Сыниптік география: әлеуметтік өзгерістерге бағытталған ғылым

Кіріспе

Әлемді түсіндіруге және өзгертуге бағытталған әлеуметтік ғылымның бір түрі.

Сыни география – әлеуметтік әділеттілікті, азаттық пен солшыл саясатты қолдайтын теориялық тұғырға негіделген географиялық зерттеулер. Сыни география марксистік, феминистік, постмодернистік, постқұрылымдық, квирлік, солшыл және белсенді географияны қамтитын жалпы атау ретінде де қолданылады. Сыни география – әлемді түсіндіру және өзгерту үшін Маркстің тезисін қабылдаған, сындық әлеуметтік ғылымдар мен гуманитарлық ғылымдардың бір түрі. Фэй (1987) қазіргі сын ғылымын қоғамдағы қанауды түсіну және осы түсінікті қоғамдық өзгерістер мен азаттыққа қол жеткізу үшін пайдалану деп анықтайды. Аггер (1998) география сияқты салаларда қолданылатын сындық әлеуметтік теорияның бірнеше ерекшеліктерін бөліп көрсетеді: позитивизмді қабылдамау; прогресс мүмкіндігіне сенім; үстемдіктің құрылымдық динамикасы туралы мәлімдеме; үстемдіктің жалған сана, идеология және миф сияқты формалардан туындайтыны туралы аргумент; күнделікті өзгерістер мен жеке өзін-өзі өзгертуге қабілеттілікке сенім және детерминизмді қабылдамау; сондай-ақ революциялық жеделдікті қабылдамау.

Шығу тегі

Критикалық география кем дегенде 1749 жылдан бері қолданылып келеді, сол кезде «География реформасы: жалпы географияның жаңа жүйесі» кітабында «Критикалық география» тақырыбына арналған төрт бөлімді ғылымның нақты талдауына» арналған тарау жазылған. Бұл кітапта сын географиясы – географтардың басқалардың жұмысындағы қателерді анықтап, оларды кейінгі басылымдарда түзету процесі ретінде ұсынылған. 1970 жылдардың ортасынан соңына дейін сандық революцияға сын көзбен қарау және марксистік география арқылы марксистік тәсілдерді қабылдау күшейді. 1980 жылдар гуманистік, феминистік және марксистік бағыттар арасындағы жіктермен және құрылымдық шамадан тыс болудың кері қайтысымен ерекшеленді. 1980 жылдардың соңында сын географиясы пайда болды және бірте-бірте өзін-өзі анықтайтын салаға айналды. Бір-бірімен тығыз байланысты болғамен, сын географиясы мен радикалдық географиясы бір-бірін алмастыра алмайды. Сын географиясы радикалдық географиядан екі маңызды тұрғыда ерекшеленеді: 1) постмодерн бұрылысқа сәйкес марксизмнің құрылымдық шамадан тыс болуын қабылдамау; 2) экономикаға бағытталған радикалдық географияға қарағанда мәдениет пен бейнелеуге қызығушылықтың артуы. Дегенмен, Бломли (2006) сын географиясының алты ортақ тақырыбын анықтайды, олар: теорияға берілгендік және эмпиризмді қабылдамау. Сын географиялары белгілі бір формадағы теорияларды саналы түрде қолданады, бірақ олар саяси экономика, үкіметтік басқару, феминизм, расизмге қарсы және империализмге қарсы сияқты әртүрлі теориялық көздерден нәр алады. Теңсіздікке себеп болатын процестерді ашуға ұмтылыс. Сын географиялары билікті ашуға, теңсіздікті анықтауға, қарсылықты көрсетуге және бостандыққа жетелейтін саясат пен әлеуметтік өзгерістерді дамытуға тырысады. Бейнелеуді үстемдік құралы және қарсы тұру құралы ретінде қарастыру. Сын географиясының жиі зерттейтін тақырыбы – кеңістіктің бейнелеуі қалай билікті сақтайтыны, немесе керісінше, кеңістіктің бейнелеуі билікке қарсы қалай қолданылуы мүмкін. Ақиқатты сынай қараудың күшіне деген оптимистік сенім. Сын географиялары білімді үстемдік бейнелеулеріне қарсы тұру үшін қолдануға болады деп санайды және ғалымдар осы үстемдікті жоюға және қанаушыларды азат етуге көмектесе алады. Сынды білімнің білімсіздерге жетуіне және адамдардың рефлексивті өзіндік білім беру арқылы бөтендеуді жеңу қабілетіне сенім бар. Прогрессивті тәжірибеге ұмтылыс. Сын географиялары практикалық іс-әрекет арқылы өзгеріс жасағысы келеді. Олар әлеуметтік әділеттілікке ұмтылған әлеуметтік қозғалыстармен және белсенділермен біріккендерін мәлімдейді. Сын географиясы мен белсенділік арасындағы нақты қарым-қатынас көп талқыланған. Кеңістікті маңызды құрал ретінде түсіну. Сын географиялары кеңістіктік орналасулар мен бейнелеулер қанау мен теңсіздікті қалыптастыру үшін қалай қолданылуы мүмкін екеніне ерекше назар аударады. Сын географиялары кеңістіктің билік құралы ретінде де, оны жасыру құралы ретінде де қолданылуын әртүрлі дәрежеде анықтайды.

Critical geography has been in use since at least 1749, when the book Geography reformed: a new system of general geography, according to an Accurate Analysis of the science in four parts dedicated a chapter to the topic titled "of Critical Geography." This book proposed critical geography as the process by which geographers identify errors in the work of others and fix them in later publications. The mid to late 1970s saw ascending critiques of the quantitative revolution and the adoption of Marxist approaches through Marxist geography. The 1980s were marked by fissures between humanistic, feminist and Marxist streams, and a reversal of structural excess. In the late 1980s, critical geography emerged and gradually became a self identified field. Although closely related, critical geography and radical geography are not interchangeable. Critical geography has two crucial departures from radical geography: (1) a rejection of the structural excess of Marxism, in accordance with the post modern turn; and (2) an increasing interest in culture and representation, in contrast to radical geography’s focus on the economy. Nonetheless, Blomley (2006) identifies six common themes of critical geography, encompassing:
A commitment to theory and a rejection of empiricism. Critical geographers consciously deploy theories of some form, but they draw from a variety of theoretical wells, such as political economy, governmentality, feminism, anti racism, and anti imperialism. A commitment to reveal the processes that produce inequalities. Critical geographers seek to unveil power, uncover inequality, expose resistance, and cultivate liberating politics and social changes. An emphasis on representation as a means of domination and resistance. A common focus of critical geography is to study how representations of space sustain power; or on the contrary, how representations of space can be used to challenge power. An optimistic faith in the power of critical scholarship. Critical geographers believe that scholarship can be used to resist dominant representations, and that scholars can undo said domination and help free the oppressed. There exists an implicit confidence in the power of critical scholarship to reach the uninformed, and in the capacities of people to defeat alienation by means of reflexive self education. A commitment to progressive practices. Critical geographers want to make a difference through praxis. They claim to be united with social movements and activists with commitments to social justice. The actual relationship between critical geography and activism has been much debated. An understanding of space as a critical tool. Critical geographers pay special attention to how spatial arrangements and representations can be used to produce oppression and inequality. Critical geographers identify to varying degrees how space can be used as both a veil and tool of power.

Сын-пікірлер

Критикалық географияға қатысты көптеген сын-ескертулер бар. Бұл географтар, сыншыл географтардың сандық география туралы білімі жеткіліксіз екенін айтады. Бұдан өзге, кейбірлер сыншыл географтарды ғылымға қарсы деп есептейді. Көптеген сандық географтар сыншыл географтардың алғашқы сын-пікірлерін мойындайды және жаңа технологиялар мен әдістер бұл сын-пікірлерді жойды, енді олар қолданылмайды деп санайды. Харви (2000) сияқты кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, сыншыл географтардың ортақ мақсаттары туралы пікірталас өте шектеулі болды. "Географтар неге сын айтады?" және "оның мақсаты не?" сияқты сұрақтарға жауап беру қажет. Кейбір сыншыл географтар сыншыл географияның институционализациялануына алаңдайды. Өздерін қарсыластар және шеттегілер деп санаса да, сыншыл ойлау географияда кеңінен таралды. Қазіргі таңда сыншыл география география ғылымының өзегіне орналасқан. Осы ретте, Mizuoka және авторлар (2005) 1920 жылдан бергі жапондық сыншыл географиялық тәжірибені қарастырды. Сонымен қатар, сыншыл география басқа ғылым салаларындағы сыншыл ғалымдармен байланысын нығайтуы керек.