Кіріспе

Энтони Берджесс жазған повесть. "Сағат механизмі туралы уәде" – британдық автор Энтони Берджесске тиесілі повесть. Бұл Берджесстің төрт Эндерби романының үшіншісі және алғаш рет 1974 жылы Hart Davis, MacGibbon баспасында жарық көрді. Ол көбінесе "Эндербидің соңы" деген тақырыппен шығарылады, себебі бастапқыда бұл Эндерби сериясының соңғы кітабы болуы жоспарланған. Дегенмен, 1984 жылы "Эндербидің қараңғы әйелі" атты жалғасы жарық көрді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Эндерби – 56 жастағы британдық ақын, ал «Сағат механизмі» кітабы оның өмірінің соңғы күнін баяндайды. Бұл ақпан айының суық күні. Ол Нью-Йорк қаласында өткізеді, соңғы бірнеше ай бойы ағылшын әдебиетінен қонақ профессор болып жұмыс істейді және Августин және Пелагий туралы ұзақ өлең жазады. Эндербидің қазіргі жағдайы Танжерде американдық кинопродюсермен кездейсоқ кездесуден туындады, онда ол барды иеленеді. Эндерби ол кісіге шотланд вискисін ұсынды және Джерард Мэнли Хопкинстің «Германияның апатсы» поэзиялық шедеврiн бейімдеу туралы идея ұсынды. Продюсер қызығып, сценарий сұрады, оны Эндерби жазды. Алайда, түскен фильм бұл сценарийге немесе Хопкинстің өлеңіне көп ұқсамайды; бірақ оның есімі айқын түрде көрсетілген, ал фильм және Эндерби енді танымал. Бұл күтпеген танылу оны Манхэттен университетінде бір жыл ағылшын тілін оқытуға шақыруға әкелді. Сонымен қатар, фильмде даулы элементтер бар – нацистер мен қарындастардың қатысуымен көрсетілген зорлау сахнасының өте тітіркенді көрінісі де солардың қатарында. Сондықтан, көп оқылмайтын, усақ-түйекке ден қоймайтын ақын ашулы азаматтардан «оның» фильмін айыптау үшін аяусыз телефон қоңырауларын алуда. Көбінесе бұл қоңырау шалушылар (және басқа да сыншылар) түпнұсқа өлеңді ешқашан оқымаған, тіпті оның бар екенін де білмейді. Күн бойы Эндерби үш жүрек ұстамасына тап болады және түн ортасынан кейін төртіншісінен көз жұмады. Ұстамалар арасында ол өз ісімен айналысады: Пелагий өлеңінде қуана жұмыс істейді; диспептикалық американдық тағамдар жеп, White Owl сигарасын тартады; оған А бағасын беруді қалайтын поэзия студентінен жыныстық ұсынысты қабылдамайды; екі лекцияны қиындықпен өткізеді; ақылға сыймас ток-шоуда пайда болады; және метродағы қарақшылар тобынан орта жастағы үй шаруасының иесін қорғау үшін таяғының ішінде жасырған қылышын суырады. Ол қайда барса да, тіпті метрода да түсінбеушілікке және көбінесе мақұлдамайтындыққа тап болады. Ақыры үйге келгенде, ол бұрын көрмеген әйел келіп, оған тапанша тіктейді; ол оған барлық өлеңдерін оқып, қайта оқығанын және оны жазғаны үшін өлтіретінін айтады. Бірақ бұрын ол оған жалаңаш болуын және жинаған шығармаларына зәр тастауын бұйырады. Эндерби киімдерін шешеді, бірақ эрекциясы болғандықтан, оның қалған бұйрығын орындай алмайды. Көрініс, көрінетін болса, жыныстық қатынаспен аяқталады. Эндерби сол түні қайтыс болады.

Тақырыптар

"Сағат механизмі" Берджесс әдеттегідей, қаскөй әзіл-қалжыңмен, шебер әдеби сілтемелермен және виртуоздық сөз ойындарымен толы. Кітаптағы әлем Эндербидің ұлы, бірақ үнемі наразылық білдіретін сырттан қараушының санасымен боялған. Романның кейбір тұстары Джойстің "Юлисс" ромасын еске түсіреді; ол бір күнді ғана қамтиды, қаһармандық рөлге қаһарман емес адамды қояды және сол адамның физикалық және психикалық процестерін егжей-тегжейлі зерттейді. "Одиссея" орнына Берджесс Сент-Августин мен Пелагийге, сондай-ақ Эндербидің өзіне тән сөз тіркесінің авторы Джерард Мэнли Хопкинске кеңінен сілтеме жасайды: "Мен ащылық, мен кеуде қысылысымын". Кітапта әлеуметтік сатира мен өзін-өзі паш ету бірігіп кетеді. Мысалы, сыныптағы бір көріністе Эндерби Елизавета дәуірінің мардымсыз драматургтері туралы жоспарланған лекциясын еске түсіре алмайды, сондықтан сол сәтте "Герваз Уайтлэди" деп аталатын драматургті ойлап шығарады. Ол осы тұлға туралы біраз уақыт бойы біліммен сөйлейді, алғашқыда білгіш студент көмектеседі, бірақ соңында ынтымақтас болып, Уайтлэдидің өміріне қатысты егжей-тегжейлі ақпаратпен оны ынталандырады. Эндерби лекцияны өзінің ойдағы драматургін сәтсіздік деп мойындау арқылы аяқтайды, сол кезде ол өзінің туындысын өзінің айнадағы бейнесі ретінде таниды. Кейіннен, поэзия сабағында Эндерби студенттерінің тәртіпсіз шығармаларына риза болмайды және оларға поэзия эмоционалдық өзін-өзі бағалаудан емес, шеберлікпен жасалған еңбектен туындайтынын түсіндіруге тырысады. Алайда студенттер оған аянышпен қарап, қашан кететінін сұрайды. Атауынан көрініп тұрғандай, "Сағат механизмі" кітабы авторға Стэнли Кубриктің "Апельсин механизмі" фильмінің бейімделуіне қатысты өзінің қызығушылығын зерттеуге мүмкіндік береді: Берджесс оны танымал еткен фильмді жек көреді. Бұл автобиографиялық элемент ток-шоу сахнасында жақсы көрінеді, онда Эндербидің қонақтары (актриса және психолог) ақынды "Германияның апаты" фильмінің фильмге қатысқаны үшін сынап, оның монахтарға қарсы зорлық-зомбылықтық әрекеттерге шабыттандырды деп айыптайды. Эндерби Хопкинске жаза деп санайтын фильмді қорғауға мәжбүр болады, ол "Апельсин механизмінің" негізгі тақырыптарын қайталайды: жақсылық пен жамандықты еркін таңдау қажеттілігі және адамның шығармашылық ішкі әлемінің құмарлық, қуанышты табиғаты. Осы тұста ол романнан тікелей үзінді келтіреді. Берджесс Кубриктің "Апельсин механизмі" нұсқасына қатысты ұқсас сынға ұшырады; ол да, мысалы, өзін әйел діни қызметкерді зорлауға кінәлі деп тапты, өйткені фильм оған шабыттандырды.