Азаматтық құқықта міндеттің бұзылуы және сақтық стандарты

Кіріспе

Ағылшын заң жүйесінде зиян келтіру бойынша талаптарда, талапкер жауапкердің өзіне күтім міндеттемесі бар екенін және осы міндеттеме бұзылғанын дәлелдемесе, жауапкерлік туындамайды. Жауапкердің талапкерге қатысты міндеттемесі, оның іс-әрекеті аталған жағдайға сәйкес күтілетін деңгейден төмен болған жағдайда бұзылған болып есептеледі.

Қамқорлықтың жалпы стандарттары:

Сотталушы кінәлі деп танылуы үшін, ол талапкерге қатысты қамқорлық міндетін бұзған болуы керек. Қамқорлық міндетін бұзған деп есептелгені үшін, оның іс-әрекеттері ақылға қонымды адамның осындай жағдайда қолданарлық қамқорлық деңгейінен төмен екені дәлелденуі тиіс. Міндетті бұзуды анықтау және қамқорлық деңгейін бағалау қиын мәселе, сондықтан талапкер қамқорлық міндеті бұзылғанын дәлелдемес бұрын, жауапкер оған қамқорлық міндеті бар екенін көрсетуі керек. Қамқорлық деңгейі – бұл ақылға қонымды адамның (жауапкердің жағдайында) зиян келтіру қаупін азайту үшін қолданатын шаралар. Бұл объективті стандарт, онда "ақылға қонымды адам" сынағы жауапкердің міндетін бұзғанын анықтау үшін қолданылады. Яғни, бұл болжамды қауіпке ақылға қонымды адамның жауабы. Қамқорлық деңгейі уақыт өте келе өзгереді және жағдайларға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Сондықтан, бір істе қамқорлық деңгейі белгіленсе, ол автоматты түрде басқа істе үлгі болып табылмайды – әрбір іс оның нақты мән-жайлары бойынша қарастырылады.

Арнайы стандарттар

"Клафам автобусындағы орташа адам" стандарты барлық жағдайда қолданылмайды, себебі бұл теріс әділеттілікке алып келуі мүмкін. Кейбір айыпталушылар үшін бұл стандарт тым төмен болып келеді және нақты бұзушылықты кешіруге мүмкіндік береді. Ал басқа жағдайларда, бұл стандарт айыпталушыға жағдайға қарай тым жоғары талаптар қою ретінде қарастырылуы мүмкін. Ең көп кездесетін мысалдар – мамандар, тәжірибесіздер және кәмелетке толмағандардың істері.

Білікті сотталушылар (маман)

Қарапайым орташа адамның сынағы белгілі бір білікке ие екенін немесе осы білікке ие екенін мәлімдейтін айыпталушыларға қатысты қолданылмайды. "Клафам автобусындағы адам" мұндай білікке ие емес, ал білікті маманнан күтілетін мінез-құлық сол жағдайдағы қарапайым адамнан күтілетін мінез-құлықтан өзгеше. Сондықтан, кәсіби мамандарға қолданылатын жалпы стандарт – "ақылға қонымды маман" стандарты, мысалы, автомеханик, дәрігер және т.б. Сот Sabol v. Richmond Heights General Hospital (1996) ісінде медбикелердің әрекеттері жедел жәрдем ауруханасындағы медициналық-хирургиялық медбикелердің негізгі кәсіби стандарттарына сәйкес келетінін айтты. Олардың арнайы психиатриялық медбикелік білімі болған жоқ және олардан мұндай білім күтілмеген, сондықтан олар осы білімге ие деп бағаланбады.

Новиктер (imperitia culpae adnumerator)

Белгілі бір сала бойынша жаңадан бастағандар сол саланың білікті адамына тән қамқорлық деңгейін көрсетуі керек. Қарсы тараптың тәжірибесінің жоқтығы ескерілмейді. Nettleship v Weston (1971) 3 All ER 581 ісі бойынша, жаңадан шоферге жеткілікті білікті шоферге тән қамқорлық талап етіледі. Уилшерге қарсы Эссекс аймақтық денсаулық сақтау басқармасы (1986) 3 All ER 801 ісінде, жас дәрігер сол қызметте жұмыс істейтін білікті және тәжірибелі дәрігердің деңгейіне сай жұмыс істеуі күтіледі. Wells v Cooper (1958) 2 All ER 527 ісінде, өз үйін жөндеумен айналысатын адам сол кәсіптегі білікті әуесқой сияқты қамқорлық көрсетуі керек. Дегенмен, олардан кәсіби деңгейге жету талап етілмейді. Маңыздысы, талапкердің қарсы тараптың қолданып жатқан дағдыда тәжірибесі жоқ екенін білуі, қамқорлық деңгейін төмендетпейді. Nettleship v Weston ісінде, жүргізуші-оқытушы өзінің оқушысының қателігінен жарақат алды. Оқушы оқытушының өзінің тәжірибесі жоқ екенін білгенін айтты, бірақ Апелляциялық сот бұл фактіні қамқорлық деңгейіне қатысты шешімінде ескермеді. Сонымен қатар, оқытушыға келтірілген залал өтеуі оның өзінің де кінәсі болғандықтан азайтылды.

Балалар

Жаңадан бастаушыларға ешқандай жеңілдік жасалмайды, бірақ соттар балалардың жасына байланысты олардан күтілетін сақтық деңгейін төмендетуге дайын. Бала кез келген жауапкерліктен осы жастағы ақыл-есті баладан күтілетіндей сақтықпен әрекет етуі керек. Gough v Thorne (1966) 3 All ER 398: 13 жарым жастағы қыз жүк көлігінің жүргізушісінің шақыруымен жолдан қарамай өтіп кеткенде, шамадан тыс жылдамдықпен келе жатқан көлік соғып алған. Mullin v Richards [1998] 1 All ER 920: он бес жастағы қыз досымен ойын ойнап жатқанда, қолдарындағы сызғыш сынды да, сынықтар екінші қыздың көзіне тиіп жарақаттандырды, бұл оның кінәсіз екенін көрсетті. OLL Ltd v Secretary of State for Transport [1997] 3 All E. R. 897: әсіресе, шұғыл қызметтердің сақтық міндеттемелеріне қатысты.

Ақылы ақылды адамның мінез-құлқы

Әдеттегі жағдайда, қамқорлық міндетінің бар екені анықталғаннан кейін, талапкер жауапкердің ақылға қонымды адамның ("ақылға қонымды маман", "ақылға қонымды бала") сол жағдайда істегені сияқты іс-әрекет жасауын қамтамасыз етпегенін дәлелдеуі керек. Егер жауапкер бұл стандартқа сай келмесе, онда қамқорлық міндетін бұзу болып есептеледі. Бұл келесі факторларға сәйкес бағаланады:

Жауапкер нені білген? Деннинг Лордтың Roe v Minister of Health (1954) 2 AER 131 ісінде айтқанынша, жауапкерге жауапкершілік тек қана ақылға қонымды адам сол кездегі жағдайларда зиянды немесе залалды болжай алған жағдайда ғана жүктеледі. Қауіп деңгейі қандай болды? Елеулі зиян келтіру қаупі жоғары болған сайын, жауапкерден қабылдануы тиіс сақтық шаралары да арта түседі. Bolton v Stone [1951] A. C. 850, [1951] 1 All E. R. 1078 ісінде крикет клубы допты алаңнан шығарып, талапкерге жарақат келтіргені үшін кінәлі деп табылған жоқ, себебі мұндай оқиғаның болу ықтималдығы өте төмен болғандықтан, жауапкерден сақтық шараларын қабылдауды күтуге болмады. Алайда, Miller v. Jackson ([1977] QB 966, [1977] 3 WLR 20, [1977] 3 All ER 338) ісінде доп әр маусымда бірнеше рет алаңнан шығарылған. Осы жағдайда клубтан сақтық шараларын қабылдау күтілген. Бұл шаралардың іс жүзінде орындалуы қаншалықты мүмкін болды? Wilson v Governor of Sacred Heart Roman Catholic Primary School (1997) EWCA Civ 2644 ісінде бастауыш мектеп сабақтан кейін және барлық балалар кеткенге дейін ойын алаңын қадағалау үшін адамды жұмысқа алмағаны үшін кінәлі емес деп шешілді. Haley v London Electricity Board [1964] 3 All ER 185 ісінде соқыр адам жердегі ойыққа түсіп, көру мүшесімен белгіленген. Ол салдарынан саңырау болып қалды. Соқыр адамның көшеде жүруі мүмкін екендігі және оның жарақат алу қаупі кедергі орнату сақтық шараларын ақтады деп есептелді. Тест – жарақат алу ықтималдығына қарсы сақтық шараларының орындылығын теңдестіру. Жауапкердің қызметінің әлеуметтік маңыздылығы қандай? Егер жауапкердің әрекеттері әлеуметтік тұрғыдан пайдалы мақсатқа қызмет етсе, онда олар үлкен тәуекелге баруға құқылы болуы мүмкін. Осылайша, Watt v Hertfordshire CC (1954) 2 AER 368 ісінде өрт сөндіру бригадасы оқиға орнына дұрыс емес көлікпен келгені үшін кінәлі емес деп танылды, себебі ең жақсы көлікті жеткізу үшін құнды уақыт жоғалған болар еді. 2006 жылғы 26 шілдеден бастап бұл мәселе 2006 жылғы Өтемақы туралы заңның 1-тарауына сәйкес заңдық негізге ие. Кәдімгі практика. Жауапкер өзінің қызмет саласындағы кәдімгі практиканы сақтаса, сот бұл практиканың өзі кінәлі деп танымаса, ол ақылға қонымды адам стандартына сәйкес келеді деп есептеледі. Paris v Stepney Borough Council (1951) 1 AER 42 ісінде қызметкерлерге қауіпсіздік көзілдірігін беру практикасы болмағанмен, Кеңес талапкерді қорғау үшін ерекше міндет алды, өйткені ол бір көзінің көру қабілетін жоғалтқан.

What did the defendant know? According to Denning LJ. in Roe v Minister of Health (1954) 2 AER 131, the defendant will only be liable if the reasonable person would have foreseen the loss or damage in the circumstances prevailing at the time of the alleged breach of duty. What was the degree of risk? The greater the risk that serious harm can be inflicted, the greater the precautions that the defendant will be required to take. In Bolton v Stone[1951] A. C. 850, [1951] 1 All E. R. 1078, a cricket club was not negligent when a ball was hit out of the ground and injured the plaintiff, because the likelihood of this occurring was so small that the defendant could not be expected to have taken precautions. In Miller v. Jackson ([1977] QB 966, [1977] 3 WLR 20, [1977] 3 All ER 338 however, the ball was hit out of the ground several times every season. In these circumstances, the club was expected to take precautions. How practical were these precautions? In Wilson v Governor of Sacred Heart Roman Catholic Primary School (1997) EWCA Civ 2644 it was held that a primary school was not negligent in not employing someone to supervise the playground after the close of school hours and until all the children had left. In Haley v London Electricity Board [1964] 3 All ER 185, a blind man fell into a hole in the ground that was indicated by a visual sign. He became deaf as a result. It was held that it was foreseeable that a blind man would be walking on the street and the risk of him injuring himself justified the precautions of putting up a barrier. The test is a balance of reasonableness of precautions against the likelihood of injury being sustained. What is the social importance of the defendant's activity? If the defendant's actions serve a socially useful purpose then they may have been justified in taking greater risks. Thus, in Watt v Hertfordshire CC (1954) 2 AER 368, the fire brigade was not negligent in getting the wrong vehicle to the scene of an accident because valuable time would have been lost in getting the best vehicle there to help. Since 26 July 2006, this consideration has had a statutory basis under section 1 of the Compensation Act 2006. Common practice. A defendant complying with a common practice in his area of activity will usually be considered to have met the standard of a reasonable man, unless the court judges the practice itself to be negligent. In Paris v Stepney Borough Council (1951) 1 AER 42 although there was a practice of not providing employees with safety goggles, the Council owed a special duty to protect the claimant because he had already lost the sight of one eye.

Спорттық іс-шаралар

Спорттық іс-шараға қатысушының өзге қатысушыларға немесе көрермендерге қатысты мінез-құлқы, осындай іс-шарадан тыс ақылға қонымды адамның мінез-құлқынан ерекшеленеді. Сот шешімі бойынша, жарыс барысындағы "қызғандық пен қарбалас" кезінде, қатысушы егер өзге қатысушылар мен көрермендердің қауіпсіздігіне "аса бейжай қараса" ғана, өз міндеттерін бұзады. Сонымен қатар, басқа бір жағдайда, бір ойыншының екінші ойыншыға қатысты күтілетін қамқорлық деңгейі, олардың жағдайына байланысты "барлық мүмкін қатысты күтімді" көрсетудің жалпы қағидасы болып табылады, бірақ сол жағдайда кінәлі де ойсыздықпен әрекет еткен деп танылды. Қазіргі таңда екі тәсілді қалай үйлестіруге болады және олардың арасындағы байланыс анық емес.

Дәлелдік жүктеме

ӨЗІН АЙТҚАНДЫ ДӘЛЕЛДЕУ МІНДЕТІ – дәлелдеу жүгі. Нақты бір жағдайда айыпталушының "ақылға қонымды адам" стандартынан төмен әрекет еткені фактілік мәселе болып табылады және осы фактіні талапкер дәлелдеуге міндетті. Дегенмен, кейбір жағдайларда, белгілі бір оқиға айыпталушының немқұрайлылығы болмаса орын алуы екіталай, мысалы, хирург пациенттің денесінде скальпель қалдырса. Мұндай жағдайларда "жағдай өзі айтады" (res ipsa loquitur) дейді, және зиян келтірген фактінің оның немқұрайлылығына байланысты еместігін көрсету жауапкерге жүктеледі. Талапкер дәлелдеу жүгін жауапкерге ауыстыру үшін res ipsa loquitur туралы мәлімдеме жасай алады. Ол үшін келесі шарттар орындалуы керек:

1. Оқиға түсіндірілемейтін жағдайда болды;
2. Егер жауапкер немқұрайлылық танытпаса, оқиға қалыпты жағдайда орын алмас еді; және
3. Айыпталушы немесе айыпталушылар зақым келтірген затты бақылауда ұстаған.