Кіріспе

1990 жылғы Орхан Памуқтың "Қара кітап" романы – түрік жазушысы Орхан Памуқтың романы. Ол 1990 жылы түрік тілінде жарық көрді, алғаш рет Гюнели Гюн аударды және 1994 жылы ағылшын тілінде жарық көрді. 2006 жылы оны Морин Фрили қайтадан ағылшын тіліне аударды.

Сюжет

Басты кейіпкер, Галип есімді Стамбулдың заңгері, бір күні әйелі Рюя (атауы түрік тілінде "арман" дегенді білдіреді) оны түсініксіз жағдайда, түсіндірме бермей кетіп қалады. Ол оның қайда екенін білу үшін қалада ізденіп, белгілі бір оқиғалардың іздерін анықтауға тырысады. Әйелінің "Миллиет" газетінің жазушысы, жартылай ағасы Селалмен қарым-қатынаста болуы мүмкін деген күдікке ілігеді, бірақ ол да жоғалып кеткен. Галиптің іздеулері Селалдың қала және оның тарихы туралы терең ойлармен жазылған, ұзақ мақалаларымен келісіп өтеді. Галип Селалдың орнына өмір сүру арқылы оның ойлау жолын түсініп, әйелін де, оның өзін де таба аламын деп ойлайды. Сондықтан ол Селалдың пәтеріне қоныстанып, оның киімдерін киіп, тіпті оның мақалаларын да жаза бастайды. Галипке Селалдың бір жанкүйерінен құпия телефон қоңыраулары келеді, ол жазушының еңбектерін жақсы біледі. Галип Селал атынан жазған мақалалары Рюяға деген құштарлыққа толы болғаннан кейін, Селалдың өткенінен бір әйел оларды қате түсініп, Галипке қоңырау шалып, бұл Селалдың оны қайтаруға жасаған әрекеті деп ойлайды. Кейін Селал мен әйелдің арасында қарым-қатынас болғаны белгілі болады, ал Галипке қоңырау шалып жатқан жанкүйер – әйелдің қызғанышпен қараған күйеуі. Күдікті күйеуі Галиптің артынан Истанбулда іздеп, оның көмегімен Селалды табуға тырысқан. Соңында Галип олардың екеуімен көпшілік орында, "Аладдин" деп аталатын дүкенде кездесуге келіседі, ол дүкен оқиғаның маңызды бөлігі болып табылады. Бірақ көп ұзамай Селал көшеде атып өлтіріледі. Рюя да "Аладдин" дүкенінде атып өлтірілген күйінде табылады. Қылмыскердің кім екені ешқашан анықталмайды. Роман автордың постмодернистік тәсілімен аяқталады, ол өзінің оқиғада бар екенін көрсетеді. Бұл оқиға сюжеттің қарапайым мазмұнынан гөрі, жеке тұлғаны құру құралы ретінде әңгіме айтудың мәнін зерттеуге көбірек назар аударады. Сондықтан ол негізгі оқиғаның ішінде Түркияның Османдық кезеңі мен қазіргі Стамбулға қатысты көптеген оқиғаларды қамтиды.

Интерпретация

1992 жылы «Қара кітапқа жазылғандар» сындық очерктер жинағы ретінде жарық көрді. Романның басты тақырыбы – жеке тұлға, ол көптеген деңгейде қайталанады. Мысалы, Ғалип өзінің кім екеніне қанағаттанбайды. Ол заңгерлік өмірін ұнатпайды және табысты Селалға жылдар бойы қызғанып келеді. Сюжет оның жеке басын біртіндеп өзгертіп, Селалға айналуын, оның пәтерінде тұруын, киімдерін киіп, тіпті оның мақалаларын жазуын көрсетеді. Бірақ, Селал да басқа біреуге айналуды қалайтынын білеміз (мұны оның кейбір мақалаларынан көруге болады, мысалы, «Мен өзім болуым керек» деген мақаласы). Романда Рүяның мінезі құпия сақталған, оны тек Ғалиптің субъективті көзімен көреміз. Ол күндіз ұйықтап, кешке және түнінде детективтік романдар оқиды, көбінесе үйден шықпайды. Ол шындықтан қашып, детективтік романдар әлеміне бойлауды жөн көреді, бірақ Ғалип оған көп мән бермейді. Мұндай ерекше өмір салты оның кім екеніне, не өмірінің қалай болғанына қанағаттанбағанын көрсетеді, бірақ ол бұл туралы саналы түрде ойламайды немесе өзіне мойындамайды. Біз кімміз және кім екенімізді өзгертуге бола ма деген сұрақтар кем дегенде екі деңгейде қайталанады: Стамбулдың қала ретіндегі және түрік халқының жекелігі. Ғалип Стамбулдың көшелерімен серуендегенде, қаланың әртүрлі аудандарымен, әрқайсысының өзіндік ерекшелігімен танысамыз. Бұл қалада Шығыс пен Батыс, ежелгілік пен заманауилық, ислам мен секулярлық, байлар мен кедейлер, пашалар мен шаруалар қатар өмір сүреді. Осы қаланың нағыз кімдігі неде? Бұл қазіргі мегаполис пе, әлде бір кездегі ұлы Константинопольдің құлдырап бара жатқан қалдығы ма? Түрік ұлттық ерекшелігі туралы сұрақтар бірнеше рет айтылады, көбінесе түрік қоғамының батыстануымен байланысты. Түрік халқы батыс (еуропалық) мәдениетін қабылдауы керек пе, әлде өздерінің мұрасына адал болуы керек пе? Олардың мәдениеті мен жекелігі жойылып бара ма, әлде тек өзгеріп жатыр ма? Роман көп жағдайда біріншісін қабылдау тек тарихи және мәдени мұраны ғана емес, сонымен қатар түрік халқын да жояды дегенді білдіреді (Ғалиптің жер асты манекендер мұражайына саяхатын қараңыз). Қазіргі Түркия мемлекетінің негізін қалаушы Кемаль Ататүрік даулы тұлға ретінде қарастырылады. Түркияны батыстануға бағытталған оның күш-жігері әртүрлі нәтижелерге әкелді.