Кіріспе

Кемак (Кемаке, сондай-ақ Эма) халқы – Тимор аралының солтүстік-орталық бөлігінде 80 000 адам тұратын этникалық топ. Олар негізінен Шығыс Тимордың Бобонаро ауданында, ал қалғаны Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясында қоныстанған. Олар Тетум халқымен тығыз байланыста. Кемак халқы кемак тілінде сөйлейді. Олар Тимордағы 14 австронезиялық топтың ең кішілерінің бірі. Көпшілігі дәстүрлі сенімдерді ұстанады, ал бір бөлігі католик дінін қабылдаған. Аймақтық қауымдастықтың басшысы бар, ол түрлерге бөлінеді. Қарым-қатынастардың үш деңгейі бар. "Жеке" типтегі топ – uma, яғни үй деңгейіне сәйкес келеді. Бұл тек тұрғын үйді ғана емес, сонымен қатар ортақ ата-тегі бар үлкен және кіші аға-інілердің экзогамиялық топтарын да қамтиды. "Коллективтік" типке Моробе қауымы жатады, ол негізінен 3 үйден тұратын 7 ауылды қамтиды және ортақ ритуалдық циклмен байланысқан.

Елді мекендер аумағы

Кемақ халқы көбінесе Атабае, Кайлако, Малиана (Бобонаро ауданы, 39 000 кемак) және Атсабе (Эрмера ауданы, 18 500 кемак) аймақтарында, сондай-ақ Шығыс Тимордың Кова Лима ауданында (2 100 кемак) және Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының Белу ауданында қоныстанған. 2010 жылғы Шығыс Тимор халық санауы бойынша 61 969 адам кемак тілін ана тілі деп атады. 1970 жылы бұл көрсеткіш 45 084 адамды құрады.

Атсабедегі кемактар

Колониялық кезеңге дейін Атсабе Шығыс Тимордың Кемак халқы қоныстанған аймақтарда билік еткен Атсабе Кемағының коронел ботесінің (мәнісі – «патшалар») орталықтарының бірі болды. Кемак аймағына қазіргі Бобонароның солтүстігі, Солтүстік Айнаро және Атсабеге қарасты Суай аймағы кірді. Кемактардың Марободағы кішкентай империясы шеткері орналасқандықтан, ондағы Кемак халқы ұрпақтан-ұрпаққа көрші Бунак халқымен араласып кетті. Атсабе ырым-жырымдар, неке және сауда арқылы құрылған күрделі одақ жүйесінің бір бөлігі болды, осы арқылы Вехалидің Тетун Дили халқы астанасы Ларанды құрды. Ларан сонымен бірге бүкіл аралдың рухани орталығы еді. Тетум Дили және Кемак халқынан басқа, Айлеудің Бунак және Мамбай халқы да осы одақ жүйесіне кірді. Португалдықтар бұл аймақты, аралдың шығысымен бірге Белу (Белос немесе Фиаларан деп те аталады) деп атады. Атсабе Кемак халқының ауызша дәстүрлеріне сәйкес, олар португалдық отаршылдық билікке салыстырмалы түрде кеш өткен. Мұның бір себебі – халықтың шашырап кеткені және таулы жердің қиын өтілетін болғаны. Тек 19 ғасырда ғана португалдық Ангола әскерлері бұл аймаққа бірінші рет шапқындады. Сол кездегі патша Дом Томас Пинто басқыншыларға қарсылық көрсетті. Бірақ Дом Томас жеңіліп, Батыс Тиморға қашу үшін Атамубаға баруға мәжбүр болды. Португалдық дереккөздерде Атсабе және Лиурай аймақтары туралы тек 19 ғасырдың ортасында айтылған. Атсабе билеушілері отаршыл басшыларға және олардың аралдағы болуына қарсы көтеріліс ұйымдастыруға бейім болды. Дом Томас Пинтоның екі немересі, Най Реси мен Най Сама кейін билік үшін күресті. Най Реси португал отаршылдарына қарсы шықса, Най Сама португалдықтарды қолдады. Най Сама өз халқының қолынан өлтірілді, ал Най Реси португалдықтардың Хатулияда тұтқындап, өлім жазасына кесті. Португалдықтар бастапқыда өз билеушілері бар басқа халық ретінде қарастырылды. Кемак халқы португал басшыларын өздерінің жоғары иерархиясының бір бөлігі ретінде қабылдады, бұл оларға үлкен әскер, қасиетті адамдар, католик дін қызметкерлері және үлкен лулиц (әдет-ғұрыпты орындаушы) берді. Португалдың туы және тіпті оның тұғыры қасиетті нысан ретінде қарастырылды. Португалияның әкімшілері ретінде бекітілген отаршыл билеушілер, жалауды тапсыру арқылы тағы да заңдылыққа ие болды. Кемак халқының католицизмді қабылдауы олардың тұлғаланған қасиеттілік туралы түсінігімен тығыз байланысты. Бұл импортталған қасиеттілік ұғымы жергілікті дәстүрлі лулидің кеңейтілген нұсқасы ретінде қарастырылды. Католик дін қызметкерлеріне шіркеулер салу үшін жер берілді және миссионерлік жұмыс жүргізуге рұқсат етілді. Бірақ, дінге өтудің сәттілігі достардың жоқтығынан емес, керісінше, өздерінің рухани күштерін арттыру үшін болды. Най Ресидің ұлы Дом Сиприано Гонсалвес (Дом Сиприану) 1912 жылдан 1943 жылға дейін Атсабе билеушісі болды. Жапондықтар Тиморды басып алған кезде, ол және Атсабе халқы пассивті қарсылық көрсетті. Сондықтан Сиприану және оның алты туысы жапондықтар тарапынан тұтқындалып, кейіннен өлім жазасына кесілді. Португалдық білім беру жүйесі билеуші топқа арналғандықтан, олар отаршылдық әкімшіліктің жетекші лауазымдарын да иеленді. Кейінірек Индонезияның басып алуы кезінде де, өз халқын қорғау үшін ынтымақтастық пен сырттай ынтымақтастықтың шекаралары анық болды. Шығыс Тимордың қарсыласы да осы жерде ішінара қолдау тапты. Сиприанудың ұлы және Атсабенің соңғы билеушісі Дом Гильерме Мария Гонсалвес 1974 жылы Индонезияға қарсы партияның – Тимор халықтық демократиялық қауымдастығының (APODETI) негізін қалаушылардың бірі болды, ол Шығыс Тимордың Индонезияға қосылуын қолдауға шақырды. Индонезияның басқыншылығы кезінде Дом Гильерме 1978 жылдан 1982 жылға дейін Индонезияның Тимор-Тимурының губернаторы болды. Кейіннен ол Индонезиядан алыстап, Португалияға жер аударылды. Шығыс Тимор халқы 1999 жылы Индонезиядан тәуелсіздік алу туралы референдумда дауыс бергеннен кейін, Индонезияны қолдаушы милициялар бұрынғы коронел боте (яғни «әміршілер») отбасының мүшелері мен одақтастарына шабуыл жасады. Бұрынғы билеушінің тәуелсіздік қозғалысын қолдағаны туралы күдік туды.

Басқа Кемак қауымдастықтары

1867 жылдың көктемінде Маубара билігімен Лермеаннан (қазіргі Ермера ауданының муниципалитеті) шыққан кемак халқы португал отаршылдарына қарсы көтерілді. Губернатор Франсиско Тейшейра да Силва теңсіз шайқаста қарсыластарын жеңді. 48 сағатқа созылған шешуші шайқаста көтерілісшілер басым от күшіне қарсы қорғануға мәжбүр болды. Он бес ауыл жаулап алынып, өртелді. Тиморлықтардың арасындағы қаза болғандардың саны белгісіз, ал португалдықтар өздерінің шығындарын екі қаза тапқан және сегіз жараланған деп санады. Лермеан аумағы көршілес патшалықтарға бөлінді. 1868 жылы португалдар Суко Саниринге (Санир / Санири) әскери күш жіберді, оның лиурайы (әміршісі) салық төлеуден бас тартты, ал Суко Батугадедегі бекініс әскери операциялар орталығы ретінде пайдаланылды. Суко Санириннің кемак халқы Батугаде әскери басшылығына бағынышты Балибо ауданының ресми бөлігі болды.

Дін және әлеуметтік құрылым

Бүгінде Кемак халқының басым көпшілігі, Шығыс Тимордың басқа этностық топтары сияқты, католик дінін ұстанады. Осылайша, Атсабе әкімшілік бекетіндегі тұрғындардың дені католиктер. Діні, әсіресе, 1975-1999 жылдар аралығындағы Индонезияның Шығыс Тиморды басып алу кезеңінде, мұсылман басқыншыларынан өзгешелену үшін кеңінен тарады. Шіркеу қорғаныш ұсынды, басып алушылардың қатыгездігін сынады және бейбіт наразылықтың құралы болды. Әсіресе шағын қалаларда, шіркеулер мен үңгірлерде Мәриямды құрметтеуге арналған көптеген діни рәсімдер өткізіледі. Дегенмен, христиандық ғұрыптар әлі де анимистік, дәстүрлі діннің іздерін сақтайды. Ежелгі діннің құрамдас бөліктері – ата-бабаларға табыну, реликвияларға құрмет көрсету және қасиетті орындар (Кемак тілінде: лули, Тетум тілінде: лулик) ұғымы. Олардың бірі – Атсабе Кемак халқының мифтік отаны саналатын Дар Лау тауы. Аңыз бойынша, бұл жерде бір кезде жер мен көк байланысқан. Анимистік амалдарды сақтаған христиан дін қызметкерлері рухани күші бар қасиетті адамдар ретінде құрметтеледі (Лули). Мұндай рухани күш бата беру арқылы беріледі. Бұл күш тек дін қызметкерлеріне ғана емес, сонымен қатар рухани күшке ие деп есептелетін адамдардың дінге келуімен байланысты. Кемак қауымдастықтарының әртүрлі топтары арасында, мысалы, Атсабе Кемак және Маробо Кемак халқы арасында рәсімдерде шағын айырмашылықтар бар. Қоғам отбасыларға, «үйлерге» сәйкес иерархиялық құрылыммен сипатталады. Коронелдер (Тетум тілінде: Лиурай) әулетінің, дәстүрлі биліктің, билігі ата-бабалары мен лулилерінен бастау алады. Лули адамның өзінде де, қасиетті заттарда да болуы мүмкін. Бұл дәстүрлі дін қызметкерлеріне (газе убу) қатысты, олар өздерінің тегі мен діни біліміне сүйене отырып, лауазымға ие болды. Олар қасиетті тарих пен дәстүрдің сақшылары болды. Патша ғана олардан қасиеттірек. Ол сонымен қатар ата-бабаларынан қалған қасиетті заттардың көп бөлігін сақтайды. Бірақ дін қызметкерлерінің билігі тек рәсімдермен шектеледі. Дегенмен, бір адамда бір уақытта әкімшілік билік, мысалы, ауыл басшысы және дін қызметкері лауазымдары болуы мүмкін еді. Атсабе патшасының екі билігі де болды. Сонымен қатар, патшаның үйі стратегиялық неке саясаты, әйелдер мен материалдық игіліктерді алмасу және аймақтық жанжалдар мен бас аулау үшін әскер құру арқылы билік позициясын нығайтты. Қасиетті үйлерді рулық желіге жататын барлық ер адамдар бірлесіп салады. Олар айына бір рет, апта соңында, он бір ай бойы жиналады. Айлық жұмыстың соңында әдетте шағын салт-дәстүрлі той ұйымдастырылады. Қасиетті үйлер жеті деңгейден тұрады, әр деңгейде төрт баспалдақ бар. Кіруге рұқсат беру туыстық байланыс дәрежесіне байланысты. Қарапайым қонақтарға үйдің ең төменгі деңгейіне ғана, достарға екінші деңгейге, некедегі туыстарға үшінші деңгейге, көрші ауылдардан келген туыстарға төртінші және жартылай бесінші деңгейге, ауылда некелескендерге алтыншы деңгейге, ал Лулик Наинге (яғни «Қасиеттілердің Иесі») ғана жетінші деңгейге рұқсат етіледі. Ол үйдің және мұнда сақталатын қасиетті заттардың қамқоршысы. Үйдің салтанатты ашылуында бұқа құрбандыққа шалынып, үлкен той өткізіледі.

Жерлеу рәсімдері

Кемак халқының (Тау тана мате) жерлеу рәсімдері үш кезеңге бөлінеді: Хуку бу, Леко цицир лиа және Коли нугу. Жерлеу рәсімдері қара рәсімдер (Metama no) деп аталады. Бұл – тірілердің ата-бабаларымен байланысқа түсетін сәттерінің бірі, ол тірілер мен өлгендер арасындағы әлеуметтік байланыстарды жаңаруға және қайта құруға, сондай-ақ неке арқылы байланысқан одақтас топтар арасындағы қарым-қатынастарды нығайтуға әкеледі. "Күйеу сыйлаушылар" (ай меа) мен "күйеу қабылдаушылар" үйлері, басқа да маңызды шаралардағыдай, жерлеу рәсімдерінде орталық рөл атқарады. Отбасының барлық мүшелері келгенше рәсімді бастауға болмайды. Ай меа сыйлаған құрбандық малдарының қаны ырымдық заттар мен қабірді тазалау үшін қолданылады. Көп әйелділік болған жағдайда екінші әйелдердің болуы және олардың қатысуы (Бей-бей) міндетті талап болып табылады. Сонымен қатар, неке арқылы байланысқан және достық қарым-қатынастағы үлкен және кіші үйлер (қаара алири) сияқты, отбасының барлық тараптарының қатысуы да маңызды. Атсабе Кемак халқы үшін жерлеу рәсімінің бірінші кезеңі – Хуку бу – кем дегенде бес су бұқасы, сондай-ақ бірнеше ешкі мен шошқаны құрбан етуден тұрады. Кейін, қайтыс болған адам христиандық қабірге жерленеді. Екінші кезең – Леко цицир лиа – Кемак мәдениетіндегі ең қымбатқа түсетін рәсім. Бұл әдетте бірнеше қайтыс болған адам үшін бірлесіп орындалады. Тек жоғары мәртебелі қайтыс болған адам, мысалы, Короннел ғана жеке рәсімге ие болады. Рәсім көбінесе егін егу маусымы басталар алдында (тамыз-қыркүйек айларында) өткізіледі, себебі ол ата-бабалардан мол өнімдік сұраумен байланысты. Дәстүрлі сенім бойынша, екінші рәсім әлі қайтыс болған адамның жаны үшін орындалмаған, ол үйі мен ауылының жанында (Аси наба коа пу) қалып қояды. Леко цицир лиа рәсімі кешіксе, жалғыз қалған жан қоғамға деген құштарлығын күшейтеді және тірілердің жанын шақыра бастайды. Бір үйде көп өлім-жітім болуы осының белгісі саналады. Дегенмен, бұл рәсім көбінесе бірінші кезеңнен кейін бірнеше жыл өткен соң ғана жүзеге асырылады, өйткені қайтыс болған адамның үйі мұндай қымбат рәсімді өткізуге қажетті қаржылық мүмкіндіктерді қамтамасыз етуі керек. Бұл мәселені екінші рет жерлеу салтымен күрделендіреді. Қайтыс болған адамның сүйектері қазылып, тазартылып, қайта жерленеді, ал діни қызметкердің (неле) ырымдық әндері арқылы қайтыс болған адамның жаны Шығыс Тимордың ең биік тауы – Татамайлаудағы ата-бабалар ауылына жетеленеді. Әндер 14 сағатқа дейін созылуы мүмкін. Рәсім кезінде су бұқалары тағы да құрбандыққа шалынады. Барлық құрбандыққа шалынған жануарлардың кесілген жыныс мүшелері рәсім аяқталған соң қасиетті орманға (Ai lara hui) терең алып келініп, Bia Mata Ai Pun (көктем мен ағаштардың бастауы) алдына қойылады. Ата-бабалар өлгендердің жанын өздеріне көшіру үшін жануарларды құрбандыққа шалып, ән айтылып шақырылады. Соңында қайтыс болған адамның сүйектері қайтадан жерленеді. Соңғысы – христиандық мисса, жаңа дінге жасалған жалғыз сілтеме.