Кіріспе

Грек және армян тілдерінің гипотетикалық ортақ ата-бабасы

Грек-армян (немесе Геллен-армян) тілі – грек (немесе эллин) және армян тілдерінің тармақтарының прото-үнді-еуропа тілінен кейінгі гипотетикалық ортақ ата-бабасы. Оның мәртебесі итало-кельт тобына ұқсас: екеуі де қалыптасқан пікір ретінде мойындалмаса да, ықтимал деп кеңінен есептеледі. Гипотетикалық прото-грек-армян кезеңі б.з.д. 3 мыңжылдыққа дейін созылуы керек, ал ол кейінгі прото-үнді-еуропа тілінен немесе грек-армян-үнді тілінен аздап ғана ерекшеленуі мүмкін.

Тарих

Греко-армян гипотезасы 1924 жылы Холгер Педерсенмен туындады, ол армян және грек тілдерінің лексикалық туыс сөздерінің сәйкестігі армян тілі мен басқа индоевропа тілдеріне қарағанда жиі кездесетінін атап көрсетті. 1920 жылдардың ортасы мен соңында Антуан Мейе морфологиялық және фонетикалық сәйкестіктерді одан әрі зерттеді және грек және армян тілдерінің ата тілдері, Proto Indo European тіліне географиялық жақын орналасқан диалекттер болған деген болжам жасады. Мейе гипотезасы оның "Классикалық армян грамматикасының салыстырмалы очеркі" еңбегінен кейін танымал болды. Г.Р. Солта Proto Graeco-армян тілінің қалыптасқан кезеңі болғанын тұжырымдамайды, бірақ грек тілі армян тіліне ең жақын туыс тіл екеніне тоқталды. Эрик Хэмп греко-армян тезисін қолдайды және "біз греко-армян тілі туралы сөйлей бастауымыз керек" деген уақытты күтеді (греко-армян прототілінің постулаты). Джеймс Клэксон одан сақтанып, греко-армян топшасының дәлелдерінің нақты еместігін айтады және армян тілінің үлкен греко-армян тілдер отбасының бір бөлігі деп санайды. Храх Мартиросян греко-армян тілінің негіздері индо-иран және балто-славян тілдеріне қарағанда әлсіз екенін айтады. Мартиросян "Proto-грек және Proto-армян тілдерінің арасындағы байланыс тығыз болған болуы мүмкін, бірақ бұл ұқсастықтар Proto-греко-армян тілінің ерекшелігін көрсететін дәлел ретінде қарастырылуы жеткіліксіз" деп санайды. 2013 жылғы зерттеуде Мартиросян "армян, грек, (фригий) және индо-иран тілдері диалектілік жағынан жақын болған. Бұл гипотетикалық диалектік топта Proto-армян тілі Proto-грек (батысқа қарай) және Proto-индо-иран (шығысқа қарай) тілдерінің арасында орналасқан. Индо-ирандықтар шығысқа қарай жылжыды, ал Proto-армян және Proto-грек тілдері ұзақ уақыт бойы ортақ географиялық аймақта қалып, көптеген ортақ жаңалықтарды дамытты" деген қорытынды жасады. Гипотезаны бағалау индоевропа тілдерін, мысалы, фригий және анатолиялық топшадағы тілдерді (мысалы, хетт) талдаумен байланысты, олардың көпшілігі жеткіліксіз дәлелденген, бірақ географиялық тұрғыдан грек және армян тілдерінде сөйлейтін аймақтардың арасында орналасқан, сондықтан олардың арасында аралық белгілер болуы мүмкін. Грек тілі ерте заманнан бері куәландырылған, бұл б.з.д. 3 мыңжылдыққа дейінгі Proto-грек тілін сенімді түрде қайта құруға мүмкіндік береді, ал армян тілінің тарихы тұйық, оның ең ерте куәландырылуы - 5 ғасырдағы Месроп Маштоцтың Киелі кітапқа жасаған аудармасы. Армян тілінде грек және индо-иран тілдерімен ұзақ тілдік байланыстың іздерін көрсететін көптеген қарыз сөздер бар; атап айтқанда, ол сатем тілі. Сонымен қатар, армян және аттикалық (Ежелгі) грек тілдері дауыссыз аспирациялық қатарларды бөліссе де, олар әртүрлі PIE қатарларынан шыққан (армян тілінде дауыссыз дыбыстардан, ал грек тілінде дауысты аспирациялардан). 2005 жылғы жарияланымда Луай Нахле, Тэнди Варноу, Дональд Ринге және Стивен Н. Эванс тілшілер мен статистиктер тобы сандық филогенетикалық тілдік әдістерді салыстырып, бес процедура греко-армян топшасын қолдайтынын анықтады: максималды үнемділік, салмақталған және салмақталмаған максималды үйлесімділік, көршіге қосылу және кеңінен сынға алынған екілік лексикалық кодтау әдісі (Рассел Грей және Квентин Д. Аткинсон жасаған). Қатысты мәселе - индоевропалықтардың "Балқан индоевропалық" топшасының бар-жоғы, ол грек және армян тілдерінен ғана емес, сонымен қатар албан және, мүмкін, ежелгі македон және фригий тілдері сияқты өлі тілдерден тұрады. Балқандық топша Ханс Холмның лексико-статистикалық әдісімен қолдалады. Алайда Дональд Ринге албан тілінің Proto-герман тілімен (басқа Балқан тілдерімен емес) клад құрайтын тілден шыққанын айтып, өзін таңқалдырған бір қорытындыны қайталады. 2022 жылғы генетикалық зерттеу авторлары армян және грек тілдерінің "жалпы Ямная мұрасымен" байланысты екенін дәлелдеді.

Сын

Қазіргі заманғы көптеген ғалымдар грек-әрмен гипотезасын қабылдамайды, екі тілдің тілдік жақындығын артық бағаланған деп санайды. Клэксон әрмен тілінің грек және фригий тілдеріне қарағанда индоиран тіліне жақын екенін мәлімдейді. Рональд И. Ким әрмен тілінің балтославян тілдерімен байланысты ерекше морфологиялық дамуын атап көрсетті. Қорытындылай келгенде, Клэксон мен Ким әрмен тілінің индоиран және балтославян тілдеріне ең жақын екенін, ал әрмен тілінің грек және фригий тілдерімен дамуындағы ұқсастықтардың кездейсоқ және бір-біріне тәуелсіз екенін дәлелдейді.