Кіріспе
Хуннның ертедегі патшасы Харатон (Олимпиодор Тебский: Χαράτων) – хуннның бірінші патшаларының бірі.
Charaton (Olympiodorus of Thebes: Χαράτων) was one of the first kings of the Huns.
Этимология
Бұл атау грек тілінде Χαράτων (Kharatōn) деп кездеседі. Отто Дж. Маенчен Хельфен тон элементі грек транскрипциясының артефактісі болуы мүмкін екенін және атаудың шын мәнінде том, тон, то, та немесе т-мен аяқталғанын айтады. Омельян Прицак, А. Вамберидің бұрынғы ұсынысына сәйкес, Chara түбірін алтайлық xara qara-дан шығарған, бұл "қара" және "үлкен; солтүстік" мағыналарын білдіреді. Ол екінші бөлікті "тон" деп сақ тілінен түркі тіліне қабылданған *taun > tōn сөзінен туындатқан, яғни "киім, тоң". Прицак Қара Тоң (қара киім киген; қара томен) атауын атты білдіретін әдейі сырлы термин деп тұжырымдады, бұл хунн тотемизмімен байланысты болуы мүмкін. Маенчен Хельфен жоғарыдағы ұсыныстың "фонетикалық жағынан дұрыс" екенін атап өтті, бірақ тон сөзінің бесінші ғасырда түркі тіліне қабылданғанына күмәнданды. Егер Шараттон шын мәнінде "қара томен" дегенді білдірсе, онда бұл оның жеке аты емес, Шараттонның руы немесе тайпасының аты болуы мүмкін; ол қырғыз тайпасының атын Бозтон (Ақ томен) деп салыстырады. Ф. Алтейм бұл атаудың *qara tun, яғни "қара халық" деген мағынаны білдіретін атау екенін, ал "қара" түсі солтүстік бағытын көрсетеді деп ұсынды. Маенчен Хельфен сондай-ақ ирандық этимологияны мүмкін балама ретінде қарастырады, онда chara парфян тіліндегі hara, xara (қара) сөзіне ұқсас, мысалы, Charaspes есіміндегідей. Ол тон элементінің скифтердегі Сардоний және осетиндердегі Сырдон есімдерінде де кездесетінін атап өтеді.
Omeljan Pritsak, following an earlier suggestion by A. Vámbéry, derived the root Chara from Altaic xara qara, with the meaning of "black" and "great; northern". He derived the second part ton from a Saka loanword into Turkic, > *taun > tōn, "garment, clothing, mantel". Pritsak concluded that the name Qara Ton (black clad; with black coat) was an intentionally cryptic term for horse, possibly related to Hunnic totemism. Maenchen Helfen noted that the above proposal is "phonetically sound", but questioned whether the word ton had been loaned into Turkic in the fifth century. He suggests that if Charaton did in fact mean "black coat", then it could have been the name of Charaton's clan or tribe rather than his personal name; he compares the Kyrgyz tribal name Bozton (Gray Coats). F. Altheim suggested that the name is a title from *qara tun, meaning "black people", with black referencing the direction north. Maenchen Helfen also suggests an Iranian etymology as an potential alternative, with chara deriving from a word akin to Parthian hara, xara (dark), as in the Parthian name Charaspes. He further notes that the ton element is also found in the Scythian name Sardonius and the Ossetian name Syrdon.
Тарих
412 жылдың соңында немесе 413 жылдың басында Харатон Византия елшісі Олимпиодорды қабылдады. Олимпиодор Харатон патшалығына теңіз арқылы сапарлаған, бірақ ол қай теңіз болғанын – Қара теңіз ме, әлде Адриатика теңізі ме – нақты көрсетпеген. Тарих Батыс Рим империясы туралы ғана баяндайтындықтан, бұл Адриатика теңізі болуы мүмкін, ал Олимпиодор оларды Паннония алқабында кездестірген. Олимпиодор былай деп еске алады:
"Донатус және ғұндар, сондай-ақ олардың патшаларының садақпен оқ атудағы шеберлігі. Автор өзінің және Донаттың миссияға жіберілгенін айтады, сонымен қатар теңіздегі қауіп-қатерлі саяхаты туралы қайғылы оқиғаны баяндайды. Донатус қасамға адалдықсыздықпен өлтірілгені туралы. Патшалардың біріншісі Харатон бұл кісі өлтіруге ашуланып, императордан сыйлық алғаннан кейін басылған". Кейбір ғалымдар, мысалы Э.А. Томпсон және Хён Цзин Ким, Донатусты бұрынғы билеуші деп қарастырса, Франц Альтейм мен Отто Мэнчен Хельфен сияқты басқалары бұл пікірмен келіспейді. Маенхен Хельфен Донатус есімінің Рим империясында жиі кездесетінін, ал Донатус Римдік болуы мүмкін екенін, ол империядан қашып, ғұндармен бірге өмір сүрген, өйткені басқалар да осылай істегенін айтады.