектеулерін ескере отырып жақсартуға тырысты.

Эмпирикалық дәлелдер

1888-1941 жылдар аралығында тіркелген, нақты табыстың өсуіне қарамастан тұтынуға деген орташа бейімділіктің тұрақтанғандығы, тұрақты табыс гипотезасының бар екенін қуатты дәлелдейді. Роберт Холл 1978 жылы тұрақты табыс гипотезасының алғашқы тестін жариялады және рационалды күтулерді ескере отырып, тұтынудың мартингейл тізбегін ұстанатынын анықтады. Hall & Mishkin (1982) 2000 үй шаруашылығынан алынған деректерді талдап, тұтынудың уақытша емес, тұрақты табыс өзгерістеріне әлдеқайда күштірек жауап беретінін көрсетті және PIH-ның сынақтан өткен үй шаруашылықтарының 80% - ымен сәйкес екенін растады. Бернанке (1984) автомобиль тұтынуына қатысты деректерді қарастырғанда, "тұрақты табыс гипотезасына қарсы ешқандай дәлел таба алмады". Керісінше, Flavin (1981) тұтынудың уақытша табыс шоктарына өте сезімтал екенін ("артық сезімталдық") анықтады, ал Mankiw & Shapiro (1985) бұл нәтижелерге қарсы шығып, Flavin-нің тестілеу спецификациясының (табыс стационарлық деп есептеледі) артық сезімталдықты табуға бейім екенін мәлімдеді. Souleles (1999) PIH-ты тексеру үшін табыс салығын қайтаруды пайдаланды. Қайтару өткен жылғы табысқа байланысты болғандықтан, ол болжамды табыс болып саналады және оны алған жылы тұтынуды өзгертуі керек емес. Нәтижелер тұтынудың табыс қайтарымына сезімтал екенін көрсетті, тұтынуға шекті бейімділік 35-60% аралығында болды. Стивенс (2003) АҚШ-тағы әлеуметтік қамсыздандыру алушыларының тұтыну үлгілерінің тұрақты табыс гипотезасымен толыққанды түсіндірілмейтінін анықтады. Стаффорд (1974) Фридманның түсіндірмесінің өтімділік шектеулері сияқты нарық сәтсіздіктерін ескере алмайтынын айтты. Кэролл (1997) және Кэролл (2001) бұл пікірге қарсы шығып, қарыз алу шектеулерін ескере отырып, модельді түзетті. Гипотезаның 3000 тестінің жан-жақты талдауы тағы бір түсіндірме ұсынады. Ол гипотезаны қабылдамаудың себебі жарияланымға қатысты икемділікке байланысты екенін және түзетуден кейін ол деректермен сәйкес келетінін көрсетеді.

Саясаттық әсері

Костас Мегирдің пікірінше, шешілмеген үйлесімсіздіктер уақытша кейнсиандық сұранысты басқару техникаларының саясаттағы мақсаттарына жете алмауының себебін түсіндіреді. Қарапайым кейнсиандық үлгіде тұтынуға шекті бейімділік (ТШБ) тұрақты деп қарастырылады, сондықтан уақытша салық жеңілдіктері сұранысты күшті ынталандыруға қабілетті. Шапиро және Слемрод (2003) тұтынушылар салық қайтарымын уақыт бойынша бөліп алатынын анықтады.

Сын

Тұрақты табыс гипотезасының кейбір сыншылары, мысалы Фрэнк Стаффорд, оның өтімділік шектеулерінің болмауы үшін бұл гипотезаны сынаған. Дегенмен, кейбір зерттеулер гипотезаны нақты жағдайларға бейімдеп, тұрақты табыс гипотезасының өтімділік шектеулерімен және бастапқы гипотезада ескерілмеген басқа да нарықтық кемшіліктермен сәйкес екенін көрсетті. Альварес Куадрадо және Ван Лонг (2011) тұрақты табыс гипотезасы бойынша күтілгенінен көбірек, олардың тұрақты табысының үлкен бөлігін бай тұтынушылар үнемдейтінін мәлімдейді.

Мақтау

Фридманға 1976 жылы Альфред Нобельдің есіне арналған Экономика ғылымдары саласындағы Швецияның мемлекеттік банкінің (Sveriges Riksbank) сыйлығы табысталды. Ол "тұтынуды талдау, ақша тарихы мен теориясы саласындағы жетістіктері үшін және тұрақтандыру саясатының күрделілігін көрсеткені үшін" деген аталыммен марапатталды. Ворек (2010) "тұтынуды талдау" терминін Фридманның тұрақты кіріс гипотезасы арқылы жасаған үлесі ретінде түсіндірсе, ал ақша тарихы мен тұрақтандыру бөлімі оның ақша-кредит саясаты мен тарихы, сондай-ақ валютаны тұрақтандыруға бағытталған монетаризм саласындағы еңбектерімен байланыстырылды. Тұрақты кіріс гипотезасы Роберт Муллиган сияқты австриялық экономистердің жоғары бағасына ие болды.