Кіріспе

Орталық Тимордағы Бунак (сондай-ақ Bunaq, Buna', Bunake) этносы – Батыс Тимор, Индонезия және Шығыс Тимор арасындағы саяси шекараға бөлінген Орталық Тимордың таулы аймағында тұратын этнос, әсіресе Ламакнен ауданында. Олардың тілі – Тимордағы австронезиялық емес, папуа тілі, ол Транс-Жаңа Гвинея тілдік отбасына жатады. Оларды Атони және Тетум сияқты малай-полинезиялық тілдерінде сөйлейтін топтар қоршап тұр. "Дүние тілдері" (Voegelin және Voegelin, 1977) бойынша, осы тілде сөйлейтін адамдардың саны шамамен 100 000 болған, олар екі ел арасында тең бөлінген.

Мифтік шығу тегі

Аңыз бойынша, Мау Ипи Гулок деген ер адам су бұқасын тұңғыш рет қолға үйреткен. Бір күні ағасы Аса Фаранмен бірге екі аналық шошқа ұстап алады, олар әйелдерге айналып шығады. Бірақ ағасы екі әйелді де өзіне алды, соның салдарынан Мау Ипи Гулок ағасымен ұрысқаннан кейін жолдары айырылды. Күндердің бірінде қарға оның бұқаларын алаңдатады, сондықтан Мау Ипи Гулок ағасынан алған алтын сораппен құсқа алтын жебе атып жіберді. Қарға жебемен ұшып кетті, Мау Ипи Гулок оның соңынан төменгі әлемге барды, онда ол ауру билеушімен кездесті. Мау Ипи Гулок көмекке келді және алтын жебесі билеушіге ілініп қалғанын анықтады. Ол оны бамбуктан жасалған жебемен алмастырып, бетел қапшығындағы сұйыққа малып қойды. Төменгі әлемнің билеушісі денсаулығын қалпына келтіріп, Мау Ипи Гулокқа төменгі әлемдегі ағаштан екі апельсин берді, олар ханшайымдарға айналып шықты. Аса Фаран інісінен әйелдерінің бірін ханшайымға айырбастауды сұрады. Бірақ ол бас тартқанда, Асан Параң Мау Ипи Гулокты жарға лақтырып өлтірді. Алайда Мау Ипи Гулоктың әйелдері оны тауып алып, төменгі әлемнен әкелген маймен қайта тірілтеді. Ол үйіне сауығып, жасы да жаңарды; ағасы да жасарған үшін сол майға шомылуды сұрады. Мау Ипи Гулоктың әйелдері майлы ваннаны қатты қыздырып, Аса Фаранды күйдіріп өлтірді. Мау Ипи Гулок ағасының әйелдеріне үйленіп, бунак тайпасының ата-бабаларының бірі болды.

Шолу

Басқа таймерлік этностар сияқты, бастапқыда жазба дәстүрлер болған жоқ. Барлық тарих пен дәстүрлер ауызша беріліп, еуропалық отарлаудың келуіне дейін сақталған. Бұл – байырғы дәстүрлер, әсіресе бунак халқының. Бұл аңыздар қайталау, өлеңдеу және аллитерация арқылы айтылады. Бұл орындаушыға аяттарды есте сақтауға көмектеседі. Жалпы алғанда, меланезиялықтар б.з.д. 3000 шамасында Тиморға көшіп келген, кейіннен б.з.д. 2500 шамасында келген прото-малай-полинезиялық топтар тарапынан жартылай ығыстырылған. Кейбіреулер Фаталуку халқы австронезиялықтардан кейін ғана шығыстан Тиморға жеткен болуы мүмкін, сондықтан олар басқыншылыққа ұшырап, ассимиляцияланған. Макасае тіліне қатысты да осындай сценарийдің болғаны туралы болжамдар бар. Алайда бунак халқының отандық елінде тек папуалық тілдік шығу тегінің жер атаулары бар, сондықтан бунактар австронезиялықтардан бұрын осында қоныстанған болуы керек. Сонымен қатар, бунақ халқының фаталуку, макасае және макалеро тілдерімен ортақ австронезиялық емес сөздік қоры болғандықтан, Тимордың барлық папуа тілдері пайда болған прототимор папуа тілінің болуы болжалды. Бунак халқының қазіргі мекендейтін жері әр түрлі көші-қонның нәтижесінде пайда болған. Халық санының өсуіне байланысты бунактар жаңа егістік жерлерді табу үшін қайта-қайта кеңейуге мәжбүр болды. Сыртқы ықпалдар да топтардың қашуына және мәжбүрлі түрде қоныс аударуға әкелді. Португалдықтар Тимор аралын 16 ғасырда отарлап, ал 18 ғасырдың ортасында голландтар бунак халқының аумағына өз ықпалын кеңейтті, сондықтан ол екі бөлікке бөлінді, оның ішінде батыс голландтық және шығыс португалдық қызығушылықтар сферасы болды. Алайда, еуропалық билік негізінен атаулы болып қалды, жергілікті дәстүрлі билеушілер билік жүргізді. Тек ХХ ғасырдың басында ғана екі отаршылдық держава шынайы отаршылдық басқаруды құруға қол жеткізді. Екінші дүниежүзілік соғыста 1942 жылдан 1945 жылға дейін Жапония Тиморды басып алып, оны бір бүтіндік ретінде басқарады. Бұл жерде португалдықтар мен көптеген тиморлықтар көмегімен австралиялық партизандар командаларымен шайқасты. Соғыстан кейін оның батысы Индонезияның құрамына кірді, ал шығысы 1975 жылға дейін португал колониясы болды. Португалдар Тимордан кеткенде, индонезиялықтар ең алдымен Шығыс Тимордың шекаралық аймағын басып алды. Шығыс Тимордың тәуелсіздігін жариялағаннан тоғыз күн өткен соң, оған толыққанды басып кіру басталды және тәуелсіздік үшін 24 жыл бойы күресте болды. Азаматтық тұрғындар шабуылдан қашып, далаға қашып кетті, кейін ғана басқыншыларға біртіндеп берілуге мәжбүр болды; 1979 жылға дейін орманда тұратын соңғы бунак халқы берілуге мәжбүр болды. Тек 1999 жылы Индонезия шығып, үш жыл бойы Біріккен Ұлттар Ұйымы Шығыс Тиморды басқарып келгеннен кейін ғана Шығыс Тимир тәуелсіздік алды. Алайда бунактар мен олардың отаны отаршылдық шекара арқылы бөлініп қалды. Тәуелсіздік алғаннан бері ауылдан келгендердің саны көбейіп, олардың ішінде бунактардың көпшілігі де бар. Көптеген адамдар өздерінің географиялық шығу тегіне сәйкес тұратын. Бунақты сөйлеушілер қаланың батысында Коморо, Фатухада және Баирро Пите, сондай-ақ қаланың орталығында Суко Грисенфор, Акадиру Хун, Суко Санта Круз және Суко Лахан Ориентал аймақтарында тұрады. 2006 жылы округте, негізінен, Фираку мен Каладиден келген Шығыс Тиморлықтар бастаған тәртіпсіздіктер болды. Қалады тайпасына жататын бунактар да қақтығысқа қатысқан. Мысалы, Дилиде Бобонаро ауданы мен Ермера ауданындағы бунактар мен Баукау ауданы мен Викеке ауданындағы макасаелер арасында базарда үстемдік үшін жанжал болды.

Орталық

Бунақ халқының орталық аймағы Шығыс Тимордың Бобонаро ауданының орталық-шығысында және Кова-Лима ауданының солтүстік-шығысында орналасқан. Осы жерде ғана Бунақтарға тән жер аттары табылады, ал Бунақтар қоныстанған басқа аймақтарда австронезиялық жер аттары да кездеседі. Шекаралас аумақтардағы Бунақ елді мекендерінде тек австронезиялық жер аттары бар. Бұл Бунақ халқының бастапқы отаны қазіргі Бунақтар қоныстанған аумақтың орталығында екенін көрсетеді. Солтүстік-шығыста Бунақ халқы өздерін және өз тілін Гайк немесе Гаек деп атайды, бұл, әдетте, Мгайдан туындаған болуы мүмкін; Бунақ халқының Кемактар берген аты. Бунақ ауыз әдебиетіне сәйкес, олар бұрын Токодеде және Кемак халқының аймағында болған Ликуза (Ликоса) ежелгі патшалығына қарасты болған, бұл Бунақ халқының австронезиялық атауын қабылдауын түсіндіреді. Маробода (Атсабе әкімшілік бекеті) және Обуло сукосында Кемак халқы Бунақтармен араласып, көршілес Атсабе Кемактарымен салыстырғанда осы аймақтағы Кемактардың арасында мәдени айырмашылықтарға алып келді.

Малиана, Ламакенен және Маукатар аралығында

Солтүстік-батыс аймақтағы Бунак халқының тарихы бойынша, олар бастапқыда шығыстан Малиананың оңтүстігіндегі аймаққа және қазіргі Индонезияның Ламакнен және Райхат аудандарына көшіп келген. Олар жергілікті халықтармен бейбіт қатар өмір сүрді, деректерге сәйкес, бұл жергілікті Тетундар немесе Атоин Мето халқы болған. Австронезиялық ауыл атаулары осы мәліметтерді қолдайды. Дегенмен, Жоғарғы Ламакнен ауданындағы Бунак халқының әңгімелерінде олардың ата-бабалары бұл аймаққа келген Мелустарды (Тимор) қуған немесе өлтіргендігі айтылады. Қазірге дейін жүргізілген зерттеулер Мелустардың Тетундар, Атоин Мето халқы немесе басқа тайпа болғандығын анықтамады. Бунак диалекттерін зерттеу көрсеткендей, солтүстік-шығыстан және оңтүстік-батыстан келген Бунақтар Ламакнен ауданында кездесіп, қоныстанған. 1860 жылы Маукатар аймағы Голландияның анклавына айналды, ал оның төңірегі Португалияның иелігінде болды. Анклавтың шекарасы жергілікті Бунак патшалықтарының шекарасымен сәйкес келді. Қазіргі уақытта бұл аймақ Холпилат, Тароман, Фатулулик, Дато Толу және Лактос суколарына қарасты. Маукатар анклавының аумағында әлі де Бунақтар көпшілік құрайды. Бірақ Тетундардың да жер-су атаулары бар. Сондықтан Бунақтар осы аймаққа көшіп келіп, қазір азшылықты құрайтын жергілікті Тетундарды ығыстырған болуы мүмкін. Алайда, Бунак патшалықтары арасындағы аумақтық өзгерістер Португалия мен Голландияның екі отарлық державасы арасындағы шекара мәселесін ұзақ жылдар бойы шешілмей келді және көптеген келіссөздерге себеп болды. Сол жылы Лакмарас ауданында Голландия және Португалия әскерлері арасындағы қақтығыста бірнеше адам қаза тапты. 1910 жылы Голландия Португалия монархиясының құлауын пайдаланып, еуропалық және явандық әскерлердің көмегімен Лакмарасқа қайта ие болды. 1911 жылдың ақпанында 1904 жылғы Келісімге сәйкес Португалия Маукатарды басып алуға тырысты. Бірақ маусым айында ол Еуропалық сарбаздардың қолдауымен Амбон жаяу әскерінің күшті голланд әскерлеріне тап болды. 11 маусымда Португалия әскерлері Лакмарас аумағын басып алды, бірақ 18 шілдеде Голландия және Яван әскерлері оны қайтарып алды. Голландия жеңісінен кейін Португалия бейбіт келісімге қол жеткізуге тырысты. Бірақ көп ұзамай Мануфахи ауданындағы көтеріліс оларды келіссөз үстеліне әкелді. 1916 жылдың 17 тамызында Гаагада Шығыс және Батыс Тимор арасындағы шекараны анықтаған келісімге қол қойылды. 21 қарашада келісілген аумақтар алмастырылды. Ноймути, Маубиссе, Тахакай және Тафлиро Голландияға өтті. Тамыз айының соңында қақтығыс шекараның ар жағына көшті. Хенес сияқты ауылдар қирады, ол батыс жағындағы Desa-да орналасқан және қайта салынбады. 1999 жылы Шығыс Тимор тәуелсіздік алғаннан кейін басқа босқындар да Ламакнен ауданына келді және осы күнге дейін сонда тұрып жатыр. Жергілікті тұрғындармен ұрыстар болды, нәтижесінде егістік жерлер, лашықтар мен көшелер қирады.

Кова Лимадан оңтүстік-батысқа қарай

Жақында бунак халқы Кова-Лима ауданының оңтүстік-батысына екі жеке толқынмен көшіп келді. Алғашқы топ Суко Бейсеук (бұрын Фохолүлик деп аталған, 2010: 30% бунак) және Суко Лалава (35% бунак) аймақтарының сәл биік жерлерінде қоныстанды. Олар екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жапон әскерінің келуінен бұрын Бобонаро қауымынан қашқан босқындардың үлкен ағынымен келді. Одақтас әскерлерінің партизандық жасақтары Лолотоэ және Бобонаро ауылындағы жапондықтарға қарсы күресті, ал жапон әскерлері 1942 жылдың тамызында Бобонаро азаматтарына жазалау шараларын жүргізді. Бұл оқиға ондаған мың адамның өмірін құрбан етті және басқаларын қашуға мәжбүрледі.

Малака және оңтүстік Белу

Намфалус ауылының бунақтары (Деса Райнаве, Кобалима ауданы) екінші дүниежүзілік соғыста жапон әскерлері келгенге дейін Оңтүстік Фохоремдегі бунақтардың бірдей қоныс аударуынан пайда болған. Осы аймақтағы басқа бунақтар португалдар билікті басып алғаннан кейін бұрынғы голланд анклавын тастап кеткен Маукатардан келген 5000 босқынның ұрпақтары. Жақында келген бунақтар 1975 жылы және 1999 жылы Шығыс Тимордағы зорлық-зомбылық күшейгенде қашқан осы ауылдың тұрғындарына қосылды. Маукатар бунақтарының қоныс аударуы жергілікті тетун халқымен қарым-қатынасты шиеленістірді, соның салдарынан бунақтар бірнеше рет көшіп-қоныс аударды. Тек 1930 жылдары әкімшілік босқындарды қазіргі тұратын жерлеріне орналастыруға қол жеткізді. Бұл аймақтардағы бунақтар әлі де өздерінің тегін Маукатардағы белгілі бір жерлерге, мысалы Фатулородағы Раакфаодан (Раакафау, Деса Бабулу) және Суко Белекасактағы Сукабесикундан (Деса Литамали, Кобалима ауданы) жатқызады. Қоршаған тетун халқына ассимиляция қаупіне қарамастан, олар өздерінің шығу тегін анықтап келеді.

Шығыс Кова Лима

Бунак елді мекендері Суаиден Зумалайға дейін де жақында ғана құрылған. Бұрын бұл аймақта адамдар тұрмаған. Бұл салыстырмалы түрде жаңа қоныстар да өздерінің бастау тегімен байланысты. Мысалы, Беко ауылы Лолотое қаласының шығысында орналасқан Теда ауылымен тығыз байланыста, тіпті көші-қон бірнеше буын бұрын болғанмен де. Олардың диалектісі Лолото аймағына жақын, бірақ кейбір сөздері оңтүстік-батыс диалектісінен алынған. Ал басқа елді мекендер тек Индонезия оккупациясы кезінде пайда болды, сол кезде Зумалай маңындағы оңтүстік жағалау бойындағы солтүстік ауылдарының барлығы қайта орналастырылды. Олардың диалектісі – Таулы аймақтың диалектісі.

Айнаро мен Мануфахи

Бунак халқы Айнаро ауданының оңтүстігінде және Мануфахи ауданының оңтүстік-батысында Мамбай халқының арасында қоныстанған. Осы аудандардағы бунак тілінде сөйлейтіндер өздерінің тегін солтүстік-шығыс бунак аймағынан шыққандығын мойындайды. Мамбай халқымен тығыз байланыста болғандықтан, бунак халқының көпшілігі Мамбай тілінде екі тілді, ол Малайя-Полинезия тіліне жатады; олардың тіліне де Мамбай тілінен әсер еткен. Маунуно – индонезиялық басқыншылық кезінде үш ауылдан тұратын суко. Маунуно халқының 60 пайызы тетун, 30 пайызы бунак және 10 пайызы мамбай тілінде сөйлейді. Суко Кассада бунак халқы халықтың 55 пайызын құрайды, одан кейін тетун және Мамбай халқының аз бөлігі тұрады. Тіпті Фохоайликуде де бунак халқы басымдыққа ие. Ауызша дәстүрлерге сәйкес, Фахоайликудегі бунак халқы батыс Айнародан шыққан, олар португалдық отарлау кезеңінде басқа бунак топтарымен болған қақтығыстардан кейін кетіп қалған. Айнародағы үш бунак тобының тілдік ерекшеліктері ортақ текті көрсетеді. Мануфахидегі сәтсіз көтерілістен кейін Лотидің бунак халқының бір бөлігі португалдармен қазіргі Лоти орнына көшірілді. Ал қалғандары Суко-Бетанодағы екі жаңа ауылға қоныс аударды. Олардың бірі – Беметан, ол Мамбай тілінде немесе Бунак тілінде Иль Гузу (мағынасы «қара су») деп аталады, ал екіншісі – Леоай (Лео Ай / Леоуай). Индонезиялық басқыншылық кезінде бұрынғы Лотиде қалған бунак халқы да жаңа Лотиге көшірілді. Бұл үш ауылдың әрқайсысының өзіне тән ерекше диалектісі бар. Мануфахидегі төртінші бунак ауылы – Лоти мен Леоай арасындағы жолда орналасқан Суко Бетанодағы Сесурай (Сесурай). Олардың дәстүрлеріне сәйкес, бунактар португалдық отарлау кезеңінде Зумалаи маңындағы аймақтан Мануфахиге қашып келген. Олардың диалектісі Зумалаи диалектісімен сәйкес келеді, бірақ Лотидің бунак халқынан кейбір сөздерді алған. Әдетте, ер адам әйелінің кланына (матрилокальность) көшіп келеді, онда олардың келесі балалары да өседі. Күйеуі балалары мен әйелін «мане пу» («жаңа адам») ретінде қамтамасыз етуі керек, бірақ ол отбасы мүшесі болып саналмайды. Сондай-ақ, ол әйелі мен балаларына, тіпті егер ол жоғары қалыңдық төлесе де, ешқандай талап етуге немесе құқықтары жоқ. 1991 жылы бұл шамамен 5100 АҚШ долларына тең болды. Әйел ертерек қайтыс болса, жесір ауылды, тіпті өз балаларын тастап, өзінің бұрынғы туған ауылына оралуы керек. Бұл кейбір рәсімдер арқылы да қажет болуы мүмкін. Ол ешқандай құнды заттарды алып кетуге құқылы емес, сондықтан ол өзінің кланы мен отбасының көмегіне мұқтаж. Сондай-ақ, ол өз балаларының кланынан қолдау алмайды. Әйел айбақ кланына кіргенде, әйелдің кланынан айырылғаны туралы айтылады. Ол күйеуінің кланына қабылданады, онда отбасы жаңа тектік желіні (дил) құрады, жаңа малу ай бақша қарым-қатынасын орнатады. Балалар да әкесінің кланына жатады. Клан 15 малу туыстығын сақтай алады, бірақ дилдің саны 3-6-дан аспауы керек. Олар аналық желіде өз мәртебесін сақтайды. Дил мүшелері аналық кланның атын алып жүреді және олардың меншігі мен қасиетті заттарын сақтайды. Жаңбыр Бей Суридің құрбандығымен де байланысты. Ол өлгеннен кейін, адамдарды жыламауға шақырып, жаңбырды болжайтын құсқа айналды. Зерттеуші Клаудин Фридберг 1970-1980 жылдары Абистегі (Ламакен) бунак халқының рәсімдерін зерттеді және осы аймақтағы бунак халқының рәсімдерін егжей-тегжейлі сипаттады. Алайда, бұл жер қазір жоқ және аймақты сыртқы әлеммен байланыстыратын жол бар, оған бұрын тек атпен жетуге болатын. Мұндағы ауыл шаруашылығы мұң-шашынның мөлшеріне толығымен тәуелді. Егіншілік күнтізбесінде егіс маусымындағы ең маңызды сәт – жауын-шашынның жеткілікті болуы. Бұл фестиваль қазан мен желтоқсан айлары аралығында жаңбырдың алдында Ламакененде өтеді. Егіндіктер орақпен оралып, өртеледі. Содан кейін «Тұқым иелері» мен «Күріш иелері» көптеген рәсімдердің күндерін белгілейді. «Тұқым иелері» Бей Суридің құрбандығы туралы аңыз тараған тайпаға жатады. Алайда, бұл абыройы бар үйлердің бірі емес. Ал «Күріш иелері» белгілі бір атақты тайпалардың қасиетті заттарын қорғайды. Ол құн, «көктің» құнын білдіреді. Бұл жергілікті рухтарға қатысты. Кукундар – аспан мен жердің (пан о мук гомо) және олжаның иелері. Керісінше, тірілер – римдіктер, «ашық адамдар». Кукундарға айналада шашыраңқы орналасқан бірнеше тастан жасалған шағын, көзге көрінбейтін құрбандық үстелдері бар. Бұл жерлер – бунак халқының кукун рухтарымен байланыста болатын жерлері. Бас құрбандық үстелі ауылдың жанында тұр. Аң аулаудың бірінші күнінің кешкісін «Тұқым иелері» үлкен обаның айналына лиананы орап, екі ұштыққа байлайды, олардың арасы бірнеше сантиметрді құрайды. Лиана шошқалардың айналуын символдайды, олар тар қақпадан қашып, онда аңшылар оларды күтіп отырады. Егіндіктер орақпен оралып, өртеліп, жыртылмай тікелей егіледі. Қазу таяғының (нут) металл жапырағы сегізден он сантиметрге дейін жетеді және ол сонымен бірге мал шөптеуге де қолданылады. Абис ауылында суармалы егістіктер болған жоқ, бірақ Ламакеннің басқа жерлерінде болды. Бұл суармалы егістіктер су буйволдары мен малдың көмегімен дайындалды. Капитан және «Бірінші жемістің иесі» Абис ауылындағы Бунак халқының Сабақ Дато үйінен шыққан. Манго мен канділ жемісі ең бірінші піседі. Екі жемістің барлық өнімі ауылдың басты алаңында жиналады. Еркек және әйел бастықтарының кландары мангоның үлесін бірінші болып алады, ол басқаларынан да үлкен. Тек әйел бастығы ғана канділ жемісінің үлесін алады. Қалғаны капитанмен жалпы пайдалану үшін сақталады.