Кіріспе
2006 жылғы Канада Жоғарғы Сотының Multani v Commission scolaire Marguerite-Bourgeoys, [2006] 1 S. C. R. 256, 2006 SCC 6 – Канада Жоғарғы Сотының шешімі, онда Сот Квебек мектептерінің билігінің сикх баласына мектепке кирпан киюге тыйым салған бұйрығын Канаданың Құқықтар және бостандықтар хартиясының 2-бабының (а) тармағындағы дін бостандығын бұзу деп таныды. Бұл бұйрықты Хартияның 1-бабына сәйкес қолдауға болмайды. Бұл іс 2001 жылдың қараша айында École Sainte Catherine Labouré мектебінде металл кирпанды тастап кеткен 13 жасар сикх Гурбадж Сингхке қатысты. Бұл оқиға мектеп әкімшілігін кирпан киюге шектеу қоюға, соның ішінде оны әрдайым жабуды талап етуге мәжбүр етті. Сикх отбасы бұл талапты қабылдады. Бірақ 2002 жылдың ақпан айында басқа мектептік кеңес бұрынғы шешімді күштен шығарып, кирпанды қару деп есептеді және мінез-құлық кодексіне сәйкес оны киюге рұқсат бермеді. Комиссарлар кеңесі соңғы шешіммен келісті, бірақ металл емес кирпанды пайдалануға болатынын ұсынды. Квебек апелляциялық соты комиссарлар кеңесінің пайдасына шешім шығарды.
Multani v Commission scolaire Marguerite‑Bourgeoys, [2006] 1 S. C. R. 256, 2006 SCC 6 is a decision by the Supreme Court of Canada in which the Court struck down an order of a Quebec school authority, that prohibited a Sikh child from wearing a kirpan to school, as a violation of freedom of religion under section 2(a) of the Canadian Charter of Rights and Freedoms. This order could not be saved under section 1 of the Charter. The case involved a 13 year old Sikh named Gurbaj Singh, who in November 2001 dropped a metal kirpan at his school, École Sainte Catherine Labouré. This prompted the school board to request certain limits on the wearing of the kirpan, including that it be covered at all times. The Sikh family accepted this request. However, another board, in February 2002, overrode the school board, deciding that the kirpan was a weapon and thus was not allowed under the code of conduct. The council of commissioners agreed with the latter decision, although they suggested a non metal kirpan could be used. The Quebec Court of Appeal found in favour of the council of commissioners.
Шешім
Біріншіден, сот төрешісі Луиза Шарронның пікірін білдірген соттың көпшілігі, іс әкімшілік құқық ережелері бойынша шешілуі керек дегенді жоққа шығарды, ол қарапайым ақылға қонымдылықты талап етеді. Көпшілік мұндай жағдай Хартиямен кепілденген құқықтарды шектейді деп санайтын. Шарронның жазуынша, "Канада Хартиясында кепілденген құқықтар мен бостандықтар конституциялық қорғаудың ең төменгі деңгейін белгілейді, оны заң шығарушы орган және Канада Хартиясына бағынатын кез келген тұлға немесе орган ескеруі тиіс". Әкімшілік құқық бойынша қару-жараққа қатысты ереже осы істе қарастырылмады. Нақты мәселе – заң жүзеге асырылуы арқылы кірпанға қалай тыйым салынды. Сот сондай-ақ кірпанды тыйым салған комиссия кеңесі Хартиямен байланысты екенін атап өтті. Өйткені кеңес заңмен құрылған және оның өкілеттіктері заң шығарушы органнан алынған. Дешамп және Абелла судьялары Хартияның 1-тарауы тек конституцияға қайшы келетін жазбаша заңдарға ғана қолданылуы мүмкін деп есептесе, Шаррон 1-тарау делегацияланған өкілеттіктерге де қолданылуы мүмкін деп жазды. Егер өкілеттік заңға сәйкес пайдаланылса, ол 1-тарауда талап етілгендей "заңмен белгіленген" болып саналады; "Little Sisters Book and Art Emporium v. Canada (Minister of Justice)" (2000) ісі делегацияланған өкілеттіктің заңмен белгіленбеген мысалы болды. Кеңес заңға сәйкес әрекет еткендіктен, сот енді дін бостандығы мәселесін қарастыра алатын.
Дінге деген еркіндік
Бұл мәселеде, дін бостандығы "абсолютті құқық" па, әлде 1-тарауда көрсетілген шектеулерден өзге "ішкі шектері" бар ма деген сұрақ туындады. Тринити Вестерн Университетіне қарсы Британдық Колумбия мұғалімдер колледжі (2001) ісінде дін бостандығы 1-тараудан өзге құндылықтармен де шектелуі мүмкін екені айтылды, осы жағдайда тәртіп және қауіпсіздік мақсаттары. Жоғарғы Сот 1985 жылғы "R. v. Big M Drug Mart Ltd." ісіне сілтеме жасап, дін бостандығын басқаларға зиян келтіру үшін пайдалануға болмайтынын, бірақ осы мәселені қарастыру үшін 1-тарау ең қолайлы орын екенін атап өтті. Тринити Вестерн Университеті ісінде Сот тек дін бостандығы мен теңдік құқығы қақтығысуы мүмкін жағдайды қарастыруға тиіс болды. Жоғарғы Сот осы қақтығыстың алдын алғандықтан, екі құқықты үйлестіру үшін 1-тарау қолданылмады. Осы мәселелерді ескере отырып, Сот осы істі дін бостандығын талдауға көшті. Шешім 2004 жылғы Syndicat Northcrest v. Amselem ісіндегі үрдіске сәйкес келеді: дін бостандығына қатысты талаптың қабылдануы үшін, жеке адам белгілі бір амалдың діни сенімімен байланысты екеніне сенетінін көрсетуі керек. Содан кейін, дін бостандығына жасалған бұзушылықтың ауыр болуы тиіс. Осы жағдайда, кірпанды тағу дінмен байланысты деп танылды, себебі ол православиелік сикхтер үшін қажетті нәрсе. Сол сенімдер кірпанды басқаларға зиян келтіру үшін қолданбауды да талап етеді. Сондай-ақ, талапкердің кірпан металлдан болуы керек деген сенімі шынайы деп танылды. Басқа сикхтер металл емес кірпанды қолданғанмен, бұл аталған адамның сенімдері үшін маңызды емес. Содан кейін Сот дін бостандығының бұзылуының маңызды екенін анықтады. Талапкер мемлекеттік мектепті тастауға мәжбүр болды.
Қауіпсіз шектер
Содан соң Сот діни бостандықты бұзу туралы мәселені Қолданыс шараларының 1-тарауына сәйкес келіп-келмейтінін қарастырды. R. v. Oakes (1986) ісіне сүйене отырып, Сот бұзушылықтың нақты мақсаты бар ма деп сұрады. Квебек апелляциялық соты атап өткендей, басты мәселе мектеп қауіпсіздігі болды, ол оқушылардың білім алу үшін қалыпты жағдайды сақтауға көмектеседі. Жоғарғы Сот бұл мәселені 1-тараудағы маңызды мақсат ретінде мойындады. Бірақ, қауіпсіздіктің түрлі деңгейлері болатынын, ал ең жоғары деңгейінің шамадан тыс екенін айтты. Сот ең жоғары деңгейдегі қауіпсіздікті қамтамасыз ету үшін қайшы және осы сияқты заттарға тыйым салуды қарастырды. Сондықтан мектептегі қауіпсіздік көбінесе «ақылға қонымды» болуы керек. Алайда, кеңес мектептерден қару-жарақтарды жоюды көздегендіктен, Сот кеңестің мақсатын ақылға қонымды деп тапты. Бұл құқықтарды шектеудің мақсатқа сәйкес келуіне қатысты сұрақ тудырды. Кирпанға тыйым салудың себебі оның қару екендігінде болды, сондықтан тыйым салу мектептен қару-жарақтарды жою мақсатына сәйкес келді. Бірақ, кірпанға тыйым салу мақсатқа пропорционал емес еді. Арыз беруші мектепке кірпанды мүлдем киюге болмайтынын, бірақ белгілі шектеулерді қабылдауға дайын екенін айтты. Кеңес кірпанды ұрлап алуға немесе басқа оқушыларды қару алып келуге итермелеуге болатынын мәлімдеді. Жоғарғы Сот арыз берушінің зорлыққа бейім емес екенін және оның қабылдаған шектеулері ұрлықты екіталай ететінін жауап ретінде айтты. Ұры арыз берушіні ұстап, оның киімінің астын қарауы керек болар еді. Сонымен қатар, оқушылардың мектепте кірпанды қару ретінде қолданғандығына ешқандай дәлел жоқ. Әуе қауіпсіздігіне қатысты істер салдарынан ұшақтарда кірпанға тыйым салынғанымен, Сот Канаданың Адам құқықтары жөніндегі Трибуналының: «Мектепте адамдар бір-бірін таниды, ал ұшақтарда әрқашан бір-бірін танымайтын әртүрлі адамдар болады» деген сөздерін келтірді. Жолаушының қатыгез екенін анықтау мүмкін емес. Кірпанның басқа оқушыларды мектепке қару алып келуге итермелеуі мүмкін деген пікірге қатысты Сот бұл болжамдық екенін айтты. Бұл алаңдаушылық мектеп атмосферасына кері әсер етуі мүмкін екенімен байланысты болды. Сот кірпан зорлықты білдірмейтінін, оның діни мағынасы бар екенін мәлімдеді. Сот сондай-ақ бұл теория сикхтерге қарсы болуы мүмкін екенін және осылайша көпмәдениеттілікке қайшы келуі мүмкін екенін анықтады. Егер кейбір оқушылар арыз берушінің мектепке кірпан киюінің әділ емес екенін санаса, сот мектептердің осы оқушыларға дін бостандығының маңыздылығын үйретуін ұсынды. Тринити Вестрен университеті мен Британдық Колумбия мұғалімдер колледжі арасындағы сотта Сот мектептердің құндылықтарды үйретуі және азаматтық ізгілікке ықпал етуі керек екенін айтқан еді. Кірпанға рұқсат беру оқушыларға дін бостандығының маңыздылығын үйретуге пайдалы болар еді.
Дешамп пен Абелла
Сотталушылар Мари Дешамп және Розали Абелла келісім пікірін жазды. Олар Шарронның кірпанға тыйым салу туралы шешімін мақұлдағанмен, мұны әкімшілік құқық ережелері арқылы жасаудың дұрыс жолы деп тапты. Конституциялық құқық негізінен заңдар мен ережелерге қолданылады, ал конституциялық құқықта қолданылатын тесттер, мысалы Оукс тесті, осы заңдарға ең жақсы жұмыс істейді. Жарғының 1-бабы Оукс тестісін «заңмен белгіленген» шешімдерге ең жақсы қолданылады деп көрсетеді. Осыған орай, әкімшілік құқық осы жағдайда әкімшілік органмен жұмыс істегенде тиімді. Тринити Вестерн университеті ісі және Чемберлен Суррей мектеп округінің No. 36 ісі бойынша Шаррон мен Абелла да біршама құрмет көрсетудің орынды екенін айтты. Сондай-ақ, заңда жергілікті билік органдарының сотқа қарағанда мұндай мәселелерде көбірек айту құқығы болуы керек екені де көрсетілді. Декапс пен Абелла пікірінше, «конституциялық құндылықтарға қайшы келетін шешімді ақылға қонымды немесе дұрыс деп санау қиын». Идеалды жағдай – әкімшілік заңдардың Жарғыдағы құндылықтарды қолдануы, ал олардың шешімдері Жарғыны бұзу ретінде қарастырылмауы. Әкімшілік құқық ақылға қонымды болуды талап етеді. Квебек апелляциялық соты кірпанның тек зиян келтіруі мүмкін деген шешімге келді, бірақ Абелла мен Дешамп бұл пікірді басқа дәлелдерді ескермегені үшін сынға алды. Мектепте жиі кездесетін басқа да заттарды қару ретінде пайдалануға болады. Сонымен қатар, сикх студенті кірпан киюге қатысты белгілі шектеулерді қабылдаған. Осылайша, бұл шешім ақылға сыймайтын деп танылды.
Лебел
Тағы бір келісімді судья Луис Лебель жазды. Ол осы жағдайда, әкімшілік құқықта 1-бапты талдауды қолданудың қиындығын атап өтті. Әкімшілік құқық талдамалық негізді қамтамасыз еткенде, Канада Хартиясы мен Квебектің Адам құқықтары және бостандықтары Хартиясын әрқашан қолдану қажет емес екенін ол жазды. Дегенмен, кейбір жағдайларда Канада Конституциясының әсері болуы сөзсіз. Бұл жағдайда дін бостандығына, сондай-ақ Хартияның 7-бабына сәйкес, басқа студенттердің қауіпсіздігіне байланысты адамның қауіпсіздігіне жүгіну болды. Осы қарама-қайшы құқықтарды теңестіру үшін Лебель 1-бап – жалғыз мүмкін жауап емес екенін жазды. Ол бұл пікірді қолдау үшін 1993 жылғы «Янг v. Янг» ісін келтірді. Осы жағдайда кірпанға тыйым салуды бағалау комиссияның адамның қауіпсіздігін қорғау өкілеттігіне қатысты әкімшілік құқық арқылы жүргізілуі керек, содан кейін бұл бағалау Конституция аясында қарастырылуы тиіс. 1-бапқа көшуден бұрын құқықтарды анықтау қажет. Бұл жағдайда Лебель ешкімнің жеке қауіпсіздігіне қауіп төнгеніне дәлел таппады. Оукс тестіне жүгінгенде, ол құқықтарды бұзу үшін жеткілікті мақсатты талап етуді ескермеді, себебі басқарушы заңдар күмәнді болған жоқ. Пропорционалдық мәселе бойынша ол комиссия өз позициясын тиімді дәлелдемегенін сезінді.