Жабайы шайгүл (Dipsacus fullonum) – Еуразия мен Солтүстік Африкада өсетін гүлді өсімдік. Америка, Африка, Аустралияда таралған. Биіктігі 2 метрге жетеді.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гүлді өсімдік түрі Dipsacus fullonum, syn. Dipsacus sylvestris – гүлді өсімдіктердің бір түрі, оған жиі қолданылатын атаулары – жабайы тезек немесе толықтаушы тезек, бірақ соңғы атау көбінесе өсірілген D. fullonum var. sativus түріне қатысты қолданылады. Бұл өсімдік Еуразия және Солтүстік Африкаға тән, бірақ Америка, Оңтүстік Африка, Австралия және Жаңа Зеландияда әкелінген түр ретінде белгілі. Бұл көп жылдық екі жылдық өсімдік (сирек, қысқа ғұмырлы көп жылдық өсімдік) дейін өседі. Гүлшоғыры – лаванды түсті гүлдердің цилиндр тәрізді жиынтығы, ол кепкен кезде тікенекті, қатты жапырақшалардан тұратын конусқа айналады. Оның ұзындығы дейін жетеді. Бұл өсімдіктің кептірілген гүлшоғыры тарихи тұрғыдан тоқыма өндірісінде мата толықтау үшін қолданылған.
Species of flowering plant
Dipsacus fullonum, syn. Dipsacus sylvestris, is a species of flowering plant known by the common names wild teasel or fuller's teasel, although the latter name is usually applied to the cultivated variety D. fullonum var. sativus. It is native to Eurasia and North Africa, but it is known in the Americas, southern Africa, Australia and New Zealand as an introduced species. It is a herbaceous biennial plant (rarely a short lived perennial plant) growing to tall. The inflorescence is a cylindrical array of lavender flowers which dries to a cone of spine tipped hard bracts. It may be long. The dried inflorescence of a cultivar was historically used in textile manufacturing as a tool for fulling.
Сипаттама
Тұқым атауы «шөлдесу» деген сөзден алынған және сабақтағы жапырақтардың бірігуінен пайда болатын тостаған тәрізді құрылымды көрсетеді. Бұл ыдысқа жаңбыр суы жиналады, бұл шырын соратын жәндіктердің, мысалы, құрттардың сабаққа өрмелеуіне кедерес жасайды. Жапырақ пішіні ланцет тәрізді, ұзын және кең, орта тігісінің астыңғы жағында кішкентай тікендер қатары орналасқан. Тезельдер тікенді сабағы мен жапырақтары, сондай-ақ сабақ басындағы қызғылт, қою қызғылт немесе лаванды гүлдерден тұратын гүлшоғыры арқылы оңай анықталады. Гүлшоғыры жұмыртқа тәрізді, ұзын және кең, тікенді жапырақшалардың базалық шеңберімен сипатталады. Алғашқы гүлдер шар немесе сопақ гүлбас жартысында белдеу тәрізді ашылады, содан кейін жоғары және төмен қарай тізбектей ашылып, гүлдену кезеңінде екі тар белдеу құрайды. Гүлбас кепкеннен кейін де сақталады, ал кішкентай тұқымдар күздің ортасында пісіп жетіледі. Тезельдердің еттену қасиеті туралы Фрэнсис Дарвин (Чарльз Дарвиннің ұлы) Корольдік қоғамның басылымында талқылаған. Қазіргі кездегі Дарвиннің қарапайым тезельге жасаған тәжірибелерін қайталау әрекеттері *Dipsacus* түрлерінің шынымен ет жейтін өсімдіктер екендігіне қатысты пікірталасты қоздыруда. 2011 жылғы зерттеуде тұқым өндірісінің артуы (бірақ биіктігінің жоғарыламауы) енгізілген жануарлық қосымшалардың мөлшері мен табиғатына байланысты екені анықталды, ал 2019 жылғы тәжірибелер тұқымның артуының прото-еттенудің дәлелі емес, топырақтың нашар жағдайына реакция екенін көрсетті.
The genus name is derived from the word for thirst and refers to the cup like formation made where sessile leaves merge at the stem. Rain water can collect in this receptacle; this may perform the function of preventing sap sucking insects such as aphids from climbing the stem. The leaf shape is lanceolate, long and broad, with a row of small spines on the underside of the midrib. Teasels are easily identified with their prickly stem and leaves, and the inflorescence of purple, dark pink or lavender flowers that form a head on the end of the stem(s). The inflorescence is ovoid, long and broad, with a basal whorl of spiny bracts. The first flowers begin opening in a belt around the middle of the spherical or oval flowerhead, and then open sequentially toward the top and bottom, forming two narrow belts as the flowering progresses. The dried head persists afterwards, with the small seeds maturing in mid autumn. Carnivory in teasels was discussed by Francis Darwin (son of Charles Darwin) in a paper held by the Royal Society. Contemporary attempts to replicate Darwin's experiments on the common teasel continue to fuel debate over whether or not Dipsacus is truly carnivorous. A 2011 study revealed increased seed production (but not height) dependent on both amount and nature of introduced animal supplementation, while 2019 experiments suggested that the increased seed set was a response to poor soil conditions rather than proof of proto carnivory.
Экология
Тұқымдар кейбір құстар үшін, әсіресе еуропалық алтынқұс үшін қысқы маңызды тамақ көзі болып табылады. Көбінесе бақшаларда өсіріледі және оларды тартып алу үшін кейбір табиғат қорықтарында қолдау көрсетіледі.
The seeds are an important winter food resource for some birds, notably the European goldfinch. Teasels are often grown in gardens and encouraged on some nature reserves to attract them.
Өсіру және пайдалану
Фуллерлік қызылша (Dipsacus fullonum Sativus тобы; син. D. sativus) бұрын тоқыма өңдеуде кеңінен қолданылған, маталарды, әсіресе жүнді тазалау, түзеу және қалыңдату үшін табиғи тарақ қызметін атқарған (яғни "толықтыру"). Ол жабайы түрінен тұқымның дөңгелектеріндегі тікендерінің қалыңдау және сәл иілуімен ерекшеленеді. Кептірілген гүлдері тігілген орамдарға, дөңгелектерге немесе цилиндрлерге, кейде "қызылша тіреуіш" деп аталатын құрылғыларға бекітіліп, маталардың қалыңдауын қамтамасыз еткен (яғни талшықтарды жұмсарту үшін). 20-шы ғасырға қарай, қызылшалардың орнына металл тісқақтар қолданыла бастады, оларды бірдей етіп жасауға болады және қызылша бастары тозып кеткенде оларды үнемі алмастыру қажеттілігі болмайды. Дегенмен, жүн тоқумен айналысатын кейбір адамдар матаның қалыңдауын жасау үшін қызылшаларды пайдалануды әлі де жөн көреді, олардың айтуынша, нәтижесі жақсырақ болады; әсіресе, қызылша матаға күшті қарсылық көрсеткенде сынға түседі, ал металл құрал матаны жыртып жіберуі мүмкін. Қызылшалар кейде сәндік өсімдік ретінде өсіріледі, ал кептірілген гүлдері гүл өсіруде қолданылады. Қызылшалар өздерінің туған жерлерінен алыс көптеген аймақтарда табиғи түрде таралып кеткен, бұл тоқыма өңдеу үшін фуллерлік қызылшаны импорттаудың және тұқымдардың дақылдық тұқымдармен араласып, қосымша зат ретінде таралғандығының нәтижесі. Ол туған жерінен тыс жерлерде зиянды арамшөпке айналуы мүмкін. Ол қолайлы климатты және оны жейтін түрлердің жоқ аймақтарда ірі монокультураларды (басқа түрлерді ығыстырып) құрайды. 2003-2004 жылдары Словакияда биологиялық бақылау үшін пайдалы екі көбелек түрi сынақтан өтті (өсімдікпен байланысты жеті жәндік анықталғаннан кейін), олардың ішінде монофаг Endothenia gentianaeana да болды. E. gentianaeana көп мөлшерде өсірілді және Словакиядағы зерттелген қызылша өсімдіктерінің шамамен 100% -ында кездесетіні анықталды, ал екінші көбелек, Cochylis roseana, жергілікті паразиттік көбелектермен Endothenia gentianaeana сияқты жиі кездеспеді және көп зиян келтірді. 2018 жылға дейін USDA осы екі көбелектің ешқайсысын енгізуге рұқсат бермеді.
The fuller's teasel (the cultivar group Dipsacus fullonum Sativus Group; syn. D. sativus) was formerly widely used in textile processing, providing a natural comb for cleaning, aligning and raising the nap on fabrics, particularly wool (i. e. 'fulling'). It differs from the wild type in having stouter, somewhat recurved spines on the seed heads. The dried flower heads were attached to spindles, wheels, or cylinders, sometimes called teasel frames, to raise the nap on fabrics (that is, to tease the fibres). By the 20th century, teasels were largely replaced by metal cards, which could be made uniform and do not require constant replacement as the teasel heads wear. However, some people who weave wool still prefer to use teasels for raising the nap, claiming that the result is better; in particular, if a teasel meets serious resistance in the fabric, it will break, whereas a metal tool would rip the cloth. Teasels are also occasionally grown as ornamental plants, and the dried heads are used in floristry. Teasels have been naturalised in many regions away from their native range, partly due to the import of fuller's teasel for textile processing, and partly by the seed being a contaminant mixed with crop seeds. It can sometimes become a noxious weed outside its native range. It forms large monocultures (displacing other species) in areas it invades that have favourable climates and none of the species which feed upon it in its native range. Two moths potentially useful for biological control were tested in Slovakia in 2003 2004 (following the identification of seven insects associated with the plant), including the monophagous Endothenia gentianaeana. E. gentianaeana was able to be reared in high numbers and its presence was found in nearly 100% of teasel plants surveyed in Slovakia, by the second moth, Cochylis roseana was not targeted by local parasitic wasps as frequently as was Endothenia gentianaeana and caused a high level of damage. The USDA has not approved either of these moths for introduction as of 2018.