Кіріспе

2 ғасырдың танасы Симеон бен Аззай немесе жай ғана Бен Аззай – 2 ғасырдың бірінші үштен бірінде өмір сүрген көрнекті тана болды.

Өмірбаян

Бен Аззайды кейде "раби" деп атайды, бірақ оның үлкен білімі болғанына қарамастан, бұл атақ оған толыққанды тиесілі емес, өйткені ол өмір бойы "талмидим" немесе "талмидей хакамим" (даналардың шәкірттері) қатарында болды. Бен Аззай мен Бен Зома танайлық мектеп дәстүрінде білім иерархиясындағы осы дәрежедегі ең жоғары өкілдер деп есептелді. Бен Аззай, әсіресе, діни заң мәселелерінде тәуелсіз шешім қабылдау құқығына ие, "хораға лайық шәкірт" ретінде ерекше аталады. Бен Аззай Ябне мектебінің басшыларымен жақын байланыста болды. Сол күні ол (1) қатысқан "72 ақсақалдың аузынан" халахикалық шешімді жеткізді (бұл шешім Елазар бен Азария Гамалиел II орнына президент болып сайланған күні Ябнеде қабылданды), сондай-ақ (2) Кохелет және Шир ха-Ширим кітаптарын басқа Киелі кітаптармен бірдей қасиетті деп жариялады, осылайша Киелі кітаптардың жинағын немесе канонның қалыптасуын ресми түрде аяқтады. Бен Аззайдың ең басты ұстазы – Ешуа бен Ханания болды, ол оның пікірлерін түсіндіріп, дұрыс екенін дәлелдеді немесе Акиваға қарсы қорғады. Акиваның өзі Бен Аззайдың мұғалімі болған жоқ, бірақ Бен Аззай кейде оны солай атап, бірде Акиваның шәкірті ретінде оған жақын болмағанына өкінді; ол Исмаил бен Елишаға қатысты да осындай өкініш білдірді. Бен Аззай халахикалық пікірлерінде және Киелі кітаптарды түсіндіруде, сондай-ақ басқа да сөздерінде Акиваның жолын ұстанды; Акива туралы айтылған әңгімелердегі оның сөйлеу мәнерінен Аморайлар оның Акивамен қарым-қатынасы шәкірттік және әріптестік сипатында болғанын қорытындылады.

Құрмет пен оқу-жаттығуға деген құлшыныс

Бен Аззайдың ең басты қасиеті – оның оқуға деген ерекше құлшынысы еді. Кейін оның қазасынан соң: «Бен Аззай қайтыс болғанда, соңғы еңбекқор адам дүниеден озды», – делінеді. Кейінгі дәстүрде Бен Аззай мен Акиваның ынталы ізденістері туралы (Забур 114:8-ге сілтеме жасай отырып) олардың екеуінің де зердесі тас сияқты берік болған; алайда, олар оқуда тығырықтан шығу үшін көп күш жұмсағандықтан, Құдай оларға Тораға жол ашты. Осының арқасында Бен Аззай Халахада Шаммай мен Хиллел мектептері түсіне алмаған мәселелерді түсіндіре алды. Оның оқуға деген сүйіспеншілігі Бен Аззайды отбасы құрудан бас тартуға итермеледі, бірақ ол өзі бойдақ болуға қарсы айтқан, тіпті Рабби Акиваның қызына құда түскен еді. Оның анасы Акиваға күткендей, ол да Бен Аззайдың үйленуін жылдар бойы күтті. Елазар бен Азария оның іс-әрекеттері мен үйретулерінің арасындағы қайшылықты көрсеткенде, ол: «Мен не істей алам? Менің жаным Тораға деген махаббатпен байланысқан; нәсілді сақтауға басқалар да атсалыссын», – деді. Бен Аззайдың тағы бір ерекшелігі – оның терең имандылығы еді. «Кімде-кім түсінде Бен Аззайды көрсе, ол тақуалық жолына түседі», – делінеді. Осы имандылығының арқасында ол жанын жарақатсыз сақтай отырып, Бен Зома, Элиша бен Абуя және Акива сияқты эзотерикалық білімнің бағына («пардеске») еніп, діни-философиялық ойлармен айналысты. Ол туралы: «Ол бақтың құпиясын көріп, дүниеден озды. Осы аятқа сүйене отырып, Бен Аззай Алланың тақуаларға өлім сағатында оларды күтіп тұрған сыйлықтарын көрсеткенін айтқан. Оның өлім сағатына қатысты басқа да сөздері жеткен. Сенімдірек болмаған деректерге сүйенсек, Бен Аззай Адрианның қуғынының алғашқы құрбандарының бірі болған; сондықтан оның есімі он шахидтің тізімінде бар.

Ұстазы

Бен Аззайдың көптеген ілімдері, Киелі кітапқа негізделгенімен немесе негізделмегенімен сақталған. Олардың екеуі «Пиркей Авот» кітабына енгізілген. «Дерех Эрец Рабба» кітабының үшінші тарауының басында Бен Аззайдың бір сөзі келтіріледі. Бұл кішкентай кітап (алғашқыда осы тараумен басталған) «Перек Бен Аззай» деп аталады. Бен Аззай Акиваның негізгі ойларын еске түсіретін ілімінде әлемге деген детерминистік көзқарас сипаттарын келтіреді: «Сені өз есіміңмен атайды, өз орнында көреді, саған тиесілісін береді; ешкім көршісінің тағдырына қол сұқпайды, және ешбір үкімет басқа үкіметтің уақытын шаштың қалыңдығындай болса да бұза алмайды». Хиллельден кейін Акива «жақыныңды өзіңдей сүй» деген міндетті еврей дінінің ең үлкен негізгі міндеті деп жариялаған; Бен Аззай осыған сілтеме жасап, Киелі кітаптағы «Бұл адам [Адам] ұрпақтарының кітабы. Құдай адамды жаратқанда, Өзіне ұқсас етіп жаратты» деген сөздерде одан да үлкен қағида бар екенін айтады. Бен Аззай Құдайды жан-жүрегімен сүю міндетін Акива сияқты түсіндірді: «Оны жанның соңғы деміне дейін сүй!» Бен Аззайдың бірнеше аггадикалық ілімдері Акиваның ілімдерінен кейін туындап, «Мен ұстазымның түсіндіруіне қарсылық көрсеткім жоқ, тек оның сөздеріне қосымша айтқым келеді» деген сөздермен басталады. Бен Аззайдың құрбандықтар туралы пікірлері гностицизмге қарсы бағытталған. Гностицизмнің құрбандық заңдары тек екінші дәрежелі құдайдан (демиург, тек әділ, игілік емес) пайда болған деген тұжырымына қарсы тұрып, Бен Аззай, еврей дінінде құрбандық заңдарымен байланысты Құдайдың әртүрлі аттарының бірі емес, дәл сол ерекше аты – Тетраграмматон, оның ішінде Құдайдың игілігі ерекше атап көрсетілгенін айтады, соның арқасында «миним» (сенімсіздер) өз көзқарастарын Киелі кітаппен дәлелдеуге мүмкіндік алмайды. Бен Аззайдың Арықтаулар кітабының алғашқы сөзін (איכה) символдық тұрғыдан түсіндіруі де polemikaлық сипатта және, мүмкін, Пауылдың христиандығына қарсы бағытталған. Оның пікірінше, бұл сөздің әріптерінің гематриясы израильдіктер бір Құдайды (א), он қағиданы (י), Адамнан кейінгі жиырмасыншы ұрпаққа берілген сүндеттеу заңын (כ) және Тораның бес кітабын (ה) мойынламағанға дейін жер аударылмаған.

Дәйексөздер

Бір игілік іс басқа игілік іске, ал бір күнә басқа күнәге алып келеді. Ешкімді жек көруге болмайды, ешбір мәселені елемеуге болмайды. Әр адамның өз уақыты болады, әр нәрсенің өз орны бар.

Танымал мәдениетте

Хорхе Луис Борхестің "Иуданың үш нұсқасы" әңгімесінде баяндаушы Симеон бен Аззайдың Едем бағын көріп, содан кейін қайтыс болғанын айтады. Милтон Штайнбергтің "Қозғалған жапырақ" романында Бен Аззай Елиша Бен Абуяның еврей дінін басқа даналық дәстүрлермен үйлестіру жөніндегі зерттеу жобасына қатысады. Ол рухани сауалдарының ең биік нүктесінде, екстаз күйінде дүние салады.