Кіріспе

Малайзияның Саравак штатындағы Ражанг өзенінен шыққан этнос. Меланау (малай тілінде Orang Melanau, меланау тілінде Tenawan Melanau) немесе А Ликоу (Мука диалектісінде «өзен халқы» деген мағынаны білдіреді) – Саравак, Малайзияның түпкілікті халқы. Олар Саравақтың ең ерте қоныстанған тұрғындарының қатарында. Олар меланау тілінде сөйлейді, ол малай-полинезия тілдерінің Солтүстік Борнео тармағына жатады.

Шығу тегі

19 ғасырда Меланаулар Орталық Саравакта Ражанг өзенінің негізгі салалары бойындағы шашыраңқы елді мекендерге қоныстанды. Олар Меланау немесе А Лику деп танылуды жақсы көреді. Көптеген Меланау үшін «дайак» сөзі оларға қатысты қолдануға болмайды, себебі бұл сөзді батыстықтар Борнеоның тұрғындарына қолданған, ал Меланау халқының өздерінің жеке есімдігі мен мәдениеті бар – А Лику (Меланау). Меланау немесе қиын кажанг тілінде сөйлейтін Секапан, Ражанг, Танжунг және Кановит сияқты тайпалар біртіндеп Ражангға көшіп келген Дайактардың арасына сіңіп кетті. Меланау халқы Клемантан халқының кіші тобы саналды. Бүгінде Пунан (немесе Пунан Бах) халқы бұрын Режангтың орта және жоғарғы салаларында тұрған, соңғы өзен жағасындағы Меланау қауымдарымен тығыз байланыста. Кажанг тілі Саравақтың Капит бөліміндегі оқшауланған Секапан қауымдарында сақталған. Меланаулар Саравақтың ең ерте қоныстанушылары саналады. Меланаулар өздерін Меланау деп атауды жақында ғана бастады. Олар өздерін «а ликоу» дейді, яғни «өзен халқы». Аңыз бойынша, Меланау деген атты Брунейдің малайлары Саравақтың орталық бөлігіндегі жағалау батпақтары мен өзен жағалауларында тұратын тұрғындарына берген, бұл «жағалауда тұратын» дегенді білдіруі мүмкін. Алайда, бұл аңызды атаудың сенімді шығу тегі деп қарастыруға болмайды, өйткені Малано атауы Батыс, Қытай және Яван деректеріндегі жазбалар мен карталарда Бруней патшалығы құрылғанға дейін және малайлардың Суматрадан Борнеоға келгеніне дейін қолданылған. 1909 жылы жазған Эда Грин «Миландықтар, олардың қыздары кез келген еуропалықтармен тең, Борнеоның сұлуларындай әдемі» деп сипаттаған.

Тарих

Тарих бойы Мелану тайпасының дәстүрлі қоныс аумақтары Мука, Иган сияқты жергілікті атаулармен немесе Малано мемлекетінің немесе аймақтың кеңінен танымал атымен сипатталған.

Тарихқа дейінгі дәуір

Меланаулар этностық атау ретінде танылғанға дейін олардың тегі шамалы белгісіз, себебі Борнеоның жергілікті тұрғындары арасында жазбалар кең таралған емес. Дегенмен, тілдік деректер бүгінге дейін сақталып қалды және ежелгі мәдениет 19 ғасырға дейін жеткен. Меланаулар мен Пунан Бах, Кежаман, Секапан сияқты оранг улу тайпалары арасындағы аспа ілінген табыттар мен жерлеу бағаналарының (Келидиенг немесе Джеруней немесе Леженг) ортақ ежелгі мәдениеті – Меланау халқының тарихи шығу тегінің куәсі. Бұдан өзге, осы тайпаларға деген тілдік жақындық та үлкен этникалық туыстық байланыстың бір белгісі. Джеруней мәдениеті Меланаулардың Муках, Далат және басқа да аймақтарында, сондай-ақ Пунан тайпаларының Татау, Белага және Шығыс Калимантан, Оңтүстік Калимантанға дейін орналасқан аймақтарында кездеседі. Ежелгі Меланау жерлеу орындарының іздері Ния, Секалох археологиялық қоғамына мәлім. Бұл ежелгі халықтар тобы (қазір Меланау, Кежаман, Секапан, Пунан Бах және т.б. кіші топтарға бөлініп кеткен) Борнео аралына қоныстанған ең ерте және түпкілікті халықтың бірі. Алайда, 13 ғасырдан бері Бруней Малай Корольдігінің күшті әсерінен, қазіргі жағалаудағы Меланаулардың мәдениеті мен өмір салты сырт көрінісінен малайларға өте ұқсас.

VII ғасыр

Режанг өзенінің сағасындағы мемлекеттік құрылымның ең ерте кездесуі – 7 ғасырда белгілі болған И Цзиннің қытай жазбаларындағы Кин ли фо че (қысқаша Кин фо) болып табылады. Бұл Маланау империясы Солтүстік Борнео (Сабах), Саравак және Брунейді қамтиды. JL Moens Фо че пу лоның да сол жерде орналасқанын мәлімдеді. 1587 жылғы Меркатор картасында Борнеоның (Бруней) батыс жағалауындағы маңызды порттар – Малано және Пучаварао (Фо че пу ло) көрсетілген.

12-13 ғасырлар

Чжао Рукуо немесе Чжау Джу Куа «Чжу Фан Чжи» еңбегін жазды, ол Қытайдың шеңберінен тыс елдер мен түрлі тауарлардың сипаттамаларынан тұрады. Бұл еңбек Оңтүстік-Шығыс Азия және Үнді мұхиты аймағындағы көптеген елдердің халқы, салты-дәстүрі және әсіресе сауда тауарлары туралы маңызды мәліметтер көзі саналады. Ол бұл еңбекті Сун әулеті тұсында, шамамен 1225 жылы аяқтады. Аталған елдердің бірі – Ша Хуа Кунг, ол Маджапахит патшалығының «Какавин Негаракертагама» еңбегінде Саравакқа берген Саваку атауымен ұқсас. «Осы елден (оңтүстік-шығысқа қарай бағытталған) әрі қарай, Малону деп аталатын қарақшылар мекендейтін бірнеше аралдар бар». Сонымен қатар, аудармашылар Фридрих Хирт пен В.В. Рокхилл бұл сипаттама Борнео немесе Суматраға қатысты болуы мүмкін екенін ұсынады. Бұл мәліметтерді зерттеуді жалғастыру қажет. Чжао Қытайдың шеңберінен тыс жерлерге саяхаттаған жоқ, сондықтан «Чжу Фан Чжи» еңбегінің көп бөлігі 1178 жылғы тағы бір географ – Чжоу Кюфэйдің «Лингвай Дайда» еңбегінен алынған мәліметтерге негізделген. Меланау халқы туралы ең ерте деректердің бірі – 12-13 ғасырлардағы қытай жазбаларындағы «Даде Нанхай Чжи» еңбегінде кездеседі. Онда Фу Ни патшалығының құрамындағы Иган, Тутонг және Бинтулу аймақтарын қамтитын жерлер туралы айтылады. «Фу Ни мемлекетінің билігіндегі Сяо Донг Янг аймағына Ма Ли Лу (Манила), Ма Е (Лузон), Мей Кун, Пу Дуан (Панай), Су Лу (Сулу), Ша Ху Чжун (Маруду), Я Чен (Иган), Оджутон (Тутонг) және Вэн Ду Лин (Бинтулу) кіреді». «Марагтас кодексі» – Филиппинде сақталмаған жазбаша және ауызша дереккөздерге негізделген деп есептелетін құжат. Онда Панай аралының алғашқы тұрғындары мен Борнеодан келген иммигранттар туралы айтылады. Бұл құжат Дату Макатунаоның зорлықпен билеуінен қашқан он датустың Борнеодан Панайға көшіп келгенін баяндайды. Олар Негритос халқы мекендеген Мадиаас аймағында пана тапты және Дату Пути осы аралды сатып алды, қазіргі Филиппиннің Панай аралы осы жерде орналасқан. Макатунаоның бейнесі Меланау және Бруней әдебиетіндегі әйгілі патша – Раджа Тугау екеніне сенімді. Зұлым патшаның сипаттамасы сақталған және профессор Генри Отли Бейердің пікірінше, құжат 1225 жылы жазылған, бірақ тарихшылар бұл датаға күмәнді қарады. Бүгінгі күнге дейін Панай халқы 10 датустың көшіп келуіне байланысты өткізілетін Ати-Атихан фестивалін тойлайды.

19 ғасыр

1841 жылы Джеймс Брук Саравак раджасы атағын алғанда, Режаң өзенінен Бинтулуға дейінгі меланау халқының аумақтары Бруней патшалығының билігінде болды. Мұқадағы Пангиран Дипа мен Прентан Матусин арасындағы ұзақ созылған қақтығыс қызып, Джеймс Брук үшін қиын жағдай тудырды. Меланау аймақтарынан Кучингтегі зауыттарға саго жеткізілімін тоқтату және Чарльз Фокс пен Генри Стилдің қаза табуы, 1857 жылы сэр Джеймс Бруктың сұлтан Абдул Моминнен араласуға рұқсат алуына себеп болды. Сонымен қатар, Сакаранг пен Сарибас жасаған қарақшылық әрекеттер меланаулардың және басқа да жергілікті тұрғындардың көрінісін қиындатты. Спенсер Сент-Джеймс қарақшылық туралы былай деп жазды: "Олардың аудандарындағы қираған қалалар мен ауылдардың қалдықтарынан, біздің экспедицияларымызда тапқан халық саны бұрынғыдан әлдеқайда көп болғаны көрінеді. Біз олардың ауылдарына ай сайын шабуылдар жасалғанын естідік, және милановтар бірнеше апта бойы қаза тапқан туыстарының тізімін ұзартуға мәжбүр болды. 14 ғасырдан бері меланаулар біріккен саяси бірлік құра алмады және шамамен 500 жыл Бруней, ал 100 жыл ақ раджалардың билігінде болды. Бұл Солтүстік-Батыс Борнеоның жағалауында кеңінен таралған меланау халқы арасындағы тілдік ерекшеліктерге әсер етті. Дегенмен, меланау тілі өзінің ерекшелігін сақтап, малай тілінің күшті ықпалына қарамастан, одан ерекшеленеді."

Халық саны

Мемлекеттік статистика департаментінің мәліметтеріне сәйкес, 2014 жылы өздерін меланау деп санайтын 132 600 адам болды, бұл Саравактағы бес үлкен этникалық топтың бірі (ибан, қытай, малай және бидайютан кейін). Саравакта азшылық болғанымен, меланаулар Саравақтың саяси өмірінде маңызды рөл атқарады – Саравақтың Ян ди Пертуа Негери лауазымын 6 рет атқарушылардың 5-і меланау этносынан шыққан, оның ішінде 7-ші Ян ди Пертуа Тун Пехин Абдул Тайб Махмуд, ал Саравақтың 6 бас министрінің 2-сі меланаулар. Меланау халқының демографиялық жағдайы мынадай: сондай-ақ, христиан меланаулар да халық санағында малайлар ретінде тіркелген болуы мүмкін. 2010 жылғы Малайзия халық санағы бойынша, Саравактағы меланаулардың саны шамамен 123 410 адамды құрады. Олар ибан, қытай, малай және бидайютан кейін Саравактағы бесінші ірі этникалық топ болып табылады. Малайзиядағы меланаулар мен басқа ұлттар арасындағы некелер меланаулардың ұлттық ерекшеліктерін жоғалтуына себеп болды. Кейбір жеке зерттеулердің мәліметтері бойынша, меланаулардың нақты саны (Малайзияда және одан тыс жерлерде) одан да көп. Көшпенділер болғандықтан, меланаулар Саравак штабының барлық аймақтарында кездеседі. Өкінішке орай, балалары өз тарихын білсе де, көптеген меланаулар өз тілінде сөйлей алмайды немесе түсінбейді. Көбінесе, қасақана немесе қасақана емес, өздерін басқа ұлттар ретінде тіркеді, көбінесе малайлар ретінде. Кей жағдайларда, олардың ата-аналары балаларымен малай немесе ағылшын тілінде сөйлеуді қалайды. Мұндай тілдік тенденция көбінесе Саравактағы қалаларда байқалады. Меланау диалектілерін сақтау және қазіргі меланау ұрпағын оларды үздіксіз қолдануға үйретуге жеткілікті күш жұмсалмады. Меланау мәдениеті мен диалектілерінің біртіндеп жоғалуына Саравақтағы «Majlis Adat Istiadat» департаментінде меланау мәдениеті мен тарихы бойынша құжаттамамен айналысатын білікті мамандардың жетіспеуі де ықпал етеді. Бұл департамент Саравақтағы әртүрлі этникалық топтардың мәдениетін және тарихын сақтаумен және құжаттаумен айналысады. Меланаулар басқа мәдениеттерге біртіндеп сіңіп жатыр. Меланау Каул фестивалі тек меланаулардың ежелгі діни ғұрыптарын еске түсіруге арналған.

Дін

Алғашында анимистер болғанмен, меланаулардың көпшілігі қазір мұсылман, алайда олардың бір бөлігі, әсіресе Муках және Далат меланаулары христиан дінін ұстанады. Бұл ретте, көптеген меланаулар жыл сайынғы Каул мерекесі сияқты дәстүрлі салты-дәстүрлерін сақтап келеді. Әртүрлі сенімдері мен діндеріне қарамастан, меланаулар, Шығыс Малайзияның (Сабах және Саравак) өзге халықтары сияқты, бір-біріне өте төзімді және осы төзімділіктерімен мақтанады. Көбінесе бір меланау отбасындағы балалардың кейбіреуі христиандыққа, ал кейбіреуі ислам дінін қабылдаса да, ата-аналары әлі де анимистік сенімдерін сақтайды.

Меланау күнтізбесі

Меланаудың наурыз айында басталатын өз күнтізбесі бар. Жаңа жыл Каул мерекесінде тойланады.

Танымал мәдениетте

Сумпахан Джерунай (Жерунайдың қарғысы) – 2023 жылы шыққан, Меланау ақсүйектерінің 13 ғасырдағы жерлеу салты туралы повестелетін жергілікті қорқыныш фильмі. Фильм Саравак штатында, Мука, Сибуран және Сантубонг аймақтарында түсірілді.