Кіріспе

Роман тілдерінің ішкі жіктелуі күрделі және кейде даулы мәселе, оған бір жауап табу мүмкін емес. Әр түрлі критерийлерге сүйенген бірнеше жіктеме ұсынылған.

Жіктеу қиындықтары

Тілшілердің тілдер тұқымын құруда қолданатын салыстырмалы әдіс, мүше тілдердің көп ғасырлар бойында бір жалғыз прототілден біртіндеп екіге бөлініп дамыған деген болжамға негізделген. Осы гипотеза мен тілдік өзгерістердің деңгейі өткен уақытқа пропорционалды деген глоттохронологиялық тұжырымдама арқасында, тілдер арасындағы айырмашылықтарды өлшеу арқылы бөліністердің тізбегін анықтауға болады. Дегенмен, бізге белгілі роман тілдерінің тарихы, осы алғашқы болжамды күмәнді етеді. Рим империясының өмір сүрген кезеңінде, оның білім беру саясаты және әскерлер мен әкімшілік қызметкерлерінің еркін қозғалысы, аумақтың барлығында тілдік біртектіліктің белгілі бір деңгейін қамтамасыз еткен болуы мүмкін. Әр аймақта қолданылатын вульгарлық латын тілінде айырмашылықтар болғанымен, түрлі диалектілер арасында нақты шекаралар болды ма, жоқ па – күмәнді. Ал империя құлағаннан кейін, латын тілінде сөйлейтін халық, тарихи тіл білімінің өлшемдерімен алғанда, дерлік бірден көптеген саяси тәуелсіз мемлекеттер мен феодалдық иеліктерге бөлінді, олардың халқы көбінесе жерге байланған болатын. Содан кейін бұл бірліктер келесі он бес ғасыр бойы әртүрлі жолдармен өзара әрекеттесіп, бірігіп, бөлініп, тілдер тұқымына жатпайтын тілдердің (мысалы, Балқан тілдері аймағындағы тілдердің) ықпалына түскен болуы мүмкін. Қорыта айтқанда, латын және роман тілінде сөйлейтін халықтардың тарихын екітарамды үлгімен сипаттау өте қиын; сондықтан, роман тілдерін ағаш тәрізді құрылымға сыйыртудың кез келген әрекеті кемшілікке ұшырауы мүмкін деп айтуға болады. Осы тұрғыда, тілдердің генеалогиялық құрылымы әдеттегі байланыс түрін құрайды. Екінші жағынан, ағаш құрылымын роман тілінің кез келген кіші тұқымдарына қолдануға болады, егер олардың мүшелері ортақ атадан екіге бөлініп кеткен болса. Мысалы, әртүрлі елдерде қолданылатын испан және португал диалектілері немесе стандартты итальян тілінің аймақтық түрлері осыған жатады (бірақ "итальян диалектілері" деп аталатындар – олар вульгарлық латын тілінен тікелей дамыған жеке тілдер).

Стандартты ұсыныс

Салыстырмалы әдісті қолдану арқылы кейбір тіл білімі мамандары сардиния тілінің роман тілдерінің қалған бөлігінен тілдік жағынан өте ерте дамығанын тұжырымдады. Сардиния тілінің көптеген ерекшеліктерінің ішінде оның артикльдері (латын тілінен алынған, ILLE орнына IPSE-ден) және /k/ және /ɡ/ дыбыстарының /i/ және /e/ дауыстары алдындағы палаталданудың болмауы, сондай-ақ «үй» (<domo) сияқты бірегей консервациялар бар. Сардиния тілінде /s/ көпше түрі қолданылады, бірақ дауыссыз дыбыстардың дауыстылардан кейінгі жұмсаруы көбінесе сөз шекараларын ескермейтін аллофондық ережеге дейін шектеледі (мысалы, [k]ane 'ит', бірақ su [ɡ]ane немесе su [ɣ]ane 'ит'), және /au/ дыбысының /a/ дыбысына өзгеруі сияқты басқа жерде кездеспейтін бірнеше жаңалықтар бар. Бұл көзқарасқа кейбір каталон тілінің нұсқаларындағы ipse түрінен жалғасқан анықталған артикльдердің болуы (әсіресе Балеар диалекттеріндегідей) қарсы келеді. Сардиния тілі румын тілімен ертерек /kw/ және /ɡw/ дыбыстарының деваляризациясын бөліседі: Sard. abba, Rum. apă 'су'; Sard. limba, Rum. limbă 'тіл' (италиялық acqua, lingua тілдерімен салыстырыңыз). Осы көзқарас бойынша, келесі бөлініс шығыстағы жалпы румын тілі мен батыстағы басқа тілдер (итало-батыс тілдері) арасында болды. Румын тілінің ерекшеліктерінің бірі – латын тіліндегі жеті есімдік жақтың үшеуін сақтап қалуы. Үшінші маңызды бөлініс итальяндық тармақ (Италия түбегінде сөйлейтін көптеген тілдерді қамтиды) және Галло-Иберия тармағы арасында шамамен тең бөлінді.

Тағы бір ұсыныс

Алайда, бұл жалғыз көзқарас емес. Тағы бір кең таралған жіктеу роман тілдерін шығыс және батыс деп екі негізгі тармаққа бөлуден басталады. Шығыс тармағына румын тілі, Корсика мен Сардиния тілдері, сондай-ақ Римини мен Ла Специя қалалары арқылы өтетін сызықтың оңтүстігіндегі Италияның барлық тілдері кіреді (La Spezia–Rimini Line қараңыз). Бұл тармақтағы тілдер көбірек консервативті деп есептеледі, яғни бастапқы латын тілінің көптеген ерекшеліктерін сақтап қалған. Батыс тармағы гало-роман тілдері тобына – оның ішінде француз тілі, гало-итальян, окситан, франко-провансаль және романш тілдеріне, сондай-ақ испан және португал тілдеріне айналған иберия-роман тілдері тобына бөлінді.

Толқын гипотезасы

Жан-Пьер Шамбон сияқты тіл білімі мамандары әр түрлі аймақтық тілдердің көршілес тілдерден бөлек дамымағанын, керісінше, олардың орталық аймақтардан (Италия мен Франция) шеткері аймақтарға (Иберия түбегі мен Румыния) қарай тараған көптеген өзгерістерді көргенін айтады. Осы авторлар роман тілдері отбасын ағаш тәрізді емес, байланыс желісі ретінде қарастырады және роман тілдерінің тарихын бейнелеу үшін толқын моделі ағаш моделінен гөрі жақсырақ келеді деп санайды.

Роман тілдерінің кейбір негізгі тілдік ерекшеліктері

Роман тілдерін жіктеудегі қиындықтардың бір бөлігі роман тілдері отбасының мүшелері арасындағы тілдік жаңалықтардың көріне түсініксіз таралуына байланысты. Бұл, басымдықты ағаш моделінің жақтастары үшін мәселе болғанымен, шындығында жалпы байланыстар мен диалектілік континуумдарға тән ерекшелік: осы себепті осы отбасыға толқын моделіне негізделген құралдармен, соның ішінде диалектология мен тарихи глоттометрия арқылы қарауға аргументтер келтірілді. Төменде роман тілінің байланысы арқылы жүретін маңызды тілдік белгілердің (Вульгарлық латыннан бергі жаңалықтар) мысалы келтірілген. Роман тілдерінің арасындағы айырмашылықтар дыбыс жүйелері, орфография, атау, етістік және сын есімдердің морфологиялық өзгерістері, көмекші етістіктер мен етістік уақыттарының мағынасы, қызметтік сөздер, бағынышты сөйлемдердің ережелері және әсіресе сөздік қоры сияқты барлық деңгейде кездеседі. Осы айырмашылықтардың көпшілігі Рим империясының ыдырауынан кейін (басқыншылықтар мен мәдени алмасуларды қоса алғанда) тәуелсіз дамудың нәтижесі болғанымен, Латын Еуропасының Рим билігіне бағынған аймақтарындағы бұрынғы тілдердің және Вульгарлық латынның өзінің әртүрлілігін де ескеру қажет. Румын тілі, оған жақын тілдермен бірге, мысалы, ароман тілі, роман тілдерінің ішінде бірегей грамматикалық ерекшеліктерге ие, бірақ оларды Балқандағы албан, болгар, грек, македон, серб-хорват және түрік тілдері сияқты роман емес тілдермен де бөліседі. Бұларға, мысалы, қалдық жағдай жүйесінің құрылымы, артикльдердің есімдерге қосылатын жұрнақтар ретінде қолданылуы (мысалы, "аспан" және "көк" үшін) және тағы да басқалары жатады. Бұл құбылыс Балқан тілдері аймағы деп аталады және ол Рим империясынан кейінгі кезеңде осы тілдердің өзара әрекеттесуінен туындаған болуы мүмкін.

Көптік санның қалыптасуы

Кейбір роман тілдері көпше түрін жасау үшін қосымша қолданады (латын тілінің айыптау райының көпше түрінен шыққан), ал басқалары соңғы дауысты өзгерту арқылы көпше түрін жасайды (латын тілінің атау райының көпше түрінің әсерінен, мысалы, кейбір еркек есімдерде). Көпше түрі: португал, галисиан, испан, каталан, окситан, сардиния, фриули, романш тілдерінде. Француз тілінің ерекше жағдайы: тарихи және орфографиялық тұрғыдан алғанда бірінші топқа жатады, бірақ соңғы «s» әлі айтылмайды (байланыс жағдайынан басқа), яғни жекеше және көпше зат есімдер көбінесе оқшауланғанда бірдей дыбысталады. Көптеген анықтауыштарда дауысты өзгерту және байланысқа мүмкіндік беру арқылы жасалған ерекше көпше түрі бар. Дауысты өзгерісі: итальян, неаполитан, сицилия, румын тілдерінде.

"Көбірек" деген сөз

Кейбір роман тілдері латынның "плюс" нұсқасын пайдаланады, ал кейбіреулері "магис" нұсқасын. "Плюс" сөзінен туындаған тілдер: француз, итальян, сардин, пиемонт, ломбард, лигурий, неаполитан, фриуль, романш, венеция. Каталан тілінде "плюс" тек майорка диалектінде жосықсыз сөйлемдерде қолданылады, ал "" сөзі көбінесе қолданылады. "Магис" сөзінен туындаған тілдер: галисия және португал (орта ғасырлық галисия-португал тілінде "mais" және "chus" екі сөзі де болған), испан, каталан, венеция (немесе "тырысқанша"), окситан, румын.

"Ешнәрсе" деген сөз

Классикалық латын тілінде "ешнәрсе" деген сөз болғанымен, итальян тілінде (көпше түрі nulla, "ешнәрсе жоқ" немесе nulla res; итальян тілінде де "" деген сөз бар), сардин, испан, португал және галисия тілдерінде (rem) natam, "туған нәрсе"; галисия тілінде де "" деген сөз бар), француз, каталон және арагон тілдерінде, окситан тілінде (rem, "нәрсе", немесе номинативті res), румын, романш, венеция және пиемонт тілдерінде, ломбард және фриули тілдерінде "ешнәрсе" деген жалпы сөз болып қалыптасты. Кейбіреулер көптеген түбірлер латын тіліндегі nullam rem natam ("туылмаған ешнәрсе") фразасының әртүрлі бөліктерінен шыққан дейді, бұл "ешнәрсе" дегенді білдіретін күшейтілген тіркес. Ал итальян және венеция тілдеріндегі niente және gnente латын тіліндегі ne(c) entem ("болу емес"), ne inde немесе, көбінесе, ne(c) (g)entem сөздерінен туындаған сияқты, бұл француз тіліндегі néant сөзін де түсіндіреді. Пьемонт тіліндегі теріс сөзше арнайы nen де тікелей ne(c) (g)entem сөзінен келген. "Он алты": итальян тілінде sedici, каталон және окситан тілдерінде setze, француз тілінде seize, венеция тілінде sédexe, романш тілінде sedesch, фриули тілінде sedis, ломбард тілінде sedas / sedes, франко-провансаль тілінде sèze, сардин тілінде sèighi, пиемонт тілінде sëddes (sëddes ломбард тілінен алынған және 18 ғасырдан бері түпнұсқа sëzze-ні алмастырған, мысалы 11-ден 16-ға дейінгі сандар, onze бірақ қазір óndes, dose бірақ қазір dódes, trëzze бірақ қазір tërdes, quatòrze бірақ қазір quatòrdes, quinze бірақ қазір quìndes). "Он және алты": португал тілінде dezasseis немесе dezesseis, галисия тілінде dezaseis (decem ac sex), испан тілінде dieciséis (романс құрылымы: diez y seis), марчигиано диалектісінде digissei. "Оннан алты артық": румын тілінде șaisprezece (мұндағы spre латынша super сөзінен шыққан). Классикалық латын тілінде 11–17 сандары үшін "бір он" үлгісі қолданылады (ūndecim, duodecim, septendecim), бірақ содан кейін "екі жиырмадан" (duodēvigintī) және "бір жиырмадан" (ūndēvigintī) үлгісіне ауысады. Салыстыру үшін, герман тілдерінің көптеген түрлері 11 және 12 үшін "бір артық" және "екі артық" деген екі арнайы сөзді қолданады, содан кейін 13–19 үшін "үш он", "төрт он", "тоғыз он" үлгісі қолданылады.

Бар болу немесе болмау

Кейбір тілдерде 'have' сөзінің баламасы барлық етістіктердің күрделі формаларын (мысалы, француз тіліндегі passé composé) жасау үшін көмекші етістік ретінде қолданылады; ал басқаларында кейбір етістіктер үшін 'be', ал қалғандары үшін 'have' қолданылады. Тек 'have': стандартты каталон, испан, румын, сицилия тілдері. 'Have' және 'be': окситан, француз, сардин, итальян, Солтүстік Италия тілдері (пиемонт, ломбард, лигурия, венеция, фриули), романш, Орталық Италия тілдері (тоскан, умбрия, корсика), кейбір каталон диалектілері (бірақ оларда осы қолданыс азайып барады). Соңғы түрінде 'be' көмекші етістігін қолданатын етістіктер – бұл айыптаусыз етістіктер, яғни субъект тікелей бастамаған қозғалысты немесе күйдің өзгеруін көрсететін, көбінесе транзитивті емес етістіктер, мысалы 'құлау', 'келу', 'айналу'. Барлық басқа етістіктер (транзитивті емес ергетивті емес етістіктер және барлық транзитивті етістіктер) 'have' қолданады. Мысалы, француз тілінде J'ai vu немесе итальян тілінде ho visto 'Мен көрдім', ал Je suis tombé, sono caduto 'Мен құладым (сөздік мағынасында – едім)'. Алайда, француз және итальян тілдерінің 'be' етістігі үшін көмекшіні таңдаудағы айырмашылығына назар аударыңыз: француз тілінде J'ai été 'Мен болдым' 'have' етістігімен, ал итальян тілінде sono stato 'Мен болдым' 'be' етістігімен. Оңтүстік Италия тілдерінде көмекшілерді басқару қағидалары өте күрделі болуы мүмкін, тіпті субъектінің тұлғаларында да айырмашылықтар бар. Герман тілдерінде де осыған ұқсас айырмашылық бар, олар бір тілдік аймақты бөліседі; неміс, голланд, дат және исланд тілдері 'have' және 'be' қолданады, ал ағылшын, норвег және швед тілдері тек 'have' қолданады (бірақ қазіргі ағылшын тілінде 'be' белгілі бір реликті тіркестерде сақталады: Христос қайта тірілді, Әлемге қуаныш: Раббымыз келді). 'Be' етістіктің рефлекстік формалары үшін де қолданылады, мысалы, француз тілінде j'ai lavé 'Мен [бір нәрсені] жудым', бірақ je me suis lavé 'Мен өзімді жудым', итальян тілінде ho lavato 'Мен [бір нәрсені] жудым' және mi sono lavato 'Мен өзімді жудым'. Тоскан тілінде 'si' формасы үшінші тұлға рефлексивтісімен бірдей қолданылады, бұл 'біз' субъектісі ретінде түсіндіріледі, бұл күрделі құрылымдарда 'be' көмекшісін іске қосады, ал 'біз' деген 'noi' сөзі қолданылмауы мүмкін. Егер қолданылған етістік әдетте 'have' көмекшісін таңдайтын болса, өткен шақтағы етістік өзгертілмейді: si è lavorato = abbiamo lavorato 'біз жұмыс істедік'. Егер етістік әдетте 'be' таңдайтын болса, өткен шақтағы етістік көпше түрінде белгіленеді: si è arrivati = siamo arrivati 'біз келдік'. + Латын тіліндегі cantō, cantāre – "ән салу" – және бірнеше роман тілдеріндегі мұрагер сөздер. Форма ("ән салу") Латын Nuorese Sardinian Итальян Испан Португал Languedocien Occitan Классикалық Каталон2 Миландық Ломбард Румындық Болоньялық Эмилиан Француздық Инфинитив cantāre cantare cantare cantar cantar 1 cantar cantar cantar a cânta cantèr chanter Өткен шақ cantātum cantatu cantato cantado cantado cantat cantat cantad cântat cantè chanté Герундий cantandum cantande cantando cantando cantando cantant cantant cantand cântând cantànd chantant cantō canto canto canto canto cante cant canti cânt a3 cant chante cantās cantas canti cantas cantas cantas cantes càntet cânți t cant chantes cantat cantat canta canta canta canta canta canta cântă al canta chante cantāmus cantamus cantiamo cantamos cantamos cantam cantam cantom cântăm a cantän chantons cantātis cantetes cantate cantáis cantais cantatz cantau cantev cântați cantè chantez cantent cantent cantino canten cantem canten canten canten/canta cântă i cànten chantent cantem cante canti cante cante cante cant canta cânt a canta chante cantēs cantes canti cantes cantes cantes cantes càntet cânți t cant chantes cantet cantet canti cante cante cante cant canta cânte al canta chante cantēmus cantemus cantiamo cantemos cantemos cantem cantem cantom cântăm a cantaggna chantions cantētis cantetis cantiate cantéis canteis cantetz canteu cantev cântați cantèdi chantiez cantent cantent cantino canten cantem canten canten/canta cântă i cànten chantent императив cantā canta canta canta canta canta canta canta cântă canta chante императив cantāte cantate cantate cantad cantai cantatz cantau cantev cântați cantè chantez 1 Сондай-ақ, осы позициядағы барлық аллофондар, сондай-ақ дауыссыздың жойылуы. 2 Оның жалғастыру үлгісі орта ғасырлардан бастап классикалық үлгіге негізделген, қазіргі Каталония, Валенсия қауымдастығы немесе Балеар аралдарында қолданылатын қазіргі жалғастырудан өзгеше болуы мүмкін. 3 Болоньялықтағы жалғастырылған етістіктер етістікке тіркелген басылмаған субъектіні қажет етеді. Толық формалар да қолданылуы мүмкін, сондықтан "сіз (pl.) eat' magnè немесе vuèter a magnè болуы мүмкін, бірақ *magnè грамматикалық емес. Сұрақтар энклитиканы қажет етеді, ол проклитикалық формаларды қайталамауы мүмкін: magnèv? "Сіз (pl.) тамақтанасыз ба? / тамақтанасыз ба? жеуге бола ма? ".