Оңтүстік Африка дәстүрлі үйлену рәсімі: Лоболо және әйел құқығы

Кіріспе

Оңтүстік Африкадағы дәстүрлі рәсімнің түрі – лоболо немесе лобола (зулу, кхоса, свази, силози, шона және солтүстік және оңтүстік ндебеле тілдерінде; сесото тілінде махади, суахили тілінде махари, сепеди және сетсвана тілдерінде магади, шитсонга тілінде ловола және тшивенда тілінде мамало), кейде «келіншек байлығы» немесе «келіншек құны» деп аталады. Бұл болашақ күйеу немесе оның отбасының басшысы болашақ әйелдің отбасына, қызына үйленуге рұқсат бергені үшін және оны өсіргені үшін алғыс айту ретінде мал немесе басқа да мүлік беруге міндеттенеді. Заңның мақсаты – гендерлік теңсіздікті жою және дәстүрлі некелерде әйелдердің құқықтарының төмендеуіне қарсы күресу болды. Заң қабылдануының себебі – Оңтүстік Африка Республикасы Конституциясының қағидаларына, сондай-ақ Оңтүстік Африканың халықаралық адам құқықтары жөніндегі міндеттемелеріне сәйкес келетін шаралар арқылы әйелдердің жағдайын жақсарту. Дәстүрлі неке заңды деп танылуы үшін, ол дәстүрлі құқыққа сәйкес келісілген, жасалған немесе тойланған болуы керек. Сонымен қатар, болашақ әйелдердің жасы кемінде 18-ге толған болуы керек және екеуі де некеге тұруға өз келісімін беруі керек. 2018 жылғы 3 қарашадағы Йоханнесбург жоғары сотының Сенгади мен Цамбо ісі бойынша шешіміне дейін, заңды дәстүрлі некеге не жататыны туралы пікір таластар мен түсініспеушіліктер болды. Бұл іс, танымал хип-хоп әншісі Жабулани Цамбоның (HHP) жесірінің, заңды түрде танылған дәстүрлі әйелінің мәртебесіне қатысты болды. Бұл жағдайда, қайтыс болған әншінің отбасы Лорето Сенгадиді дәстүрлі әйел ретінде мойындаудан бас тартты, себебі кәләштің күйеу жігіттің отбасына дәстүрлі «тапсыру рәсімі» болған жоқ, ол дәстүрлі құқық талаптарына сәйкес «тойлау» шарттарын қанағаттандырмады, демек, қайтыс болған адам мен Сенгади арасында дәстүрлі құқық бойынша неке жасалмаған және құрылмаған. Дәлелдерді қарастырғаннан кейін судья, бұл дәстүрден жасырын бас тарту болғанын қорытты, өйткені Сенгадидің Цамбо отбасына «символды» тапсырылуы дәстүрлі құқық бойынша неке жасалғаннан кейін болды. Сот судьясы былай деді:

Form of traditional ceremony based in Southern Africa

Lobolo or lobola in Zulu, Xhosa, Swazi, Silozi, Shona and northern and southern Ndebele (mahadi in Sesotho, mahari in Swahili, magadi in Sepedi and Setswana, lovola in Xitsonga, and mamalo in Tshivenda), sometimes referred to as "bride wealth" or "bride price" is a property in livestock or kind, which a prospective husband, or head of his family, undertakes to give to the head of a prospective wife's family in gratitude of letting the husband marry their daughter and for the brides family for raising her The purpose of the Act was to address gender inequality and the diminished rights of women in customary marriages. The Act was passed in order to improve the position of women by using measures that brought customary law in line with the provisions of the Constitution of the Republic of South Africa, as well as South Africa's international human rights commitments. A key requirement for a customary marriage to be recognized as valid is that it must be negotiated, entered into, or celebrated in accordance with customary law. Furthermore, the prospective spouses must be at least 18 years old and both prospective spouses must consent to the marriage. Until the recent Johannesburg High Court judgement in Sengadi v Tsambo 3 November 2018, there has been contention and confusion as to what constitutes a valid customary marriage. In the case involving the widow of renowned hip hop musician, Jabulani Tsambo, also known as HHP, it was her status as the legally recognized customary wife that was in question. In this case the family of the deceased refused to acknowledge Lerato Sengadi as the customary wife on the basis that there had not been a customary 'handover ceremony' of the bride to the family of the groom, which would meet the requirements of a ‘'celebration'’ in accordance with customary law, and therefore no customary law marriage was concluded or came into existence between the deceased and Sengadi. On examination of the evidence, the judge concluded that in fact, there had been a tacit waiver of this custom because a ‘'symbolic'’ handing over of the applicant to the Tsambo family occurred after the conclusion of the customary law marriage. As the judge put it:

In what can be described as a landmark case, the judge ruled against the family and declared Sengadi as the lawful spouse of the deceased.

Өте маңызды іс деп танылған бұл істе, судья отбасының қарсылығын қабылдамады және Сенгадиді қайтыс болған адамның заңды жұбайы деп жариялады.

Келіссөздер

Оңтүстік Африка заңдарында дәстүрлі некеге отыру үшін белгілі бір талаптар орындалуы тиіс, оның ішінде лоболо немесе мамало туралы келіссөздерді жүргізу. Бұл келіссөздер заң және мәдени тұрғысынан дәстүрлі некеге қадам басқандағы маңызды кезең болып табылады. «Лоболо» немесе «лобола» – келісім бойынша белгіленген мүліктің нақты нысаны, ал лоболо келіссөздері – екі отбасы арасындағы негізгі диалог құратын, лоболоны белгілеу және келіссөздерді аяқтау үшін қажетті заңды әдет-ғұрыптар жиынтығы. Екіншісі біріншісінен әрқашан бұрын жүзеге асырылады. Лоболо келіссөздері процесі мәдениетке қарай әртүрлі, ұзақ және күрделі болуы мүмкін, қалыңдық пен күйеу жігіттің туған-туысқандарының көптеген өкілдерін қамтиды. Әдетте, бұл некеге тұрған жандардың әкелері мен ағалары болады, әдет-ғұрыпқа сәйкес. Күйеу жігіт тікелей келіссөздерге қатыса алмайды. Кейбір мәдениеттерде әйелдер келіссөздерге қатыса алады, ал кейбір отбасылар әйелдердің келіссөздерге белсенді қатысуына тыйым салатын дәстүрді сақтайды. Ивуламломо – келіссөздерді жүргізудің маңызды процесі, себебі бұл дәстүрлі рәсім орындалмаса, келіссөздер басталмайды. Отбасылар арасындағы керістіктерді сейілту үшін, қазіргі заманда үстелге брендінің бөтелкесі қойылады, бірақ бұл міндетті емес. Вуламломо тек брендімен ғана шектелмейді, ол дәстүрлі сорғы немесе ақша да болуы мүмкін. Бұл көбінесе ішілмейді, ол тек қонақ отбасын құттықтау және баршаға жағымды атмосфера жасау үшін жасалған ишара. Бұл ivulamlomo деп аталады, ол аударғанда isiXhosa тілінде «ауыз ашу» (Sotho pulamolomo) деген мағынаны білдіреді, яғни сапарыңыздың мақсатын білдіру үшін ауыз ашуға (сөйлеуге) төленетін құн. Алкогольді пайдалану немесе жабық ұстау болашақ әйелдің делегациясының шешіміне байланысты. Лоболо бірден толық төленбейді, күйеу жігіттің делегациясы алғашқы келіссөздерден кейін қалыңдық үшін толық төлемді аяқтауы керек. Лоболо толық төленгеннен кейін, izibizo деп аталатын келесі қадам жасалады, ол лоболо келіссөздері аяқталған күні өтуі мүмкін. Бұл кезеңде күйеу жігіттің делегациясы қалыңдық отбасына берілетін тізімге сәйкес сыйлықтарды тартады, оларға көрпелер, пинафорлар, доектер, шәлдер, әйелдерге арналған үш аяқты ыдыстар немесе шөп төсеніштері, ал ерлерге пальтолар, таяқтар, шляпалар, сыра құмыралары кіруі мүмкін. Осы оқиғаны тойлау үшін мереке ұйымдастырылады.

In South African law, certain requirements must be complied with; in order to conclude a valid customary marriage (including the negotiation of the lobolo or mamalo). This negotiation is a crucial step towards a valid customary marriage, in law and in culture. A distinction is made between 'lobolo' or 'lobola', the tangible form of asset that constitutes an agreed upon dowry, and the lobolo negotiations, the set of legal customary processes that constitutes the fundamental dialogues between the two families and is necessary to establish the lobolo and the conclusion of the negotiation. The latter always precedes the former. The process of lobolo negotiations can be culturally varied, long, and complex, and involves many members from both the bride and the groom's extended families; normally, this would just be the uncles of the marrying parties, as well as the fathers, where custom allows. The groom is not allowed to participate directly in the actual negotiations. In some cultures, women may be present in the negotiations, while some households hold on to a tradition of not allowing women to actively take part in the negotiations. Ivulamlomo is a key process to the negotiation as negotiations cannot begin until this traditional act has been observed. Often, to dispel any tensions between the families, in modern times a bottle of brandy is placed on the table; however, this is not required nor is the vulamlomo limited to brandy, and it can be traditional sorghum beer or cash. This is usually not drunk; it is simply a gesture to welcome the guest family and make everyone feel more relaxed, and it is known as ivulamlomo, which, literally translated, is isiXhosa for mouth opener (Sotho pulamolomo) i. e. price for opening your mouth (to speak) to express the purpose of your visit. It is up to the potential wife's delegation to decide whether to make use of the alcohol or keep it closed. Lobolo cannot be paid in full in one go, the groom's delegation will need to come again after the first negotiations to finish paying for their bride to be. Once the lobolo has been paid in full then the next step follows which is called izibizo, which can happen on the day when lobolo negotiations are concluded. This step involves the groom's delegation giving the bride's family according to the list that was issued presents, which may include blankets, pinafores, doeks, shawls, and three foot pots or grass mats for women and coats, walking sticks, hats, beer pots for men. There is then a celebration to mark the occasion.

Салымы

Жалпы алғанда, зулу және ксоса мәдениеттерінде лоболода кемінде сиырлар болуы қалыпты саналады. Әртүрлі аймақтардағы әдет-ғұрыптардың айырмашылығы әр сиырдың ақшалай құнының мөлшерін анықтауға әсер ете алады, бірақ бұл сондай-ақ өкілдердің немесе оонозакузакудың келіссөздер жүргізу шеберлігіне де байланысты. Қазіргі кезде кейбір отбасыларда талап етілетін сомаға байланысты пікір қақтығыстары күшейіп, оны сырттан бақылаушылардың көбі шамадан тыс деп санайды. Бүгінде келіссөздер бір сиырдың бағасын белгілеуден басталып, содан кейін келісілген баға жаңа күйеудің әйеліне лайықты деп есептелген сиырлар санына көбейтіледі. Төленетін сомаға болашақ күйеудің әйелінің білім деңгейі, болашақ жұбайлардың қаржылық мүмкіндіктері, сондай-ақ болашақ күйеудің әйелінде (немесе күйеуінде) балаларының болуы сияқты көптеген факторлар әсер етеді. Семанья (2014) Нельсон Мандела сияқты белгілі тұлғалар да осы дәстүрді сақтаған, әйелі Грас Машель үшін 60 сиырдан лоболо төлегенін айтады.

Солтүстік ндебеле мәдениеті

Недебеле мәдениетінен шыққан әйелге үйленген ер адам лобола сақтауы тиіс. Ер адам әйеліне деген махаббатын ақша жинап, лобола төлеу арқылы көрсетеді. Зимбабведегі недебеле мәдениетінде лобола бірнеше кезеңнен тұрады. Әр кезеңде сақталатын дәстүрлер мен шағын сома төленеді. Лобола бірден төленбейді, ол көптеген сомалардың жиынтығынан құралады. Төленетін сома келіссөздер барысында анықталады және түрлі факторларға байланысты. Егер күйеу жігіт үйленуге дайындалып, сүйіктісінен лоболаның мөлшері туралы меңзеу алса, процесс екі қысқа кезеңде аяқталуы мүмкін. Бірінші кезең – «ауыз ашу» немесе «исивуламломо» кезеңі, онда күйеу жігітке тоқылған себетке ақша салып, сүйіктісімен үйлену ниетін білдіруге мүмкіндік беріледі, ал әйелдің отбасы күйеу жігітінің отбасынан лобола ретінде не қалатынын айтады. Екі тарапқа да ыңғайлы күн белгіленіп, қайта кездесуге уағдаласады. Қазіргі уақытта Зимбабведе әйелдің отбасына сиыр беріледі, бірақ отбасы қалаған сиырдың санына тең ақша талап етуге құқылы. Бұл көптеген отбасылар үшін ыңғайлы, себебі мал өсіру уақыт пен еңбек талап етеді. Ондай сиыр «укандазиве» деп аталады. Көптеген дәстүрлі некелерде ақшалай лобола қолданылады, одан кейін лобола қаражаты шығындарды жабу үшін еуропалық үлгідегі тойға жұмсалады. Осылайша, жұмсалған қаражаттың бәрі бір жолмен немесе екіншісімен төлеушіге қайтарылады, дәстүр, абырой және қаржы сақталады. Соңғы кезде лоболаның мәні бұрмаланып кеткен. Әйелдің отбасы күйеу жігітінің отбасынан аса ірі сома талап етеді, нәтижесінде лобола көптеген отбасы үшін ақша табудың бір құралына айналды. 20-шы ғасыр мен одан кейінгі жылдары лобола төлемі қарапайым сыйлықтар түрінде болса, қазір әкелер қыздары үшін абдырап қалғанша үлкен сома талап етеді. Бұл кейбір африкалық еркектерге әйелдерін зорлауға және оларға жамандық жасауға «құқық» берді, себебі олар әйелдерін сатып алғандай сезінеді. Гендерлік теңдік жоқ, өйткені (кейбір пікірлер бойынша) бұл жүйе «ерлердің басымдығын қадағалайды», онда әйелдердің пікірі ескерілмейді және олардың маңыздылығы мойындалмайды.

A man marrying a woman from the Ndebele culture has to observe lobola. A man is seen to love his partner when he strives to save and pay for lobola. In the Ndebele culture in Zimbabwe, Lobola takes place in a number of stages. At each stage of the ceremony, there are traditions to observe and small amounts to pay. Lobola is not paid at once but is a culmination of many different amounts. The amount paid is determined during negotiations and is dependent on various factors. If the groom has been saving up in preparation for the marriage, after hints from his beloved of what the lobola might be, the process can be concluded in two short stages the first stage, the mouth opener stage or "isivulamlomo", where the groom is given a chance to state his intentions to marry his beloved after putting money in a woven basket, and the bride's family tells the grooms family what they want as lobolo. A date is then set, agreeable to both parties, to meet again. At the time of writing, a cow in Zimbabwe in equivalent rate is given to the bride's family, the family can ask for a cash equivalent of the number of cows they want. This is convenient to most families because keeping cattle can be time and labour intensive. This cow is called "ukangaziwe" Many traditional marriages utilize a cash based lobolo; this can be then followed by a European style wedding ceremony, where the lobolo funds are used to pay for expenses. In this way, any outlaid costs are returned to the payer in another form, preserving tradition, honour, and finances. Recently, the meaning of lobolo has been abused. The bride's family is demanding huge amounts of money from the groom's family and in turn, lobolo is now more of a money generating scheme for most families. Instead of simple gifts for lobolo payment as it was in the 20th century and beyond, fathers are demanding outrageous amounts for their daughters. This has given some men in African society the 'right' to abuse and ill treat their wives because they feel that they bought them. There is no gender equality because (in some views) the system "promotes male superiority" where the voices of women do not matter nor their importance acknowledged.

Тарату

Ерлі-зайыптылардың дәстүрлі некесі күйеуі немесе әйелінің қайтыс болуымен тоқтатылады. Бірақ, егер әйел қайтыс болған күйеуінің бауырына мұрагер тудыру үшін берілсе, неке жалғасуы мүмкін. Егер әйел зорлық-зомбылыққа ұшырады деген сылтаумен әкесінің үйіне қайтса, күйеуі оны қайта алып келмес бұрын әкесіне айып төлеуі керек. Күйеуі оны уақылы мерзімде алып келмесе, ол некені бұзуға ниеттенген деп есептелінеді. Әйел күйеуіне қайтудан бас тартса, күйеуі лоболоның бір бөлігін өндіріп алуға құқылы. Күйеуі некені бұзуды қаласа, оны әкесінің үйіне қайтарып жіберуі мүмкін. Егер әйел ажырасуды бастаса, әкесі лоболоның бір бөлігін қайтаруға тиіс.