Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Фонемаларды білдіретін дыбыстық ерекшеліктерін кодтайтын жазу жүйесі.
Writing system whose symbols encode phonological features of the phonemes that they represent
Дыбыстық ерекшеліктері бар жазу жүйесінде символдардың (мысалы, әріптердің) пішіндері кездейсоқ болмайды, олар білдіретін фонемалардың дыбыстық ерекшеліктерін кодтайды. "Дыбыстық ерекшеліктері" терминін Джеффри Сэмпсон корей әліпбиін және Питман стенографиясын сипаттау үшін енгізді. Мұндай жазу әліпбиге қарағанда толыққандырақ. Мұнда символдар толық фонемаларды емес, фонема құрайтын элементтерді (ерекшеліктерді) көрсетеді, мысалы, дауысты болуын немесе артикуляциялық орнын. Корей әліпбиінде дыбыстық ерекшеліктер алфавиттік әріптерге біріктіріледі, ал бұл әріптер өз кезегінде сөздік блоктарға қосылады, сондықтан жүйе дыбыстық бейнелеудің үш деңгейін біріктіреді. Кейбір ғалымдар (мысалы, Джон ДеФрансис) осы класты немесе кем дегенде корей әліпбиін осылай атауға қарсы. Басқалары хоббишілер мен көркем әдебиет жазушылардың (мысалы, Тенгвар) стенографияларын және жасалған жазуларын, олардың көптегені дыбыстық қасиеттерге сәйкес келетін жетілдірілген графикалық дизайндарға ие, қосады. Бұл жүйелердегі жазудың негізгі бірлігі фонемадан бастап сөздерге дейін кез келген нәрсені білдіре алады. Латын әліпбиінде де кіші әріптердің "ерекшеліктері" бар екені дәлелденді.
In a featural writing system, the shapes of the symbols (such as letters) are not arbitrary but encode phonological features of the phonemes that they represent. The term featural was introduced by Geoffrey Sampson to describe the Korean alphabet and Pitman shorthand. A featural script represents finer detail than an alphabet. Here, symbols do not represent whole phonemes, but rather the elements (features) that make up the phonemes, such as voicing or its place of articulation. In the Korean alphabet, the featural symbols are combined into alphabetic letters, and these letters are in turn joined into syllabic blocks, so the system combines three levels of phonological representation. Some scholars (e. g. John DeFrancis) reject this class or at least labeling the Korean alphabet as such. Others include stenographies and constructed scripts of hobbyists and fiction writers (such as Tengwar), many of which feature advanced graphic designs corresponding to phonologic properties. The basic unit of writing in these systems can map to anything from phonemes to words. It has been shown that even the Latin script has sub character "features".
Табиғи жүйелердің мысалдары
Бұл жаратылған мерзімі бойынша ерекшеліктерімен жазылатын жазу жүйелерінің шағын тізімі. Әрбір жүйе қай тіл үшін жасалғаны да көрсетілген.
This is a small list of examples of featural writing systems by date of creation. The languages for which each system was developed are also shown.
Жартылай табиғи жүйелер
Басқа жазу жүйелерінде шектеулі белгілік элементтер болуы мүмкін. Латын әліпбиінде жазылған көптеген тілдер диакритикалық белгілерді пайдаланады, ал диакритикалық белгілері бар әріптер кейде тілдің әліпбиіндегі жеке әріптер ретінде қарастырылады. Мысалы, поляк әліпбиі кейбір дауыссыз дыбыстардың тілдің жоғары жағына қарай артикуляциясын күрт белгімен көрсетеді. Түрік әліпбиінде дауысты әріптің үстіндегі бір немесе екі нүкте оның алдыңғы дауысты екенін көрсетеді. Жапондық кана буын жазу жүйелері дауысты дауыссыз дыбыстарды дакутен деп аталатын белгілермен көрсетеді. Халықаралық фонетикалық әліпби (ХФА) де белгілік элементтерге ие, мысалы, імплозивтерге тән ілгектер мен құйрықтарда, және ретрофлексті дауыссыз дыбыстарда. ХФА диакритикалық белгілері де белгілік. Лису тілі үшін қолданылатын Фрейзер әліпбиі, тыныс алусыз дауыссыз дыбыстарды көрсету үшін әріптерді 180° бұрады: , , , және .
Other scripts may have limited featural elements. Many languages written in the Latin alphabet make use of diacritics, and those letters using diacritics are sometimes considered separate letters within the language's alphabet. The Polish alphabet, for example, indicates a palatal articulation of some consonants with an acute accent. The Turkish alphabet uses the presence of one or two dots above a vowel to indicate that it is a front vowel. The Japanese kana syllabaries indicate voiced consonants with marks known as dakuten. The International Phonetic Alphabet (IPA) also has some featural elements, for example in the hooks and tails that are characteristic of implosives, , and retroflex consonants, The IPA diacritics are also featural. The Fraser alphabet used for Lisu rotates the letters for the tenuis consonants ꓑ , ꓔ , ꓝ , ꓚ , and ꓗ 180° to indicate aspiration.