Кіріспе

Жеке террористерге немесе мемлекеттік емес тұлғаларға қаржылық қолдау көрсету

Терроризмді қаржыландыру – жеке террористерге немесе мемлекеттік емес тұлғаларға қаражат беру немесе қаржылық қолдау көрсету. Көптеген елдер терроризмді қаржыландыруға қарсы іс-қимыл шараларын (ТҚБ) көбінесе ақша жылысу заңдарының бөлігі ретінде енгізді. Кейбір елдер мен халықаралық ұйымдар террористік деп санайтын ұйымдардың тізімін жасады, бірақ әр елде қай ұйымды террористік деп танитыны бойынша бірлік жоқ. Ақша жылысуға қарсы қаржылық іс-қимыл жөніндегі жұмыс тобы (АҚҚЖТ) мүшелеріне ТҚБ-ға қатысты ұсынымдар берді. Ол, тиісті ТҚБ шараларын қабылдамаған елдердің қара тізімі мен сұр тізімін жасады. 2019 жылдың 24 қазанындағы мәлімет бойынша, АҚҚЖТ-ның қара тізімі (іс-қимылға шақыру елдері) терроризмді қаржыландыру үшін тек екі елді: Солтүстік Корея мен Иранды ғана қамтыды, ал АҚҚЖТ-ның сұр тізімінде (басқа бақыланатын юрисдикциялар) 12 ел болды: Пәкістан (Пәкістан және мемлекеттік демеушілікпен жасалған терроризмді қараңыз), Багам аралдары, Ботсвана, Камбоджа, Гана, Исландия, Моңғолия, Панама, Сирия, Тринидад және Тобаго, Йемен және Зимбабве. Жалпы алғанда, танылған террористік ұйымдарға қаражат беру заңсыз, бірақ оның іске асырылуы әртүрлі. Бастапқыда ТҚБ күш-жігері коммерциялық емес ұйымдарға, тіркелмеген ақша беру қызметтеріне (АҚҚ) (соның ішінде «жер асты банкингі» немесе «хавала») және осы әрекеттің өзін қылмыстық деп тануға бағытталған.

11 қыркүйектегі шабуылдан кейін

2001 жылы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін қабылданған «АҚШ Патриоттық Актісі» АҚШ үкіметіне қаржы институттарын бақылау арқылы ақша жылуға қарсы күресуге қажетті өкілеттіктер берді. Патриоттық Акті қабылданғаннан бері АҚШ-та көптеген пікір таластарына себеп болды. АҚШ Біріккен Ұлттар Ұйымы және басқа елдермен бірлесіп террористік қаржыны бақылау бағдарламасын құрды. «АҚШ Патриоттық Актісінен» туындаған көптеген бастамалардың ішінде қаржы қылмыстарын тексеру желісі бар, ол ақша жылу және қаржы қылмыстарына ерекше назар аударады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің 1373-ші қарары – террористік ұйымдар мен жеке тұлғаларды қаржыландырудан айыруға бағытталған терроризмге қарсы шара. «Терроризмді ұстап тұру және Американы күшейту үшін тиісті құралдарды беру туралы» заң, сондай-ақ «АҚШ Патриоттық Актісі» деп белгілі, 2001 жылы қабылданды. 2009 жылы бұл актінің көмегімен шамамен 20 миллион доллар және терроризмді қолдаушы мемлекеттерден түскен тағы 280 миллион доллар тоқтатылды. 2020 жылы 20-дан астам елде тергеу жүргізген және жұмысы кезінде ұрланған Вейт Бюттерлин CNN телеарнасына берген сұхбатында терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес үздірілмейтін қиындық екенін түсіндірді («негізінен, ұғымды жеңу мүмкін емес»). Ол әлемдегі ең ірі 10 террористік ұйымның жылдық бюджеті 3,6 миллиард АҚШ долларына бағаланатынын атап өтті.

Терроризмді қаржыландыру үшін қолданылатын әдістер

Бірқатар елдер мен көпұлтты ұйымдар өздері террористік ұйымдар деп белгілеген ұйымдардың тізімін ұстайды, бірақ қай ұйымдардың осылай белгіленгені туралы бірлік жоқ. АҚШ-та Қазыналық департаментінің Шетелдік активтерді бақылау кеңсесі (OFAC) мұндай тізімді ұстайды. Террористік ұйымдарға пайда әкелетін қаржылық операциялар көбінесе заңсыз деп есептеледі. Террористік ұйымдар мұндай қаржыландыруды болдырмауға бағытталған күш-жігерді жеңу үшін әртүрлі стратегияларды қолдануы мүмкін. Мысалы, олар бақылаудан қашу үшін бірнеше кішкентай сомада аударым жасауы мүмкін; немесе олар қаржылық операцияларды жүзеге асыру үшін қылмыстық өтілі жоқ адамдарды пайдаланады, бұл қаражат аударуды қадағалауды қиындатады. Бұл операциялар қайырымдылық қорларына немесе туыстарға сыйлық ретінде де жасырылуы мүмкін. Елдер өздері жеке терроризммен күресе алмайды, себебі қаржылық операцияларды тексеру үшін корпоративтік сектордың қатысуы қажет. Егер корпоративтік сектор мемлекеттің талаптарына бағынбаса, айыппұлдар немесе реттеуші санкциялар қолданылуы мүмкін. Интернет – терроризмді қаржыландырудың өсіп келе жатқан қазіргі заманғы түрі, себебі ол донор мен алушыға анонимділікті қамтамасыз ете алады. Террористік ұйымдар өздерін қолдайтындардан қаржылық қолдау алу үшін үгіт-насихатты пайдаланады. Олар сондай-ақ, интернеттегі қылмыстық әрекеттер арқылы қаражат табуы мүмкін, мысалы, осы террористік ұйымдарға қатысы жоқ адамдардың онлайн-банктік ақпаратын ұрлау.

Ақшаны адалдандыру

Заңнама мен реттеуде жиі байланыстырылатын терроризмді қаржыландыру мен ақшаны жылысу – тұжырымдық қарама-қайшылықтар. Ақшаны жылысу – қылмыстық қызметтен алынған қаражатты қаржы жүйесіне қайта енгізу үшін заңды көрінетін процесс, ал терроризмді қаржыландыру қаражаттың көзіне аса мән бермейді, алайда қаражаттың мақсаты оның ауқымын анықтайды. Америка Құрама Штаттары мен басқа елдерде анықталған ұйымдасқан қылмыс пен террористік ұйымдар арасындағы симбиоздық қарым-қатынасты терең зерттеу, «қылмыс-террорлық байланыс» деп аталатын зерттеулер сот-медициналық әдебиетте жарияланды. Перри, Лихтенвальд және Маккензидің мақаласы қылмыс пен терроризм байланысының нүктелерінде жұмыс істейтін ұйымдарды анықтау, оларға ену және тарату үшін қолданылатын құралдар мен салалық жұмыс топтарының маңыздылығын атап көрсетеді. Ірі көлемдегі ақшаны контрабандалық жолмен әкелу және қолма-қол ақшаны көп пайдаланатын бизнес арқылы орналастыру – бір типті схема. Олар енді ақшаны жаңа онлайн төлем жүйелері арқылы да аударуда. Сондай-ақ, ақшаны жылысу үшін саудамен байланысты схемаларды пайдаланады. Дегенмен, ескі жүйелер әлі де тоқтатылған жоқ. Террористер шағын және орта бизнес/хавалалар және халықаралық банкоматтар арқылы да ақша аударуды жалғастыруда. Қайырымдылық қорлары бақылаудың жеткіліксіз болған елдерде де пайдаланыла береді. Саид пен Шериф Куаши 2015 жылы Францияның Парижінде «Шарли Эбдо» газетіне жасаған шабуылға дейін өздерінің қызметін қаржыландыру үшін ақшаны жылысуды қолданған. Мысалдарға жалған тауарлар мен есірткілерді қайта сату кіреді. «Бұл қаржыландыру тізбегі транзакциялық жылысу мен терроризм арасындағы айқын байланысты көрсетеді, заңды нарықтарды заңсыз қызмет жүргізу үшін пайдалану (осы жағдайда жалған аяқ киім сату) және одан кейін террористер үшін ақшаны жылысу үшін пайдалану».

Терроризмді қаржыландырудың алдын алу

AML және CTF екеуі де "Клиентті тану" (KYC) принципін қамтиды, бұл қаржы ұйымдарын жеке куәлігімен сәйкестендіруге және аталған мәміленің заңдылығын тексеруге міндеттейді. Банктер, заңгерлер және басқа да мамандар бұл әдістемеге ыңғайсыздықпен қарайды, себебі жеке сәйкестендіру процесі бизнес және клиент арасындағы қарым-қатынастарға нұқсан келтіруі мүмкін. Ұзақ жылдар бойы сенімді клиенттердің өзінің кім екенін дәлелдеуге мәжбүр болуы, ал қоғамдағы беделді адамдар әрбір мәміледе жеке куәліктерін көрсетуге құлшынбайды. FATF қара тізімі (Қоспайтын елдер мен аумақтар тізімі) елдерді өзгерістер жасауға мәжбүрлеу мақсатында пайдаланылды.

Пәкістан

2019 жылдың 24 қазанына дейін Пәкістан терроризмді қаржыландыру мәселесі бойынша FATF сұр тізімінде болды және 27 талаптың бар болғаны 5-ін орындады. Терроризмді қаржыландырудың алдын алу шараларын күшейту үшін қалған талаптарды орындауға оған төрт ай мерзім берілді.

Бахрейн

Бахрейн басқа елдердегі терроризмді қаржыландыру үшін қаражат ағынын тоқтатуға көбінесе ешқандай шара қолданбайды деп айыпталып келеді.

Қатар

Катардың радикалды топтармен байланысы ХАМАС-ты қаржыландыруды қамтиды.

Сауд Арабиясы

Сауд Арабиясы жеке тұлғалардың терроризмді қаржыландыруын тоқтату үшін жеткілікті шаралар қабылдамағаны туралы айыптамаларға ұшырады. FATF-тың жақында жариялаған есебі Сауд Арабиясының терроризмге қарсы күрестегі күш-жігеріндегі елеулі кемшіліктерді көрсетті. Сауд Арабиясындағы терроризмді қаржыландырудың дамуы "Әл-Қайда" және басқа да террористік ұйымдарды қаржыландырудың маңызды көзіне айналды. 2009 жылы құпия хат арқылы тараған мәліметте Хиллари Клинтон патшалықтың "Әл-Қайда", "Талибан" және "Лашкар-е-Тайба" сияқты сунниттік террористік топтарға қаржылай көмек көрсеткен маңызды көз болғанын, бұл оның барлау қызметінің нашарлығынан туындағанын айтты. 2019 жылы Еуропалық комиссия Сауд Арабиясын және бірнеше басқа елді ақша жылыну мен терроризмді қаржыландыруды тиімді бақылауға алмаған мемлекеттердің қара тізіміне енгізді. Сауд Арабиясы ислами экстремистер мен террористік топтарға аударылатын үлкен қаржы ағынын бақылауға жеткілікті күш жұмсамай отыр деген айыптамалар бар.

Біріккен Араб Әмірліктері

Біріккен Араб Әмірліктері террористік ұйымдардың қаржылық орталығы деп айыпталды. 9/11 комиссиясының баяндамасына сәйкес, 9/11 қаскөйлерінің ақшаны жылыстату үшін БАӘ банк жүйесін пайдаланғаны туралы алаңдаушылыққа жауап ретінде, БАӘ 2002 жылы Орталық банкке заңдық рұқсатсыз күдікті шоттарды 7 күнге тоқтату өкілеттігін беретін заң қабылдады. Баяндамада «банктерге Сауд Арабиясы мен Пәкістаннан БАӘ арқылы өтетін операцияларды мұқият бақылау туралы ескертілді және қазір олар операциялар мен клиенттер туралы есеп берудің қатаң талаптарына бағынады» делінген. БАӘ үкіметі терроризмді қаржыландыруға қатысты нөлдік төзімділік позициясы мен саясатын одан бері растады. АҚШ Қаржы министрлігі БАӘ, Африка мүйізі және Кипрде тараған бизнес желісінің «Әл-Шабааб» үшін миллиондаған долларды жылыстатқанын мәлімдеді. Шетелдік активтерді бақылау бюросы (OFAC) ақша жылыстату желісіне қатысқан 16 компания мен жеке тұлғаға санкция салды. «Әл-Шабаабтың» негізгі қаржылық көмекшісі – Дубайда орналасқан Haleel Commodities L. L. C., сондай-ақ оның Уганда, Кения, Сомали және Кипрдегі еншілес компаниялары мен филиалдары.

Үндістан

Үндістан терроризмнің құрбаны болды және Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) макропруденциалдық реттеу және несие беру саясатын FATF-тің ақшаны жылыстатуға (AML) және терроризмді қаржыландыруға (CFT) қарсы күрес шараларының негізгі қағидаларымен байланыстыру арқылы ХВҚ мүше елдерінің осы мәселелер бойынша сақталуын күшті күшейтуге шақырып келді, себебі бұл мәселелер жаһандық экономикаға қауіп тудырады. Үндістан сондай-ақ осы ХВҚ саясатын құпия ақша орталықтарымен, кибер қауіптермен және салықтан жалтару оазистерімен байланыстыруды көздейді.

Испания

2019 жылдың ақпан айында Испанияның Қаржы министрлігі, Ақшаны жылыстату және валюталық қылмыстарды алдын алу комиссиясы (SEPBLAC) арқылы терроризмді қаржыландырудың алдын алу стратегиясын жариялады.

Ұлыбритания

Ұлыбританияда 1989 жылы қабылданған «Терроризмді алдын алу (уақытша шаралар)» 1989 жылғы заңы терроризмді қаржыландырудың алдын алуға көмектесті. Бұл, ең алдымен, Солтүстік Ирландиядағы республикалық және лоялистік жартылай әскери топтардың қаржыландыруын тоқтатуға бағытталған болатын. Ирландия республикалық және лоялистік жартылай әскери топтарының табыс көздері Солтүстік Ирландиядағы ойын автоматтары, такси қызметтері және қайырымдылық көмектері болды, олар «Түркістан» (1969–1998) кезеңіндегі кірістің басым бөлігін құрады.

Ирландия Республикасы

1939–1998 жылғы «Мемлекетке қарсы қылмыстар» заңы Ирландия Республикасының қауіпсіздігіне зиян келтіретін көптеген әрекеттерді қылмыстық деп санайды. Бұл заң бойынша, ұйымға тарату туралы бұйрық шығарылуы мүмкін, одан кейін мұндай заңсыз ұйымның мүшесі болу, оны басқару немесе оның қызметіне қаржы жинау қылмыс болып есептеледі. «Соғыс кезеңінде» (1969–1998) Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (PIRA) және Ирландия Ұлттық Азаттық Армиясы (INLA) осы шаралармен тыйым салынған. Дегенмен, соғыс барысында Ирландия Республикасы, жер бетіндегі кез келген басқа топ немесе елден гөрі, ирланд республикалықтарға көбірек қаржы, қару-жарақ (көбінесе ирландтық өндірісті IED), оқу лагерлері, бомба жасау орындары және жасыру орындары ұсынды. Шетелден түскен қайырымдылықтар, оның ішінде Ливия басшысы Муаммар Каддафиден түскен 12 миллион доллар және Америкадағы NORAID ұйымы республикалық мақсаттарға жинаған 3,6 миллион доллар (бірақ бұл ақша тікелей IRA қазынасына түспеген болуы мүмкін) көбінесе әлдеқайда үлкейтіліп көрсетілген, ал шындығында көлемі шағын болды.

Біріккен Ұлттар Ұйымы

1999 жылғы Терроризмді қаржыландыру туралы конвенцияның 2.1-бабы терроризмді қаржыландыру қылмысын "кән кез келген адамның" "қандай да бір жолмен, тікелей немесе жанама түрде, заңсыз және қасақана түрде, қаражатты оларды пайдалану ниетімен немесе олар пайдалануға бағытталғанын біле отырып, толық немесе ішінара, азаматтық адамдарға немесе қарулы қақтығыс жағдайындағы жаушылық әрекеттерге белсенді қатыспайтын кез келген басқа адамға өлім немесе ауыр дене жарақатын келтіру мақсатындағы" әрекетті іске асыру үшін беруін немесе жинауын қылмыс деп анықтайды, егер мұндай әрекеттің мақсаты, оның сипаты мен жағдайы бойынша, халықты қорқыту немесе үкіметті немесе халықаралық ұйымды қандай да бір әрекет жасауға немесе одан бас тартуға мәжбүрлеу болса. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі 11 қыркүйек шабуылдарынан кейін 1373 қаулысын қабылдады. Бұл қаулыда мемлекеттерге террористік ұйымдарға қаржылай көмек көрсетуге, оларға тынығу орындарын ұсынуға және террористік топтар туралы ақпаратты басқа үкіметтермен бөлісуге тыйым салынғаны белгіленді. Біріккен Ұлттар Ұйымында терроризммен байланысы бар немесе терроризмге күдікті деп саналатын ұйымдар мен адамдардың тізімін жинаумен айналысатын комитет құрылды, олардың қаржы шоттары тоңдатылып, ешбір қаржы институты олармен сауда жасауға құқығы жоқ.