Кіріспе

Мастер – Англия мен Уэльстің жоғары соттарында және ортақ құқық жүйесіне негізделген көптеген басқа да юрисдикцияларда шектеулі құзыретті судья. Мастердің құзыреті көбінесе азаматтық істермен шектеледі және жоғары сот судьясының немесе әділеттің құзыретінің бір бөлігі болып табылады. Мастерлер әдетте арнайы түрдегі сот отырыстарын, іс жүргізуді және кейбір юрисдикцияларда дауларды шешумен немесе судьялар жіберген нақты мәселелерді қараумен айналысады. Англия мен Уэльс соттарынан басқа, мастерлер Ирландия Республикасында, Австралияда, Жаңа Зеландияда, Гонконгта, Кариб теңізінің бірнеше елінде және Канаданың бірнеше провинциясында кездеседі. АҚШ-тың бірнеше штаттық соттары мастерлерді немесе оларға ұқсас лауазымдарды пайдаланады, сондай-ақ арнайы мастерлерді кеңінен қолданады. Кейбір юрисдикцияларда, мысалы, Канаданың Федералды сотында протонотариус лауазымы мастер лауазымына ұқсас. Кейбір елдерде мастер лауазымына көмекші судья деген атау берілген. Бүгінгі күнге дейін бұл Австралияның бірнеше штатында, Жаңа Зеландияда және Канаданың Онтарио провинциясында болды.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте мастер – азаматтық істер бойынша құзыреттілік жүзеге асыратын Жоғары соттың Канцелярия және Корольдік сот бөлімдеріндегі судья. Мастер өзінің құзыреті шегіндегі мәселені қарағанда, оның шешімі мастер тағайындалған сот бөлімшесіндегі Жоғары сот судьясының шешімімен бірдей күшке ие. Англия мен Уэльс Жоғары сотында мастердің рөлі негізінен Лондондағы Жоғары соттың азаматтық талаптарын сотта қарау және іс жүргізумен байланысты, бірақ бұл түрмеге қамау, сотқа шағымдану және қылмыстық істерді қамтымайды. Корольдік сот бөлімінде, Канцелярия бөлімінде және Жоғары соттардың шығындар кеңсесінде (салық мастерлері/шығындар судьялары) мастерлер бар, олардың міндеттері шамалы өзгеше. Сотта мұндай адамды судья деп атау қабылданған. Барлық басқа хат-хабарларда оларды, жынысына қарамастан, «Мастер Смит» деп атау керек. Осыған ұқсас мастер Солтүстік Ирландия сот жүйесінде, сондай-ақ бірнеше Канада және Австралия юрисдикцияларында, Англия сот жүйесіне негізделген басқа елдерде де кездеседі. Мастер лауазымының тарихы кем дегенде 12 ғасырға дейін жетеді, бірақ Канцеляриядағы мастерлер 19 ғасырда таратылып, кейіннен Канцелярия мастерінің жаңа лауазымы қайта құрылды. Жоғары соттың Канцелярия және Корольдік сот бөлімдерінде, сондай-ақ Жоғары соттардың шығындар кеңсесінде мастерлер бар. Корольдік сот алқасының аға мастері Корольдің естелік сақтаушысы атағын иеленеді, бұл Англиядағы ең көне үздіксіз сот лауазымы. Сот палаталарында басқарушы орган мүшелері «Сот алқасының шеберлері» немесе, көбінесе, «сарапшылар» деп аталады. Олар атқаратын функцияларына байланысты (басқа жағдайларда емес) оларды, мысалы, «Мастер Смит» (еркек немесе әйел болсын) деп атайды. Бұл тіпті олар басқа жағдайларда жоғары атаққа ие болса да солай болады: мысалы, Жоғары сот судьясы, егер ол Сот алқасының шебері болса, өз палатасында «Мастер Смит» деп, жеке өмірінде – сэр Джон Смит деп, ал сотта – судья Смит деп танылады; сондай-ақ, заң лорды палатада «Мастер Вулф» деп танылады, тіпті ол жеке және кәсіби өмірінде «Лорд Вулф» деген атақпен белгілі болса да.

Гонконг

Жоғары соттың хатшысы, аға орынбасарлары мен орынбасарлары азаматтық істер бойынша Жоғары соттың төрешілері ретінде соттың бірінші инстанция сотында қызмет етеді.

Ирландия Республикасы

1926 жылғы Сот қызметкерлері туралы заңға сәйкес, Жоғары соттың шебері және салық шеберлері судьялар емес, «сот функцияларын дербес түрде атқаратын лауазым иелері» болып табылады.

Канада

Канадада сот жүйесінің құрылымы негізінен 1867 жылғы Конституциялық актінің 92 (14) тармағына сәйкес провинциялық жауапкершілікке жатады және провинциялардың жоғары соттарының әрқайсысының әртүрлі атаулары бар. Мастерлер Британ Колумбиясының Жоғарғы сотында, Альберта Корольдік сотында және Манитоба Корольдік сотында кездеседі. Ньюфаундленд және Лабрадор Жоғарғы сотында жартылай штатты салық салу шеберлері бар. Принц-Эдуард аралының Жоғарғы сотында және Федералды сотта протонотарий лауазымы да бар. 2021 жылдың қыркүйегінде Онтарионың Жоғары соты «іс жүргізу шебері» атауын «қатысушы судья» деп өзгертті. Мастердің құзыреті провинциялық заңмен және сот ережелерімен белгіленеді. Мастерлерді провинциялық үкімет тағайындайды. Осының салдарынан, Мастерлер жоғары сотта отырса да, олар федералды үкімет тағайындаған және Канада Конституциясы мен Таждан өкілеттік алған сол соттардың судьяларына тән «негізгі құзыретіне» ие емес. Олардың құзыреті әдетте процедуралық және аралық мәселелерді қараумен шектеледі, олар жабық есік артында тыңдалады. Сәйкесінше, жоғары соттың Мастерлері сот прецеденттерін қолдану мәселесінде осы соттың судьяларына бағынады. Мастерлер көбінесе банкроттық істерде тіркеушілер ретінде де жұмыс істейді. Канаданың Федералды сотында Мастерге ұқсас өкілеттіктерге ие сот қызметкері бұрын Протонотарий деп аталған, бірақ қазір Қатысушы судья деп аталады. Дәстүр бойынша Мастерді «Мастер Смит» деп, ал сотта «Мастер» деп атайды. Кейбір юрисдикцияларда Мастерлер немесе қатысушы судьяларға қазір «Сіздің құрметіңіз» деп сілтеме жасалады. Мастерлер мен Протонотариустар тәуелсіз сот қызметкерлері болып табылады, бірақ олар федералды тағайындалған судьяларға берілген қызметтік кепілдіктің толық деңгейіне ие емес. Альберта, Британ Колумбиясы және Манитобада Мастерлер провинциялық судьялармен бірдей тағайындалу мерзіміне ие. Бұрын Онтариода да осылай болған, бірақ Жоғары сот пен аудандық соттар біріктірілгеннен кейін 1986 жылы Іс жүргізу шеберінің жаңа лауазымы құрылды. Онтариода қатысушы судьялар дәстүрлі Мастерлердің барлық өкілеттіктеріне ие, сондай-ақ іс-әрекеттерді басқару және дауларды шешу процестеріне қатысуға қосымша құзыреттілікке ие. Олар Кеңес арқылы тағайындалады және тек Бас судья ресми тәртіптік процедурадан кейін ғана себеппен қызметтен босата алады. Онтариода «жабық есік» және «сот» арасындағы айырмашылық жойылды. Қатысушы судьялар төрағалық еткенде, олар сот ретінде отырады және олардың функциясы жоғары сот судьяларына тиесілі міндеттерді орындау болып табылады. Азаматтық істердегі көптеген аралық өтініштерді қараудан басқа, Онтариодағы қатысушы судьялар мәртебелік тыңдауларға, іс конференцияларына және сотқа дейінгі сот процестеріне төрағалық етеді. Олар көбінесе құрылыс талаптары, ипотекалық несиелер немесе судьялар жіберген мәселелер бойынша сот процестерінде төрешілер болып тағайындалады. Қатысушы судьялар дауларды шешу қызметтерін көрсетеді және банкроттық істерде тіркеушілер болып жұмыс істейді.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияның Жоғарғы сотында аға судьялар Англия мен Уэльстегі Әділет Жоғарғы сотындағы Мастерлердің қызметін атқарады. Бұрын олар Мастерлер деп аталған, бірақ 2004 жылдың 20 мамырында олардың атауы өзгертіліп, барлық қолданыстағы Мастерлер аға судьялар деп қайта аталды.

Фиджи

Мастерлер Фиджи жоғары сотының жас судьялары болып табылады.