Кіріспе

Құдайды Абсолюттік болмыс және Абсолюттік Өзіндік ретінде анықтайтын философия. Классикалық теизм – Құдайды жалғыз Абсолюттік болмыс, Абсолюттік Өзіндік және барлық басқа да болмыстардың бастауы мен шығу тегі ретінде сипаттайтын теизм түрі. Классикалық теизмнің басты түсінігі – Құдайдың қарапайымдылығы, онда Құдай түрлі элементтердің қосындысынан тұрмай, абсолютті және біртұтас болады. Құдайдың мәні мен бар болуы арасында ешқандай айырмашылық жоқ. Барлық нәрселерден өзгеше, Құдайда әлеует болмайды, Ол – таза экзистенциялық шындық; ал Құдайдан басқа барлық болмыс – Құдайдың абсолютті бірегейлігінің шексіздігінің шектеулі күйі. Барлық болмыс уақыттан тәуелсіз Құдайдан бастау алып, Оған негізделген, себебі Құдай – барлық болмыстың уақытсыз Абсолюттік көзі және соңғы шарты.

Құдай туралы түсінік

Классикалық теизм Құдайдың барлық жаратылысқа қатысты бірден жақын да, сонымен бірге одан жоғары тұратын трансценденттік екенін айтады. Классикалық теизмге сәйкес, Құдай бірегей және өзгермейтін, түсінілмейтін, уақыттан тыс қасиеттерге ие. Құдай – өзінің болуы үшін ешқандай шартқа мұқтаж болмайтын Жоғары Жан; Ол жалғыз болғанымен, барлық нәрсеге және болашақта болуға мүмкіндігі бар нәрсеге ие, ал барлық басқа да жандар Құдайдағы абсолютті өмірлік мәнділіктен пайда болғандықтан, Құдай – барлық жандардың Жоғары Көзі және Бастауы.

Онтология

Классикалық теизм түсінігінде Құдай – барлық болмыстың уақыттан тыс, абсолюттік бастауы және барлықтың болуының шартты емес негізі. Ал Бхагавад-гита, Вайшнавизмде Құдайдың аян ретінде көрініс бергені айтылады; Құдайды абсолюттік тұлға және абсолюттік болмыс ретінде түсінуден өзге, ол барлықтың жаратылу көзі болып табылады, сонымен қатар реинкарнация және нирвана тұжырымдары да бар.

Ислам/Суфизм

Классикалық теизм Ислам дәстүріне Аль-Кинди заманында енді. Әл-Газали классикалық теизмді қабылдамады, оның жақтастарын "Ислам Аристотелийшілері" деп атады, және Исламдағы классикалық теизм ислами ортодоксиясының қарсылығынан зардап шекті. Суфизмде ислам дінінің және Құранның эзотерикалық түсіндірмесінде Құдай "әл-Хаққ" есімімен анықталады, ол Абсолютті Шындықты көрсетеді. Осы түсінік бойынша, жалпы алғанда, барлық жаратылыс – шексіз және шектелмеген Құдайдың шектеулі және шартты бейнесі. Ислам философиясының Ибн Сина және Фараби сияқты ғалымдары Құдайдың, Абсолютті Бірдің, барлық жаратылыстың бастауы екенін және барлық нәрсе Одан тарағанын айтты. Ибн Синаның Құдай туралы түсінігі классикалық теизмге тығыз байланысты, ол Құдайды Оның абсолютті метафизикалық қарапайымдығы, уақыттан тыс болуы, өзгермейтін мәні және бейкүндестігі арқылы толығымен ерекшелейді.

Индуизм

Вайшнавизмде, индуизм ағымында; Вишну және Кришна нысанында айтылған Жоғарғы Құдай сарва карана каaranam ("Барлық себептердің себебі") деп сипатталады. Сондықтан, индуизмде Құдай Параматман ("Абсолютті Өзім, Соңғы Тұлға") түсінігімен білдіріледі. Вайшнав гуруы Прабхупада Құдайды "барлық жандардың мәңгілік Әкесі" деп сипаттады, демек ол Құдайдан тараған әр түрлі шексіз жандардың бәрінің негізінен туыс екенін және Құдайдың балалары екенін айтты. Индуизмде Құдай Бірлік Абсолютті Болмыс ("Парабрахман") және Абсолютті Өзіндік ("Параматман") ұғымдарымен сипатталады. Ригведа, Яджурведа және Бхагавад Гита – индуизмнің орталық мәтіндері. Онда Ишвара, Ең Құдіретті Құдай, Абсолютті Болмыс және Абсолютті Өзіндік екені, барлық жаратылыс Одан басталады деп жарияланды. Яджурведа мен Бхагавад-гитада Ең Жоғарғы Құдай Ишвара Вишну (санскрит: विष्णु "Барлыққа енеуші") және Кришна (санскрит: कृष्ण) аттарымен аталады. Индуизмдегі Ведантика және Бхактика дәстүрлерін Классикалық теизм деп атауға болады.

Ғылымтанушылар

Классикалық теизмді көптеген ірі діндердегі көптеген ғалымдар ұсынды; мысалы, индуизмде Рамануджа, христиандықта Томас Аквинский және исламда Ибн Сина; сондай-ақ ежелгі грек философиясында Платон мен Аристотель; және ежелгі Египет ғалымы Гермес Трисмегист. Оны Филон, Плотин, Прокл, Афиналық Афинагор, Александриялық Климент, Кесариялық Василий, Августин, Боэций, Александриялық Кирилл, Дамасктік Иоанн, Ареопагиттік Псевдо-Дионисий, Аль-Кинди, Аль-Фараби, Кантерберийлік Ансельм, Маймонид, Аверроэс және Готфрид Лейбниц сияқты ойшылдар да ұсынды.

Қазіргі заман

Дэвид Бентли Харт және Эдвард Фезер – классикалық теизмді қолдайтын ең маңызды заманауи философтардың бірі.

Дәйексөздер

Говинда деп аталатын Кришна – ең жоғарғы басқарушы. Оның мәңгілік, бақытты, рухани денесі бар. Ол барлық нәрсенің бастауы. Оның өзге бастауы жоқ, себебі Ол барлық себептердің бастауы. — Чайтанья Чаритамрита, Мадхья 21.35

«Мен барлықтың бастауымын, Менен барлығы таратылады. Мұны түсініп, сезімімен толы ақылды адамдар Маған аданады». — Кришна, Бхагавад-гита 10.8

«Барлық тіршілік Нараянадан шықты. Нараяна барлық тіршілікті күтеді. Әрбір тіршілік Нараянаға қайта оралады. Нараяна – мәңгілік қағида». – Нараяна Упанишад, 13-16 тараулары

«Ол – баршаның тамыры және бастауы». — Гермес Трисмегист, Герметика