Кіріспе

Көне Үнді патшалығы Видеха (Prākrit: 𑀯𑀺𑀤𑁂𑀳 ; Pāli: ; Sanskrit: ) – Үнді субконтинентінің солтүстік-шығысындағы ежелгі Индо-арий тайпасы. Видеха халқы, Вайдехалар, бастапқыда монархия ретінде ұйымдастырылды, бірақ кейіннен аристократиялық олигархиялық республикаға айналды, қазіргі кезде Видеха Республикасы деп аталады, ол үлкен Ваджхика Лигасының бір бөлігі болды.

Орналасқан жері

Видеха патшалығының шекарасы батыста Саданира өзені, шығыста Каусики өзені, оңтүстікте Ганга өзені және солтүстікте Гималая таулары болды. Саданира өзенінің батысында Вайдехалардың көршісі Косала патшалығы еді. Саданира және Каусики өзендері кейінгі Видеха республикасының батыс және шығыс шекаралары болып қала берді, бірақ оның аумағы бұрынғы Видеха патшалығының тек солтүстік бөлігін қамтыды, сондықтан ол Маха Видеха ("Ұлы Видеха") деп аталды. Видеха республикасы Гималай тауларының етегінде, қазіргі Тарай аймағында және Непалдың оңтүстік-шығыс бөлігінде, төменгі тау жоталарын қоса, сондай-ақ қазіргі Үндістанның Бихар штатының солтүстік бөлігінде орналасқан. Республикалық кезеңде Малла республикалары Саданираның батысында Видеханың көршілері болды.

Атауы

Атауы – бұл санскритте болған атаудың пракрит нұсқасы. Вайдехалардың астанасы Митила қаласы болған, оның аты Вайдеха патшасы Митидің есімінен шыққан. Ваю Пурана бойынша, Видеханың астанасы Джаянтапура деп аталады, оны Ними патша құрған. Сол сияқты, Вальмики Рамаянасының Бал Канд бөлімінде де бұл қала Вайжанта деп еске алынады.

Монархиялық кезең

Вайдехалар – Үлкен Мағадха мәдени аймағындағы шығыс Ганг жазығындағы үнді-арий тайпасы. Маха Видеха («үлкен Видеха») патшалығы, батыста Саданира өзені, шығыста Каушики өзені, оңтүстікте Гангга өзені және солтүстікте Гималая таулары арасында орналасқан. Шамамен 800 ж.б.д. Рену патшаның басқарушысы Махаговинда Жотипаланың көмегімен құрылған, ал 5 ғасырдағы буддалық комментатор Буддагосаның айтуынша, Мандхата патша бұл жерге қоныс аударушылармен қоныстанған. Пракрит атауы «қабырғалар мен қамалдарсыз» деген мағынаны білдіреді. Вайдехалар үнді-арий халқы болғанына қарамастан, толық брахманизацияланбаған, олар Гангга-Ямуна қосылысының шығысында орналасқан Үлкен Мағадханың үнді-арий, бірақ ведалық емес мәдени аймағында, сондай-ақ Үлкен Мағадханың ведалық емес үнді-арий тайпалары Кашья және Каушальямен бірге өмір сүрді. Олар ерте заманнан бері тығыз мәдени байланыста болған және олармен бірге Вайдехалар ежелгі Оңтүстік Азия әдебиетінде жиі кездеседі. Сондықтан брахман әдебиеті оларды Кашьялар, Каушалиялар, Мағадилер және Аңгеялармен бірге «шығыстықтар» деп топтастырды, яғни ведалық ритуалдар мен әдет-ғұрыптар сақталған жер – Куру, Панчала, Матся және Шурасена тайпаларының аймақтарына жатпайтын тайпалар. Брахман әдебиеті Вайдехалар мен Мағадилерді брахманизацияланған Куру-Панчалаларға қарағанда төмен дәрежеде санап, аралас касталар туралы тіл қолданды. Вайдехалар бастапқыда шамамен 900 ж.б.д. – 700 ж.б.д. аралығында монархиялық үкімет құрды. Маха Видеханың танымал патшаларының бірі Митила болды, ол тайпаның астанасы Митилаға есімін берді. Вайдехалар Косаланың брахманизациясынан кейін, кейінгі кезеңде брахманизацияланды. Маха Видеханың брахманизациясы Жаңа доктринаның негізгі қолдаушыларының бірі болған патша Джанаканың тұсында болды. Оның Яджнявалкьясы Куру-Панчала ведалық әулиесі Удалака Арунидің шәкірті болды. Джанака мен Яджнявалкья бірлесіп Анд тайпаларына рухани және интеллектуалдық жетекшілік етті. Бұрын Маха Видеха төрт қасиетті жердің қатарына енбегенімен, ол қасиетті мәртебеге ие болды, өйткені Анд тайпалары оны таза жер деп мойындады. Алайда, кейінірек олар ведалық емес үнді-арий тайпаларына қарсы брахмандық дәстүрді жалғастыра отырып, Вайдехаларды сынай бастады. Вайдехалар, Кашьялар және Каушалиялар арасындағы тығыз байланыс осы мемлекеттердің брахманизациясынан кейін де сақталды: бір кезде Джала Джатукарня барлық үш патшалықтың патшасы болды, ал Каушалия патшасы Хиранянабханың ұрпағы Пара Атнара Маха Видеха мен Косалаға билік етті. Вайдехалардың монархиялық кезеңі 150-200 жылға созылды, ал осы кезеңдегі Вайдеха патшаларының саны сегізге жетеді деп есептеледі.

Республикалық кезең

Будданың өмір сүрген уақытынан бұрын немесе оның өмір сүрген кезінде, шамамен б.з.д. 7 немесе 6 ғасырларда Личхави тайпасы Маха Видеха патшалығының аумағына басып кірді және уақытша Митиланың Вайдеха астанасын басып алды, содан олар Маха Видеха аумағын тиімді басқара алды. Видеханы республикалық Личхавилер басып алғаннан кейін, Личхавилер салыстырмалы түрде бейбіт жолмен әлсіреген Вайдеха монархиялық жүйесін және Джанака әулетін құлатып, оларды республикалық жүйемен алмастырды. Магданың өсіп келе жатқан билігіне қарсы Личхавилер бұрынғы Маха Видеха патшалығының оңтүстік бөлігінде өз республикасын құрып, саяси орталығын Весалиге көшірді, ал Митила төңірегіндегі жаңа Видеха республикасы Маха Видеханың солтүстік бөлігін ғана қамтитын шектеулі аумақта болды. Личхавилерге бағынған Вайдеха аристократиясының көптеген мүшелері Весалиге көшіп, оларға қосылды және Личхави билігіндегі аристократиялық Ассамблеяның мүшелері болды. Вайдеха саясаткерлері де Весалиге көшіп, жоғары лауазымдарға ие болды, мысалы, Вайдеха министрі Сакала әріптестерінің қызғанышынан қашып, Весалиге көшіп барды, онда ол көрнекті азамат болып сайланды; Сакаланың екі ұлы Гопала мен Симха болды, екеуі де Весалия әйелдеріне үйленді, ал Симханың қызы Васави Магадхи патшасы Бимбисараға үйленді. Личхавилер бұрынғы Маха Видеха патшалығының аумағындағы жетекші күшке айналды, Личхави Ассамблеясы осы аумақта егемендік және жоғарғы құқықтарды иеленді, ал Видеха республикасын Митила және оның төңірегінде тұратын және Личхави Ассамблеясының атынан басқаратын Ассамблея басқарды. Видеха республикасы Личхавидің айтарлықтай ықпалында болды және ол Личхави бастаған уақытша лига болған Ваджхика лигасының екі маңызды мүшесінің бірі ретінде Личхавиге қосылды. Ваджхика лигасының көрнекті мүшесі болғанына қарамастан, Видеха Личхавилер мен Маллакаларға қарағанда оның ішіндегі кішігірім күш болды. Видеха Личхавидің қадағалауымен ішкі басқаруға қатысты лиганың ішінде шектеулі автономияны сақтады. Видеха республикасының Ваджхика лигасының басқа мүшелерімен, мысалы, Малла республикаларымен қарым-қатынасы жақсы болды, бірақ лиганың әртүрлі мүше мемлекеттері арасында кейде даулар туындады. Будданың өмір сүрген кезінде Видеха брахманизмді тастап, буддизмді қабылдады. Будда қайтыс болғаннан кейін Личхавилер, Маллакалар және Сакиялар оның денесінің үлесін талап етті, ал Вайдехалар мен Найкалар үлесін талап ететін мемлекеттер тізіміне кірмеді, өйткені олар Личхавилердің тәуелділігі болғандықтан, өз егемендігі болмады, сондықтан Личхави өз талаптарын қоя алды.

Магданың жаулауы

Ваидхалар құрамына кіретін Ваджхика лигасын басқарған Личкавикалардың оңтүстік көршісі Магадха патшалығымен қарым-қатынастары бастапқыда жақсы болды. Магади патшасы Бимбисараның әйелі Весалия ханшайымы Васави болды, ол Личкавика Сакаланың ұлы Симханың қызы еді. Дегенмен Личхави мен Магадха арасында кейде шиеленістер туындады, мысалы, Малакка астанасы Кусинарада Будданың қайтысынан кейін оның реликвияларын алудағы бәсекелестік. Тағы бір жағдайда, Личхавикалар бір кезде Ганга арқылы Магади аумағына шабуыл жасады, ал Магада мен Личхави арасындағы қарым-қатынас Личхавикалардың Магади патшасы Бимбисараға қарсы жасаған ауыр қылмысы салдарынан тұрақты түрде нашарлады. Личхави мен Магадха арасындағы қақтығыстар Ажатасатту билігі кезінде де жалғасты. Ол Бимбисараның тағы бір Личхавика ханшайымы Васавиден туған ұлы еді. Соңында Личхавикалар Ажатасаттуға қарсы көтеріліске оның кіші інісі және Аңганың губернаторы Вехалланы қолдады, ол Бимбисараның Личхави республикасы мен Ваджхика лигасының басшысы болған Чедаганың қызы Селланадан туған ұлы еді. Бимбисара Ажатасаттудың өзіне қарсы құйрық тістегенінен кейін оның сенімін жоғалтқаннан кейін Вехалланы мұрагері етіп таңдады. Осы көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін Вехалла Личхавика және Ваджхиканың Весалидегі астанасындағы атасынан пана сұрады, содан кейін Ажатасатту Личхавикалар Ваджхикаларымен бірнеше рет келіссөздер жүргізуге тырысты. Ажатасаттудың келіссөздерге қатысу әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін, ол б.з.д. 484 жылы Ваджхика лигасына соғыс жариялады. Личхави мен Магадха арасындағы шиеленіс Гангадағы Котигаманың бірлескен Магади-Личхавика шекаралық бекетін Личхавика басқаратын Ваджхика лигасының басқаруымен күшейді, олар Котигамадан барлық құнды заттарды үнемі жинап алып, Магадилерге ештеңе қалдырмайтын. Сондықтан Ажатасатту Ваджхика лигасына жаза ретінде соғыс ашуға шешім қабылдады, бірақ сонымен қатар, амбициялы империя құрушы ретінде, анасы Васави Вайдехи тегінің Личхавика ханшайымы болғандықтан, ол бұрынғы Маха Видеха патшалығының аумағына қызығушылық танытты, ол сол кезде Ваджхика лигасының құрамына кірген. Ажатасаттудың Ваджхика лигасына деген аділетсіздігі Магадха мен Ваджхика лигасы арасындағы саяси ұйымның әртүрлі формаларының салдары болды, біріншісі монархиялық, екіншісі республикалық, бұл ежелгі грек патшалығы Спартаның Афинадағы демократиялық үкіметке қарсылығына ұқсас, сондай-ақ ежелгі Македония патшасы Филипп II-нің Афина және Фиван республикаларына қарсылығына ұқсас. Ваджхика лигасының маңызды мүшесі ретінде Видеха республикасына да Ажатасатту қауіп төндірді, сондықтан ол лиганың басқа конфедеративтік тайпаларымен бірге Магадхаға қарсы күресті. Ваджхика лигасының әскери күштері бастапқыда Ажатасаттуға қарсы күресуге жеткілікті күшті болды, және ол б.з.д. 468 жылы Ваджхика лигасының жеңіліміне және Видеханы қоса, оның аумақтарын Магадха патшалығына қосу үшін он жыл бойы дипломатия мен интригаларға жүгінуге мәжбүр болды. Ваидхалар туралы айтылу Магади жаулап алғаннан кейін тоқтады, ал Каутилья мен Панини оларды тәуелсіз мемлекет ретінде емес, керісінше Врижинің (Маха Видеханың елі, сол кезде Ваджхика лигасы деп аталған) құрамындағы бөлік ретінде қарастырды.

Монархиялық институттар

Видеха патшалары «Видеханың мырзасы» немесе «Видеханың иесі» деген мағына беретін «Ор» атағын алған.

Жиналыс

Личавикалар сияқты, республикалық Вайдеханың (аристократиялық олигархиялық республика) өз билік ететін Ассамблеясы болды. Вайдехалар, Личавика, Маллака, Наяка тайпаларымен бірге Ваджджика лигасының құрамында болды және тайпа еді. Вайдехалардың Ассамблеясы көбінесе тайпаның басшыларынан құралған, бірақ Личавика Ассамблеясынан кішірек болды және тайпалық емес басшыларға да қатысуға рұқсат етілді: олар Ассамблея мүшесі болуға немесе отбасы басшылары ретінде оған әсер етуге мүмкіндік алды. Митила сауда орталығы болғандықтан, бай саудагерлер де Ассамблея мүшесі болды немесе оған әсер етуге қабілетті еді. Видеханың 84 000-ден 100 000-ға дейінгі халқының 6000-ға жуық басшысы Вайдеха Ассамблеясының (s деп аталады, «әмірші» деген мағынада) мүшелігіне автоматты түрде енді, бұл Личавика Ассамблеясының мүшелік жүйесімен ұқсас болды. Личавика Ассамблеясы сияқты, Вайдеха Ассамблеясы да сантхагараны кездесу орны ретінде пайдаланды, бірақ әдетте жылына бір рет ғана жиналатын.

(Консул)

"Республика басшысы" – азаматтар сайлаған консул, ол "Видеханың иегері" деген ескі атағын сақтап қалды. Бұл лауазымға тек кланы мен ықпалды адамдардың қолдауына ие болған адам ғана қол жеткізе алатын, ал сайлау критерийлері жеке басшылық қабілеттері, күші, шешендігі және халыққа танымал болуы болды. Личхавика сияқты, Видеханың басшысы да өкілетін төрт мемлекеттік лауазым иесінен тұратын кеңеспен бөлісті: өзінің тұлғасымен қатар, ("Вице-король"), ("Бас қолбасшы") және ("Қазынашы").

Кеңес

Вайдеха Ассамблеясы жылына бір рет қана жиналатындықтан, Видеха республикасын басқару үшін жиі жиналатын Ассамблеяның ішкі органы – Кеңес болды. Вайдеха Кеңесі республиканың ішкі басқаруындағы жоғарғы билікке ие орган еді, бірақ іс жүзінде Личчавикалардың басшылығымен республиканың жоғарғы билігін ұстады. Бұл Кеңес Личчавикалар Кеңесіне ұқсас болды, ол Ассамблеядан сайланған мүшелерден құралған, бірақ кішірек болатын және төрт адамнан – басшыдан және үш кеңесшіден тұруы мүмкін еді. Олар республиканың мемлекеттік басқаруына жауапты болды және Ассамблеяға маңызды шараларды ұсынатын. Кеңес сондай-ақ басқа мемлекеттердің елшілерін қабылдады және Ассамблеяның атынан маңызды шешімдер қабылдады, оларды Ассамблея бекітуі тиіс еді.

Құрмет

Ваидхалардың ерекше дәстүрі бойынша, олардың әрбір ауылы мен қаласында би билейтін әйел болған, ал Видехада мақтаушылар, музыкалық аспаптарда ойнаушылар және ең әдемі деп есептелетін би билейтін әйелдерден тұратын топ болған. Мемлекеттік деңгейде сұлулық сайысы өткізіліп, бүкіл мемлекеттің ең сұлу әйелі анықталған. Көркі, әдемілігі, сүйкімділігі және би мен музыкада шеберлігі бар бұл әйелге қалыпты тұрмысқа шығуға рұқсат етілмеген, оның орнына ол ("республиканың куртизан" атанды) және өмірін саяси ықпалы бар қоғамдық әйел ретінде өткізген. Видеханың осындай куртизандарының бірі Пингала болды, ол кейінірек жазылған мәтінде есімдері аталады.

Мұра

Гупта дәуірінен бастап Митила және Тирабукти атаулары бұрынғы Маха Видеха патшалығының бүкіл аумағын атау үшін Видеханың орнына қолданыла бастады. Видеха және Митила кейінірек Римаяна мен Махабарата сияқты Итихаса мәтіндерінде кездеседі, олардың басты кейіпкері – Вайдехи ханшайымы Сита. Бұл эпостардың баяны Видеханың монархиялық кезеңіне негізделген.