Ғани қаламгер Фаиз Мұхаммед Катебтің өмірі мен қызметі
Faiz Muhammad Kateb
Фийз Мұхаммед Катеб – Ауған тарихшысы, хат татушы, Хабибулла ханның хатшысы (1901-1919). Өмірі, шығармашылығы, Газни облысы, Хазара тайпасы туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фаиз Мұхаммед Кәтәб (فیضمحمد کاتب) сонымен қатар Кәтәб (کاتب) деп белгілі, жазушы және тарихшы болған. Ол 1901-1919 жылдар аралығында Хабибулла ханның сарай сардары және шебер каллиграфы, хатшысы қызметін атқарған.
Historian and writer
Faiz Muhammad Kāteb (فیضمحمد کاتب) also known as Kāteb (کاتب) was a writer and historian. He was Afghan court chronicler, a skilled calligrapher and secretary to Habibullah Khan from 1901 to 1919.
Ерте өмір
Файз Мұхаммед Кетеб Саид Мұхаммедтің (سعید محمد) ұлы 1860 жылы Ауғанстанның Газни провинциясының Наур ауданындағы Зард Санг ауылында дүниеге келді. Өмірінің бір бөлігін Газнидің Наур ауданында өткізіп, 1931 жылдың 3 наурызында Кабулде қайтыс болды. Ол Хазара этностық тобынан және Мұхаммед Хожа Хазара руынан шыққан. Кетеб жастығын Қарақаб ауданында өткізді, жергілікті молдалар оған араб тілі мен Құранды оқытты. 1880 жылы ол отбасымен бірге алдымен Наурға, содан кейін, діни шиеленістердің салдарынан сол жылы Қандаһарға көшіп кетті. 1887 жылы ол Қандаһардан бір жылдық саяхатқа шықты, ол Лахор мен Пешавар қалаларына жеткізді, онда ол ағылшын және урду тілдерін оқыды. Соңында ол Жалалабадқа келді және 1888 жылы Ауғанстан әмірі Абдурахман ханның басқармасына қабылданып, жұмыс істеуге шақырылды.
Faiz Muhammad Kateb son of Saeed Muhammad (سعید محمد) was born in 1860, in Zard Sang village of Nawur District of Ghazni Province, Afghanistan, he spent a part of his life in Nawur District another district of Ghazni, and died in Kabul on March 3, 1931. He was an ethnic Hazara and was of Muhammad Khwaja Hazara clan. Kateb spent his youth in Qarabagh District, tutored in Arabic and the Quran by local mullahs, in 1880 he and his family moved first to Nawur and then, because of sectarian strife, to Qandahar in the same year. In 1887 he left Qandahar for a year's travel that took him to Lahore and Peshawar where he spent some time studying English and Urdu. He eventually landed in Jalalabad and was invited in 1888 to join the administration of the Afghan amir Abdur Rahman Khan.
Тарих
Көп ұзамай ол өзінің ұстаздарының бірі, мулла Сарвар Исхақзайдың ұсынысы бойынша әмірдің үлкен ұлы Хабиб Улла Ханның сүйемелдемесіне қосылды. Оған қатысты қолжазба бар, ол 1311 жылғы 29 Ражаб күнінде (1894 жылғы 5 ақпан) жазылған, және ол сол кезде Жалал-Абадта болғанын көрсетеді. 1314/1896 жылы Хабиб Улланың кіші інісі Наср Улла хан мемлекеттік сапармен Англияға барғанда, Хабиб Улла Катебке Наср Улланың өзінің іс-әрекеттерін баяндап жіберген егжей-тегжейлі хаттарын көшіріп, Кабулдың басты базар алаңы – Чарсуда жариялауды тапсырды, осылайша “дворян да, қара халық та, ағылшықтар оған көрсеткен құрмет пен сыйды білуі керек” деді. Хабиб Улланың билігі тұсында Катеб Махмуд Тарзи басқарған Жас Ауған қозғалысына, тіпті сырттан ғана болса да, қатысты. Ол Тарзидің реформашыл журналы «Сирадж әл-Акбар» және тағы үш журнал – «Анис», «Хаия ал-Фалах» және «Айна е Ирфан» жариялануымен байланысты болды. 1337/1919 жылы оның қамқоршысы өлтірілгеннен кейін Катеб біраз уақыт Білім министрлігінде оқулықтарды қайта қараумен айналысты. Кейіннен ол Кабулдағы Хабибия Лицейіне (Хабибия орта мектебіне) мұғалім болып тағайындалды. 1929 жылы тәжік бандиті Хабиб Улла Калакани Аман Улла Ханды құлатып, Кабулды тоғыз ай бойы (1929 жылғы қаңтардан қазанға дейін) бақылауына алды. Осы көтеріліс кезінде, қаланың ішінде көбінесе уақытын өткізген Катеб күнделік жүргізді, ол Хабиб Улла Калакани құлағаннан кейін жазған «Китаб е Тадакур е Энклаб» атты аяқталмаған монографиясының негізі болды. Басып алу кезінде Катеб Калаканидің тәжік басшысына қарсы шыққан хазаралық топтармен келіссөздер жүргізу үшін жіберген делегацияға қатысуға мәжбүр болды. Оның айтуынша, ол Калаканидің жоспарларын құлатты және миссияның сәтсіз аяқталуына себепкер болды. Алайда, ол және миссия басшысы, Кабулдан шыққан қызылбаш шиісі Нұр әл-Дин Аға, бұған қатты құн төледі: екеуі де ұрып өлтіруге үкім шығарылды. Тек Катеб ғана аман қалды, оны әріптесі құтқарды. Кабулдагы парсы миссиясы, Реза шаһтың шииттерге көмектесу туралы бұйрығы бойынша, оған дәрі-дәрмек жіберді. Біраз уақыттан кейін ол келесі жылы Тегеранға барып, медициналық көмек алу үшін жазыла бастады. Бір жылдан кейін ол Кабулға оралып, 6 Шауаль 1349/3 наурыз 1931 жылы алпыс сегіз немесе алпыс тоғыз жасында қайтыс болды.
He was soon attached to the entourage of the amir's eldest son, Habib Ullah Khan, at the recommendation of one of his teachers, Mullah Sarwar Ishaq'zai. There is a manuscript attributed to him, dated 29 Rajab 1311/5 February 1894, which places him in Jalalabad at this time. In 1314/1896, when Habib Ullah's younger brother Nasr Ullah Khan toured England on a state visit, Habib Ullah assigned Kateb to copy and post in the Charsuq, Kabul's main marketplace, the detailed letters sent back by Nasr Ullah recounting his activities, so that “noble and commoner alike would be apprised of the honor and respect that the English were according him”. During Habib Ullah's reign, Kateb was involved, if only peripherally, with the Young Afghan movement led by Mahmud Tarzi. He is said to have been associated with the publication of Tarzi's reformist journal, Siraj al Akbar, and three other journals, Anis, Ḥayy alal falah, and Aina ye Irfan. After the assassination of his patron in 1337/1919, Kateb worked for a time at the Ministry of Education on textbook revision. Sometime later, he was appointed to a teaching position at the Habibiya Laycee (Habibiya High School) in Kabul. In 1929, the Tajik outlaw Habib Ullah Kalakani, ousted Aman Ullah Khan and took control of Kabul for nine months (January to October 1929). During this uprising Kateb, who spent almost the entire period inside the city, kept a journal which was the basis for an unfinished monograph entitled Kitab e Tadakoor e Enqilab which he began shortly after the fall of Habib Ullah Kalakani. During the occupation, Kateb was forced to take part in a delegation sent by Kalakani to negotiate with Hazara groups opposing the Tajik leader. According to his account, he managed to subvert Kalakani's plans and caused the mission to fail. However, he and the mission's leader, Noor al Din Agha, a Qizilbash Shiʿite from Kabul, paid a heavy price for this: both were sentenced to death by beating. Kateb alone survived the ordeal and was saved by a colleague. The Persian mission in Kabul, under a directive from Reza Shah to do what it could to aid the Shiʿites of Kabul, sent medicines to his house. He eventually recovered enough to travel the following year to Tehran for more medical care. After less than a year there, he returned to Kabul, where he died on 6 Shawal 1349/3 March 1931, at the age of sixty eight or sixty nine.