Кіріспе
Алып тастау – теріс үнемдеу. Егер шығындар қолда бар табыстан асып кетсе, алып тастау орын алады. Бұл шығындар бұрыннан жинақталған қаржы есебінен, мысалы, үнем шотындағы ақшаға немесе қарызға тартылады. Осылайша, үй шаруашылықтарының алып тастауы – олардың қаржылық инвестицияларының абсолютті түрде азаюымен байланысты. Әдетте, алып тастау зейнетке шыққаннан кейін басталады, сол кезде адам өмірі бойы жинаған ақшасынан жұмсауға көшеді. Алып тастауға басқа да себептер болуы мүмкін, мысалы, ірі сатып алулар, маңызды шаралар және төтенше жағдайлар. Макро деңгейде, үкіметтер де жинаған қаражатынан алып тастау жағдайына түсуі мүмкін.
Адамдар неге үнемдейді
Жинақтау – табыс көзінен ақша түскенде, оның белгілі бір бөлігін (жинақтау шотында) сақтап, үнемдеу арқылы ақша сомасын арттыру. Әдетте, адамдар ақшаны белгілі бір себептерге байланысты жинақтайды, мысалы:
1 Emergencies are those unexpected emerging events that might happen in a persons life and that might need a certain amount of money in order for it to be satisfied/solved (such as a health emergency, unexpected damage in some equipment, etc ). In such cases, having financial security can help reduces the chances of borrowing money or taking loans. 2 Kids education is one of the most crucial choices on an households future, therefore parents usually worry about their kids educations and are always willing save money for the increasing educational fees, or potential improvement in the degree obtained. 4 Big purchases like cars, house, or equipments wouldn’t be easily to be bought without any saved amount as sometimes they might constitute of more than 1.5 times of the monthly salary. Buying big purchases fills the satisfaction of the buyer depending on his/her preferences and willingness, leading to an improved well being situation. 5 Accumulating wealth or increasing the cash reserves also help invest some money at the bank where the investor would be getting a certain interest rate on his/her saving account. Once an individual starts deducting a certain amount of money for any of these purposes, in addition to daily expenses, here starts the dissaving process.
1. Төтенше жағдайлар – адам өмірінде кездесуі мүмкін, оны шешу үшін белгілі бір сомада ақша қажет болатын күтпеген оқиғалар (мысалы, денсаулыққа қатысты төтенше жағдай, жабдықтардың күтпеген зақымдануы және т.б.). Мұндай жағдайларда қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізу, қарыз алу немесе несие алу қажеттігін азайтуға көмектеседі. 2. Балалардың білімі – отбасының болашағы үшін маңызды шешімдердің бірі, сондықтан ата-аналар балаларының білімі туралы алаңдайды және білім беру бағасының өсуіне немесе алған білімінің сапасын арттыруға ақша жинауға әрқашан дайын болады. 4. Автокөлік, үй, жабдықтар сияқты ірі сатып алуларды жинаған ақшасыз жасау қиын, себебі олардың құны кейде айлық жалақыдан 1,5 есе көп болуы мүмкін. Ірі сатып алулар сатып алушының қанағаттану сезімін береді, оның тілегіне және мүмкіндігіне байланысты, бұл өмір сүру деңгейін жақсартуға әкеледі. 5. Байлықты жинақтау немесе қолма-қол ақшаны көбейту банкте ақша сақтауға мүмкіндік береді, онда инвестор өзінің жинақтау шотына белгілі бір пайыздық сыйақы алады. Егер адам осы мақсаттар үшін күнделікті шығындардан өзге белгілі бір сомада ақшаны бөліп ала бастаса, онда үнемдеу процесі тоқтатылып, кері процесс басталады.
1 Emergencies are those unexpected emerging events that might happen in a persons life and that might need a certain amount of money in order for it to be satisfied/solved (such as a health emergency, unexpected damage in some equipment, etc ). In such cases, having financial security can help reduces the chances of borrowing money or taking loans. 2 Kids education is one of the most crucial choices on an households future, therefore parents usually worry about their kids educations and are always willing save money for the increasing educational fees, or potential improvement in the degree obtained. 4 Big purchases like cars, house, or equipments wouldn’t be easily to be bought without any saved amount as sometimes they might constitute of more than 1.5 times of the monthly salary. Buying big purchases fills the satisfaction of the buyer depending on his/her preferences and willingness, leading to an improved well being situation. 5 Accumulating wealth or increasing the cash reserves also help invest some money at the bank where the investor would be getting a certain interest rate on his/her saving account. Once an individual starts deducting a certain amount of money for any of these purposes, in addition to daily expenses, here starts the dissaving process.
Неліктен адамдар
Адамдардың жинақтан бас тартуының бірнеше себебі бар. Біріншісі – адам зейнетке шыққаннан кейін жұмсау үшін ақша жинайды. Мұндай жинақтан бас тарту – қасақана және ерікті болып, қанша жинап, қанша жұмсау керектігін жоспарлауды қажет етеді, әйтпесе жинақ ақшасы таусылып қалуы мүмкін. Тағы бір себеп – адам күтпеген жағдайға тап болады, мысалы, кенеттен жұмысынан айырылып немесе медициналық көмекке мұқтаж болып, кірісінен артық шығынға ұшырайды. Мұндай адам алдымен жеке жинағынан ақша жұмсайды, ал кейін шығындарын өтеу үшін қарыз алуға мәжбүр болады. Үшінші себеп – адамның салмақты шешім қабылдау қабілетінің жетіспеуі және қаражатынан артық шығындалуы. Бұл адамдар шығындарын несие арқылы қаржыландырады және жеке банкроттыққа алып келуі мүмкін жағдайларға бейім. Несие сұрауды ертерек жинақтан бас тартумен теңестіруге де болады. Шындығында, тұтыну несиесін алған үй шаруашылығы несиенің өзі мен оған төленетін сыйақыны болашақ кірісінен қайтаруға міндеттенеді, бұл оның болашақ жинақтарын азайтады. 1930 жылдардағы экономикалық дағдарыс кезінде табысы мен шығыны қалыпты үй шаруашылықтары үшін дефицит жағдайында жинақтан бас тарту – әдеттегі жауап ретінде қарастырылды. Бұл құбылыс ұжымдық деңгейде сирек кездессе де, жеке деңгейде жиі болады, себебі жинақтың мақсаты – бір күні тұтыну тауарларын сатып алу үшін қолданылуы. Ұжымдық деңгейде жинақтан бас тарту ел экономикасы үшін жаман салдарға әкелуі мүмкін, өйткені ол қаржыландыру үшін қолданылады. Жинақ болмаса, жаңа инвестицияларды қаржыландыру және осылайша экономикалық өсуге қол жеткізуге мүмкін болмайды. Ұжымдық деңгейдегі жинақтан бас тартудың салдары одан да ауыр болар еді, себебі инвестициялардың азаюы қаржы құралдарының (акциялар мен облигациялар) құнының төмендеуіне әкеліп соқтырады және банктер мен жинақ жүйелерін банкроттыққа ұшыратуы мүмкін, нәтижесінде өтімділік дағдарысы туындауы мүмкін. Тұтынуға бағытталған жаппай жинақтан бас тарту, егер тұтыну тауарларын өндіру жаңа сұранысты қанағаттандыруға жеткіліксіз болса, инфляция қаупін тудыруы мүмкін.
Жинақтау және қайта жинақтау шешімдерінің өмірлік циклге қатысты әдісі
Ең төменгі табысы бар адамдар жұмыс істеп жүрген кезде аз жинап алады, нәтижесінде зейнетке шыққаннан кейін азын-малын жұмсайды. Егер олар өндірістік өмірінде қандай-да бір жолмен ақша жинап алса да, ол ақша бірнеше айға жететін шамалы сома болады. (Аз жинақ, аз жұмсау)
Highest tier people with the highest income are considered to have high amount of savings, which in contract, they tend to dissave less. Such dissavings happen when they face health diseases, or when they have to pay some long term expenses. (High savings, low dissavings)
Middle tier people who have middle income, they show some aspects of savings and dissavings during their life cycle, specially when we think about pensions and health shocks or diseases we can see that medium income people try to save as much as they can during their life cycle, and once they face a health shock or when they start getting less pension, a significant drop in the saving account can be noticed, which means an increase in the dissavings.
Ең жоғары табысы бар адамдар көп мөлшерде жинаққа ие деп есептеледі, ал олар, керісінше, азырақ жұмсайды. Мұндай жұмсаулар денсаулыққа қатысты ауруларға шалдыққанда немесе ұзақ мерзімді шығындар туындағанда болады. (Көп жинақ, аз жұмсау)
Highest tier people with the highest income are considered to have high amount of savings, which in contract, they tend to dissave less. Such dissavings happen when they face health diseases, or when they have to pay some long term expenses. (High savings, low dissavings)
Middle tier people who have middle income, they show some aspects of savings and dissavings during their life cycle, specially when we think about pensions and health shocks or diseases we can see that medium income people try to save as much as they can during their life cycle, and once they face a health shock or when they start getting less pension, a significant drop in the saving account can be noticed, which means an increase in the dissavings.
Орта табысты адамдар өмір бойында жинақ пен жұмсаудың белгілі бір ерекшеліктерін көрсетеді, әсіресе зейнетақы және денсаулыққа қатысты жағдайлар туралы ойлағанда, олар өмір бойы мүмкіндігінше көп жинақтауға тырысады. Ал денсаулыққа қатысты жағдайға тап болғанда немесе зейнетақысы азайғанда жинақ шоттарында айтарлықтай төмендеу байқалады, яғни жұмсау көбейеді.
Highest tier people with the highest income are considered to have high amount of savings, which in contract, they tend to dissave less. Such dissavings happen when they face health diseases, or when they have to pay some long term expenses. (High savings, low dissavings)
Middle tier people who have middle income, they show some aspects of savings and dissavings during their life cycle, specially when we think about pensions and health shocks or diseases we can see that medium income people try to save as much as they can during their life cycle, and once they face a health shock or when they start getting less pension, a significant drop in the saving account can be noticed, which means an increase in the dissavings.
Инфляция және жинақ
Сақтауды азайтудың тағы бір себебі – жеке адам инфляция деңгейінің өсуін күткен жағдайда, ақшаның құны төмендеуіне байланысты, қазіргі жинақталған қаражатты көбірек жұмсауға дайын тұрады.
Зейнетақы жасына толғанда жұмыстан кету
Адамдар 20 жасқа келгенде жұмыс істеп, табыс табуды бастағанда, олардың табыс қисығы тұтыну сызығынан жоғарылайды, сол кезде олар ақша жинауға мүмкіндік алады. Зейнеткерлік жасқа – 65 жасқа жеткенше, олардың табыс қисығы тұтыну қисығына қарай төмендей бастайды, нәтижесінде жинақ ақшаны жұмсау басталады; бұл көбінесе егде жастағы адам күнделікті қажеттіліктері мен басқа да кездейсоқ жағдайлар үшін жинаған ақшасынан қаражат жұмсағанда болады.
Үкімет жинаған қаржы
Макроэкономикалық деңгейде де үнемдеудің азайуы мүмкін, яғни үкімет жинақталған барлық қаржыны және қолдағы қаражатты жұмсауға бейімделген кезде, әсіресе жер сілкінісі, орман өрті немесе дауыл сияқты табиғи апаттар орын алғанда. Басқа себептердің ішінде азаматтық тәртіпсіздіктер, жоғары инфляция немесе соғыс болуы мүмкін.
Тиісті зерттеулер
Хаяши, Андо және Феррис қарт адамдар жинақтай ма, жоқ па, соны зерттеді және АҚШ-та зейнеткерлікке шыққаннан кейін отбасылар өлімге дейін ең жоғары байлықтарының шамамен үштен бірін жұмсайтынын, ал қалғанын (көбінесе үйлерін) мұра ретінде қалдыратынын анықтады. Ал Жапонияда тәуелсіз шаруашылық құрған және балаларымен бірге тұратын қарт адамдардың көпшілігі зейнетке шыққаннан кейін де жинақтап жасайды, тек ең қарт жастағылардан басқа. 80 жасқа толғандар мен барлық жастағы жалғыз тұратын қарт адамдарда мүлікті жұмсау тенденциясы байқалды. Хориока ұсынған кейінгі деректер Жапониядағы өмірлік цикл гипотезасын қуаттайды. Клара Фернстрем адамның мүлікті жұмсауы мен оның жасы, жынысы, отбасылық жағдайы, табысы және келесі жылға дейін тірі қалу ықтималдығы арасындағы байланысты зерттеді. Оның зерттеуі төмендегі нәтижелерді көрсетті және мынадай түсіндірмелер ұсынды: Жылдық жинақтар тірі қалу ықтималдығы төмендеген сайын артады. Бұл мұрагерлік ниеттермен немесе тірі қалу ықтималдығы төмен адам үшін тұтынудың төмен пайдалылығымен түсіндірілуі мүмкін. Тірі қалу ықтималдығы төмен адам ауруға шалдығуы мүмкін және сау адамдар сияқты тұтынудан ләззат ала алмайды, сондықтан олар аз тұтынуға бейім. Төмен табысқа ие адамдар күтпеген жағдайлардан кейін жоғары табысқа ие адамдарға қарағанда аз мүлікті жұмсайды. Төмен табысқа ие адамдар әдетте аз жинақтайды, сондықтан қарыз алмастан мүлікті жұмсау мүмкіндігі шектеулі. Дегенмен, көп жинағы бар адамдар қанша мүлікті жұмсау керектігін өздері шеше алады. Балалы адамдар баласыз адамдарға қарағанда көбірек жинақтайды, бұл олардың балаларына мұра қалдыру ниетімен байланысты. Некеде тұратын адамдар жалғызбастыларға қарағанда аз жинақтайды. Балалы адамдардан айырмашылығы, олардың мұра қалдыру үшін жинақтайтынына ешқандай белгілі ниет байқалмайды. Сонымен қатар, тұрмысқа шыққан адамдар үшін тұтынудың пайдалылығы жоғары болуы мүмкін, өйткені пайдалылық олардың жұбайымен бөліседі. Сонымен қатар, жалғызбасты адамдар көбірек жинақтайды, өйткені олар күйеуіне немесе әйеліне қаржылық жағынан тәуелді бола алмайды. Егдеулі адамдар жастарға қарағанда аз мүлікті жұмсайды, бұл, әдетте, егдеулі адамдардың тірі қалу ықтималдығының төмен болуымен байланысты.
Annual savings increase with lower survival probability. That might be explained by either bequest motives or the low utility rate of consumption for a person with low survival probability. Person with low survival probability is likely to be ill and not able to enjoy the consumption as much as a healthy person, therefore they decide to consume little. People with low income show less dissaving after a shock than people with high income. People with low income usually have low savings, therefore don’t have the possibility to dissave without borrowing. However, people with high savings can choose how much to dissave. People with children save more than childless people, which is explained by wanting to leave a bequest for their offspring. Married individuals save less than the singles. Unlike people with children, there seems to be no visible intent to save for bequest reasons. Moreover, it is possible that the utility rate of consumption is higher for married individuals, as the utility is shared with their spouse. Moreover, single people save more, because they can’t rely financially on their husband or wife. Older people dissave less than younger people, which is probably linked to the fact that older people have generally lower probability of survival.