Кіріспе

Солтүстік-шығыс Үндістандағы патшалық

Димаса патшалығы (сонымен қатар Качари патшалығы) – Ассамдағы, Солтүстік-шығыс Үндістандағы Димаса патшалары билеген кеш ортағасырлық/ерте заманауи патшалық. Камарупа патшалығынан кейін пайда болған Димаса патшалығы және басқа да мемлекеттер (Камата, Чутия) – ортағасырлық Ассамдағы жергілікті қауымдардың әлеуметтік-саяси өзгерістері нәтижесінде құрылған жаңа мемлекеттердің мысалы болды. Британдықтар ақырында патшалықты жаулап алды: жазықтарды 1832 жылы, ал таулы аймақтарды 1834 жылы. Бұл патшалық колониялық Ассамның бөлінбеген Качар ауданына атын берді. Ал тәуелсіздік алғаннан кейін бұл аудан Ассамның үш ауданына бөлінді: Дима Хасао ауданы (бұрынғы Солтүстік Качар таулы аймағы), Качар ауданы және Хайлаканди ауданы. Ахом Буранжилері бұл патшалықты Тимиса деп атаған. 18 ғасырда Качари патшалығының билеушілеріне құдайлық тегі жасалды, ол Хидимба деп аталды, ал патшалар Хидимбесвар деп танылды. Шығыс Үндістан компаниясы Качарды басқаруды қолға алғанда, Хидимба атауы ресми құжаттарда қолданыла берді.

Шығу тегі

Димаса патшалығының пайда болуы нақты белгісіз. Дәстүрге сәйкес, Димасалардың Камарупада өз иеліктері болған және олардың патшасы Ха Цун Ца немесе Ха Ченг Са деп аталатын руға жатқан, бұл есім алғаш рет 1520 жылғы монетада кездеседі. Саяси жағдайдың шиеленісуіне байланысты олардың кейбіреулері қоныс аударуға мәжбүр болды, ал Брахмапутра өзенін кешіп өту кезіндегі су ағынынан бір бөлігі шашырап кетті – сол себепті оларды Димаса ("үлкен өзеннің баласы") деп атады. Димаса дәстүрлері мен діни сенімдерінің Чутия патшалығындағы дәстүрлермен ұқсастығы бастапқы бірлік пен кейінгі айырмашылық туралы дәстүрді қолдайды. Тіл білімі саласындағы зерттеулер де Димаса тілі мен 20 ғасырдың басына дейін сақталған Моран тілі арасындағы тығыз байланысты көрсетеді, бұл Димаса патшалығының Ахомдар келгенге дейін Шығыс Ассамда болғанын көрсетеді. Димасалардың Шығыс Ассамнан шыққандығын Кекайхати қасиетті құдайының дәстүрі де нығайтады, оның басты киелі орны Садия маңында орналасқан; бұл Рабха, Моран, Тива, Коч, Чутия және т.б. сияқты көптеген Качари халықтарына ортақ тайпалық құдай. Аңыз бойынша, Хаченгса (немесе Хасенгча) – Димапурдың жанындағы орманда жолбарыс пен жолбарыс анасы тәрбиелеген ерекше бала болған, ол құдайлық болжамдарға сәйкес, бұрынғы патшаны алмастырған; бұл, әрине, билікті консолидациялай алатын күшті әскери жетекшінің пайда болуын көрсетеді. Кейін Хасенгча Сенгфан (руы) пайда болды және 1520 жылы Димапурдағы Хорафадан бастап, Димаса патшалары 19 ғасырға дейін Майбонг пен Хаспурдағы Хасенгшадан тегін жалғастырды. Әртүрлі дәстүрлер мен аңыздарды ескере отырып, Димаса патшалығының ерте тарихының жалғыз сенімді көзі – Буранжилер, тіпті олар негізінен Ахом және Димаса мемлекеттері арасындағы соғыстарды баяндайтын болса да.

Ерте тарих

Димашалардың тарихи есептері Ахом жылнамаларындағы жазбалармен басталады: Буранжиде айтылғандай, алғашқы Ахом патшасы Сукафа (1228–1268 жылдары билеген) Тирап аймағында (қазіргі Аруначал-Прадеш штаты) Качари тобымен кездесті, олар оған өздерінің басшыларымен бірге Мохунг (тұзды көздер) деп аталатын жерді Нагаларға жоғалтып, тастап кеткенін және Дикхоу өзенінің жанына қоныстанғанын мәлімдеді. Бұл, Ахомдар келгенге дейін Качари жерінің шығыс шекарасы Дичанг өзенінен әрі Мохонг немесе Намданг өзеніне (Ассам штатындағы Жойпур маңында) дейін созылған деген дәстүрді растайды. Осы елді мекеннің үлкендігін ескере отырып, Сукафа Барахи және Моран мемлекеттерімен орналасқанға дейін олармен қарым-қатынас жасаудан бас тартты. Сукафаның ізбасары Сутеуфа билік еткен кезде Ахомдар осы Димаша тобымен келіссөздер жүргізді, олар Дихоу мен Намданг арасындағы аймақта шамамен үш буыннан бері тұрып жатқан еді, және Димаша тобы Дихоу өзенінің батысына көшті. Димашалар туралы осы ертедегі шашыраңқы мәліметтер олардың 13 ғасырдың соңынан бастап шығыстағы Диху өзенінен батыстағы Колонг өзеніне дейінгі аймақты, сондай-ақ Дхансири аңғарын және солтүстік Качар төбелерін бақылағанын көрсетеді.

Димапур қаласында

Ахом тіліндегі Буранжилер Димаса патшаларын хун тимиса деп атайды және оларды бастапқыда Димапурға орналастырады, онда Тимиса – Димаса сөзінің өзгеруі. Димаса патшалығы өз тарихын жазбаған, сондықтан алғашқы мәліметтердің көп бөлігі басқа көздерден алынған. Мысалы, Ахом Буранжилері 1490 жылы Ахом патшасы Сухенфаа (1488–93) Тансуда алдыңғы бекет құрғанын, ал Димасалар қолбасшыны және 120 адамды өлтірген кезде Ахомдар Димаса патшасына ханшайымды және басқа да сыйлықтарды ұсынып, бейбітшілікке келісімге келгенін жазды, бірақ Димаса патшасының аты белгісіз. Осылайша Димасалар 13 ғасырдың соңында жоғалтқан Дихау өзенінің шығысындағы аймақты қайтадан иеленді. Санкардеваның өлімінен кейін жазылған Экасарананың өмірбаяндары Димаса халқы мен мемлекеті үшін Качари деген атты қолданып, шамамен 1516 жылы Алипухуридағы Баро Бхуян мен олардың Качари көршілері арасында қақтығыс болғанын, одан Димаса патшасы оларға шабуыл жасауға дайындалғанын жазды. Бұл Санкардева мен оның тобының аймақты мүлдем тастап кетуіне әкеп соқты. Качари туралы ең алғашқы айтылымдардың бірі Санкардевтің "Бхагаватта" еңбегінде кездеседі, ол өмірінің соңғы кезеңінде Коч патшалығында жазылған, онда ол оны Киратамен мағынасы бірдей сөз ретінде қолданады. Качари атауының тағы бір ерте айтылымы – Тамардвадж Нараян билігінде жазылған «Качарири Ниям» (Качарилардың ережелері). 1520 жылы жасалған, жауларға қарсы шешуші жеңісті еске түсіретін монета – тарихи мемлекеттің ең алғашқы тікелей дәлелі. Ахом Буранжилерінде Качарилармен болған ешқандай қақтығыс туралы айтылмағандықтан, жау Бісва Сингханың жаңадан пайда болған Коч патшалығы болуы мүмкін деп болжанады. Патшаның санскриттелген атында (Виравиджая Нараян, Хорафамен сәйкестендірілген) Чанди қасиеттісінің аты айтылса да, патшаның тегі туралы ешқандай ақпарат жоқ, бірақ Хаченгса есімі, Боро Гаро халқының аты, 1520 жылға дейін тиісті Кшатрия тегі әлі құрылмағанын көрсетеді. Бұл Брахмапутра аңғарындағы алғашқы индуистік монета, ол Бенгалия және Трипураның мұсылман сұлтандарының монеталарымен бірдей салмақ және өлшемдерді сақтады, олардың ықпалы байқалады. Бұл мемлекет ежелгі Синиттік желілердің, мысалы Мин династиясының (1368–1644) бір бөлігі болуы мүмкін.

Димапурдың құлауы

1523 жылы Чутия патшалығын бағындырғаннан кейін Ахом патшасы Сухунмұнг, Ахомдар 1490 жылы Димаса патшалығына жоғалтқан жерлерін қайтарып алуға бел буды. Екі патшалық та бейбіт келісімге келіп, Дхансири өзенін шекара ретінде сақтауға келісті. Бірақ бұл бейбітшілік ұзаққа соқпады, Дхансири өзені бойында Ахом әскері мен Качари әскері арасында шайқас басталды. Качарилер бастапқыда жеміс тигізді, бірақ Марангиде ауыр жеңіліске ұшырады, нәтижесінде қайтадан тұйыққа тіреліп қалды. 1531 жылы Ахомдар шабуылға көшті, ал Хунхараның інісі Детча Марангидегі жаңадан салынған Ахом бекінісіне шабуыл жасағанда қаза тапты. Ахом патшасы мен қолбасшысы бірлесіп Ненгурия бекінісіне шабуыл жасады, соның салдарынан Хунхара ұлымен бірге қашуға мәжбүр болды. Кан Сенг басқаратын Ахом әскері Димапурға жетті, одан кейін бұрынғы король Хорафаның ұлы Детчунг Ненгурияда Сухунмұнгқа келіп, Димаса тағына талапкер екенін мәлімдеді. Осыдан кейін Ахомдар Димаса патшасын «тапита санчита» (құрылған және сақталған) деп жариялады, ал Димаса патшалығы 1532/1533 жылдары Бенгалиядан келген түркі-афған қолбасшысы Турбак шабуыл жасағанда Ахом патшалығына көмек көрсетті. Алайда Детчунг (Дерсонгфа деп те аталды) Сухунмұнгқа бағынудан бас тартқанда, Сухунмұнг Детчунгқа қарсы әскер жіберіп, оны тұтқынға алып, өлім жазасын берді, содан кейін 1536 жылы Димапурды басып алды. Осыдан кейін Димаса билеушілері Димапурды тастап кетті. Қазіргі қақпалар да кірпіштен салынған және Бенгалияның исламдық сәулет стилін көрсетеді. Ұсақ-құрдымдағы қираған орындардың арасында 12 фут биіктіктегі, жарты шар пішіндес жоғарғы бөлігі және жануарлар мен құстардың суреттері салынған, бірақ адам бейнесі жоқ, құмтастан жасалған ерекше ою-өрнектелген бағаналар бар, оларда индуизмнің ықпалы көрінбейді. Виравиджай Нараян (Хорафа) шығарған 1520 жылғы күміс монетада санскрит жазулары болғанына қарамастан, Буранжиде тіркелген 1536 жылғы байқаулар мен 1874 жылғы отарлық байқаулар бойынша қалада брахмандардың ықпалының ешқандай белгісі табылмады.

Майбанг қаласында

1536 жылы Димапурдың құлауынан кейін 22 жылдық аралық билік кезеңі басталды, және жазбаларда ешқандай патша туралы мәлімет жоқ. 1558 немесе 1559 жылы Детсунгтың ұлы Маданакмура Нырбхая Нараяна есімімен таққа отырып, Солтүстік Качар төбелеріндегі Майбанг қаласын астана етіп белгіледі. Качари халқының бәрі Димапурдан Майбонгқа билеушілермен бірге көшпеді – және жазықта қалғандар тіл мен әдет-ғұрыптары бойынша дербес дамыды. Майбонг төңірегіндегі төбелерде Димаса билеушілері бұрыннан бар Нага және Куки халықтарымен кездесті, олар Димаса билігін қабылдады. Алдыңғы патша Хорафа 1520 жылы Димапурдан шығарылған монетада Хаченгсаның жауларын жеңгенін айтқан, бірақ олардың арасындағы қарым-қатынасын нақтыламаған. Алайда Нырбхая Нараяна және оның Майбонгтағы келесі жүз жылға жуық уақыт бойындағы ұрпақтары монеталарында олардың Хаченгса әулетінен екенін мәлімдеді; осылайша, заңдылықтың іс-қимылдан тууға қарай өзгеруін көрсетті. Екінші жағынан, Майбангтан шыққан Димаса патшалары 16 ғасырдан бастап, Димаса патшалығынан тыс тұрақты егіншілікпен айналысқан және бұрыннан бері брахманизмді білген адамдар тарапынан Герембаның иелері ретінде тіркелді.

Кохтардың шабуылдаулары

1564 жылы Ахомдарды бағындырғаннан кейін, Коч қолбасшысы Чиларай Марангиге шабуыл жасады, Димаруаны бағындырды және соңында Димаса патшалығына шабуыл жасады, сол кезде Дурлабх Нараян немесе оның ізашары Нырбай Нараян билік етіп тұрған шақта, оны Коч патшалығының қарауына алды. Бұл жорық сол кездегі саяси күштер арасындағы қарым-қатынастарды өзгертіп, аумақтық бақылауды қайта құрды. Димаса патшалығының қарауында болған Димаруа, Чиларай тарапынан Жайнтиа патшалығына қарсы қорғаныс шебі ретінде құрылды. Бұрын бағындырылған Ахом патшалығының Димаса патшалығына деген ықпалы әлсіреді. Сонымен қатар, Чиларай Твипра патшасын жеңіп, өлтіріп, одан Качар аймағын басып алып, ағасы Камал Нараян басқаратын Брахмапур (Хаспур) қаласында Коч әкімшілігін құрды – бұл аймақ 18 ғасырда Димаса билігінің ядросын құрады. Жылдық салық мөлшері – жетпіс мың рупия, мың алтын мохур және алпыс піл.

Тамараджваж мұрагер болып, тәуелсіздік жариялағанда, Ахом патшасы Рудра Сингха 71 000-нан астам әскермен Майбонгқа шабуыл жасау үшін екі генералын жіберді және 1706 жылы оның бекіністерін қиратты. Тамардхуадж Жайнтиа патшалығына қашып өтті, онда ол Жайнтиа патшасының опасыздығынан тұтқындалды. Тұтқындалғаннан кейін ол Ассам патшасына көмек сұрап елші жіберді, жауап ретінде Рудра Сингха 43 000-нан астам әскермен Жайнтиа патшалығына шабуыл жасау үшін генералдарын жіберді. Жайнтиа патшасы қолға түсіріліп, Рудра Сингханың сарайына жеткізілді, онда Жайнтиа патшасы бағынды және Димаса және Жайнтиа патшалықтарының аумақтары Ахом патшалығына қосылды.

Мемлекеттік құрылым

Кахарилердің үш билеуші кланы (семфонг) болды: Бодоса (ежелгі тарихи клан), Таосенгса (патшаларға тиесілі клан) және Хасунгса (патшалардың туыстарына тиесілі клан). Майбангтағы патшаға мемлекеттік міндеттерін атқаруда Барбхандари есімді басшы басқаратын министрлер кеңесі (Патра және Бхандари) көмектесті. Бұл және басқа да мемлекеттік лауазымдарда Димаса тобының адамдары қызмет етті, олар міндетті түрде индуизмді қабыланбаған. Димаса халқының Сенгфонг деп аталатын 40-қа жуық кланы болды, олардың әрқайсысы патшаны сайлай алатын Mel деп аталатын патшалық жиналысқа өкіл жіберді. Өкілдер Сеңфонгтың мәртебесіне сәйкес Мел мандапта (Кеңес залы) отырды, бұл патшалық билікке қарсы салмақ ретінде қызмет етті. Уақыт өте келе, Сенгфонгтар бес патшалық Сенгфонгтан тұратын иерархиялық құрылымды дамытты, бірақ патшалардың көпшілігі Хаценгха (Хаснуса) кланына жатты. Кейбір кландар мемлекеттік министрлерге, елшілерге, дүкеншілерге, сот хатшыларына және басқа да бюрократтарға арналған мамандандырылған қызметтер көрсетіп, ақырында кәсіби топтарға айналды, мысалы, Сонгиаса (патшаның аспаздары), Наблайса (балықшылар). 17 ғасырға қарай Димаса Качари билігі Качар жазығына дейін кеңейді. Жазық тұрғындары Димаса Кахари патшасының сарайына тікелей қатыспады. Олар кхелдер бойынша ұйымдастырылды, ал патша әділдік жасап, Үзир деп аталатын лауазымды адам арқылы кіріс жинады. Жазық тұрғындары Димаса Кахари патша сарайына қатыспаса да, Дхармадхи гуру және сарайдағы басқа да брахмандар, әсіресе 18 ғасырдың басында, айтарлықтай ықпалға ие болды.

Хаспур қаласында

Орта ғасырларда Камарупа патшалығының құлдырауынан кейін Хаспур аймағы бастапқыда Трипура патшалығының бір бөлігі болды, оны 16-шы ғасырда Кох патшасы Чиларай басып алды. Бұл аймақты патша Чиларайдың інісі Камалнарайана биледі. 18-шы ғасырдың басында Хаспурдың соңғы Кох билеушісі Бхима Сингханың еркек мұрагері болмады. Оның қызы Канчани Майбанг патшалығының Димаса ханзадасы Лаксмичандраға үйленді. Соңғы Кох патшасы Бхима Сингха қайтыс болғаннан кейін Димасалар Хаспурға қоныс аударды, осылайша екі патшалықты патша Гопичандранараян басқаратын Качари патшалығы ретінде біріктірді, себебі Хаспур патшалығының билігі корольдік неке арқылы Майбонг патшалығының билеушісіне мұра ретінде берілді және олар астанасын қазіргі Сильчарға жақын Хаспурда орнатысты. Хаспурдың Кох билеушілерінің тәуелсіз билігі 1745 жылы Качари патшалығымен біріккенде аяқталды. Гопичандранараян (1745-1757), Харичандра (1757-1772) және Лаксмичандра (1772-1773) – ағайындылар болды және патшалықты кезекпен басқарды. 1790 жылы ресми түрде дін өзгеру рәсімі өтті және Гопичандранараян мен оның інісі Лаксмичандранараян кшатрия кастасының индуистері деп жарияланды. Кришначандраның (1790-1813) тұсында Моамария көтерілісшілерінің бірнешесі Качар мемлекетінде пана тапты. Ахомдар Димасаларды көтерілісшілерге тыныс-белгі бергендігі үшін айыптады, бұл 1803 жылдан 1805 жылға дейін Ахомдар мен Димасалар арасында бірнеше ұсақ шайқастарға әкелді. Манипур патшасы Кришна Чандра Дваджа Нараян Хасну Кахариден Бірма әскеріне қарсы көмек сұрады. Кришна Чандра патшасы соғыста бірмалықтарды жеңіп, оның орнына Манипури ханшайымы Индюпрабханы алды. Көшпенділікте жүрген Пандавалар Качари патшалығына келді, онда Бхима Хидимбиге (Хидимбаның қарындасы) ғашық болды. Бхима Гандарва дәстүрі бойынша Хидимби ханшайымына үйленді және Хидимби ханшайымынан Гхатоткача есімді ұл дүниеге келді. Ол Качари патшалығын көптеген ондаған жылдар бойы басқарды. Содан кейін оның әулетінен шыққан патшалар "Дилао" өзенінің (ағылшын тілінен аударғанда "ұзын өзен") кең алқабына ғасырлар бойы билік етті, ол қазір Брахмапутра өзені деп аталады, 4-ші ғасырға дейін.

Британдық оккупация

Димаса Кахари патшалығы Ахом патшалығымен бірге 19 ғасырдың басында бірмалықтардың басып алуына түсті. Соңғы патша Говинда Чандра Хасну 1826 жылғы Яндабо шартынан кейін британдықтар тарапынан қалпына келтірілді, бірақ ол таулы аймақтарды басқарған Сенапати Туларамды бағындыра алмады. Сенапати Туларам Таосеннің иелігінде Махур өзені және оңтүстіктегі Нага таулары, батыста Доянг өзені, шығыста Дхансири өзені және солтүстікте Жамуна мен Доянг өзендері болды. 1830 жылы Говинда Чандра Хасну қайтыс болды. 1832 жылы Сенапати Туларам Таосен зейнеткерлікке жіберілді және оның аймағы британдықтармен қосылып, ақырында Солтүстік Качар ауданына айналды; ал 1833 жылы Говинда Чандраның иелігі де Качар ауданына қосылды.

Раджа Говинда Чандрадан кейін

Британдықтар Димаса Качари патшалығын мұрагерлік жоқ болу доктринасы бойынша аннексиялады. Британдықтардың аннексиялаған кезде патшалық Нагаон және Карби Англонг аймақтарының, Солтүстік Качар (Дима Хасао), Качар және Манипурдың Джири шекаралық аймағының бөліктерінен тұрды.