Кіріспе
Джон Собиски Стюарттың "Vestiarium Scoticum" (толық атауы, Vestiarium Scoticum: бұрын Дуэдегі шотланд колледжінің кітапханасында сақталған қолжазбадан. With an Introduction and Notes, by John Sobieski Stuart) – 1842 жылы Эдинбургтен Уильям Тейт шектеулі таралыммен жариялаған кітап. Джон Телфер Данбар өзінің "Таулық киімдер тарихы" атты маңызды еңбегінде оны "болжам бойынша, ең көп пікір таласына түскен киімдер кітабы" деп атады. Кітаптың өзі – Шотландия отбасыларының тайпалық тартандары туралы 15 ғасырлық қолжазбаның түсті иллюстрацияларымен қайта басылған нұсқасы болып есептеледі. Ол жарық көргеннен кейін көп ұзамай жалған деп танылды, ал оны жариялаған "Стюарт" ағайындылары Бони Принс Чарлидің немерелері екенін мәлімдегені үшін алдамшылар деп айыпталды. Қазіргі таңда, ағайындылардың өзі де, "Vestiarium" да олар деп есептелгендей емес екені қабылданды. Дегенмен, кітаптың шотланд тартандарының тарихындағы рөлі зор, оның ішіндегі көптеген суреттер мен үлгілер "ресми" тайпалық тартандар қатарына енді.
The Vestiarium Scoticum (full title, Vestiarium Scoticum: from the Manuscript formerly in the Library of the Scots College at Douay. With an Introduction and Notes, by John Sobieski Stuart) is a book which was first published in 1842 by William Tait of Edinburgh in a limited edition. John Telfer Dunbar, in his seminal work History of Highland Dress, referred to it as "probably the most controversial costume book ever written". The book itself is purported to be a reproduction, with colour illustrations, of a 15th century manuscript on the clan tartans of Scottish families. Shortly after its publication it was denounced as a forgery, and the "Stuart" brothers who brought it forth were also denounced as impostors for claiming to be the grandsons of Bonnie Prince Charlie. It is generally accepted today that neither the brothers themselves nor the Vestiarium are what they were purported to be. Nevertheless, the role of the book in the history of Scottish tartans is immense, with many of the designs and patterns contained therein passing into the realm of "official" clan tartans.
Өмірбаян
1842 жылы жарық көрген "Вестиарий" басылымының тарихы 1820-жылдардың соңына барып тоқталады. Осы кезде Шотландияның Морей аймағында тұратын Собиски Стюарт ағайындары тартан үлгілерін қамтитын құжаттың көшірмесін жасап, оны үй иесі, сэр Томас Дик Лаудерге көрсеткен. Алайда, бұл қолжазба ағайындардың кейіннен "Вестиарий" басылымының негізі деп мәлімдеген нұсқасы емес. 1842 жылғы басылымның кіріспесінде (Данбардың "Таулық киім тарихы" еңбегінде кеңінен келтірілгендей), сэр Томас көрген көшірме, қазір Кромарти қолжазбасы деп белгілі, алғашқы бетіне 1721 жыл деп жазылып, "Liber Vestiarium Scotia" деп аталады. Оның иелері бұл көшірмені Кромартидің белгілі бір Джон Россынан алғандарын айтқан, сондай-ақ бұл ертерек жазылған қолжазбаның нашар көшірмесі екенін мәлімдеген. Сол кіріспеде 1842 жылғы басылымның түпнұсқа қолжазбаға негізделгені айтылады, ол қазір Дуэ қолжазбасы деп танылады. Оның жазылған мерзімі 1571 жыл (немесе одан да ертерек) деп есептеледі және сол кезде Росс епископы Джон Леслидің иелігінде болған. Кіріспе авторы бұл қолжазбаны "Вестиарийдің ең көне және ең толық" нұсқасы деп санайды. Бұрын Росс епископының қолында болғаннан кейін, ол Дуэдегі Шотландия колледжінің кітапханасына қойылған. Содан кейін, Бони Принс Чарлидің өзіне тиесілі болған деген болжам бар, ол 1750-жылдардың басында Шотландия колледжіне сапар шеккен кезде осы қолжазбаны алған.
Лаудер-Скот хат алмасуы
Сэр Томас кітапты көргеннен кейін көп ұзамай, 1829 жылғы 1 маусымдағы хатында оның жайлы сэр Уолтер Скоттқа жазды. Бұл хатта Лаудер кітапты жоғары бағалап, Клуни Макферсон және МакЛеод сияқты бірнеше клан басшыларының «нағыз және анық» тартандарын одан алғандарын айтты. Лаудер қолжазбаны егжей-тегжейлі сипаттап, ондағы барлық тартанның (шамамен 66-сы) түсті суреттерін алғанын және олардың бір бөлігін сэр Уолтер Скоттқа жібергенін мәлімдеді. Кітапта тартан туралы материалдан өзге, әйелдердің пладтары (арисаидтар) және жоғары шалбарлар мен треустер туралы қосымшалар да болды. Соңында Лаудер бауырластарды кітапты жариялауға шақырды және осы мақсаттағы шығындар мен рәсімдер туралы сауал қойды. Оны жібек үлгілерімен, тартан түстері мен өрнектерімен суреттеу жоспары қабылданды. 1829 жылғы 5 маусымдағы жауабында Скотт Собиски бауырластардың талаптарына да, қолжазбаның өзіне де күмәнмен қарады, сонымен бірге, қолжазбаның көшірмесін көнеліктер саласындағы білікті органдарға тексеру үшін жіберуді сұрады. Басқа нәрселермен қатар, ол Лоуленд тұрғындары ешқашан тартан немесе плад кимегенін, кез келген растау деректерінің жоқтығын (эпископ Леслидің жазбаларында да, Леслидің бір кезде қазіргі қолжазбаның негізі болған түпнұсқаға ие болғаны айтылса да) және бауырластардың шынайылығына күмән келтірді. Сондай-ақ, ол *Vestiarium Scoticum* атауын «жалған латын» деп атады. 1829 жылғы 20 шілдеде сэр Томас сэр Уолтерге жауап берді. Осы хатта ол 1571 жылғы түпнұсқаны сипаттап, оның 1721 жылғы көшірмесін көргенін айтады, ол бауырластардың әкесінде, Лондонда болған. Сэр Томас бауырластардың мінез-құлқы, сенімділігі және қоғамның оларға деген пікірі туралы әңгімеледі, «екі бауырластың осы әрекеттері оларды әлемге көне заттардың бір бөлігін таныстырған бақытсыз адамдар етіп көрсетеді» деп мойындады. Дегенмен ол қолжазбаның шынайылығына сенімділігін қайталады және «жалған латын» мен Лоулендте тартан қолданылғаны туралы мәселені талқылады. Скотттан Лаудерге 1829 жылғы 19 қарашада келген соңғы хатында Скотт *Vestiarium Scoticum*-ның шынайылығын тағы да жоққа шығарды және Лоуленд тұрғындарының кландық тартан кигені туралы пікірді қайтадан жоққа шығарды. Ол одан да әрі барып, кландық тартанның барлық идеясын жоққа шығарды, «тайпаларды тартандарымен ажырату идеясы – қазіргі заманның сәні ғана» деді.
Тартан
Вестиарийде ұсынылған тартандар екі бөлімге бөлінді. Біріншісі – "Таулы кландар", одан кейін "Жазық дала үйлері мен шекара кландары" келді. Төмендегі тізімде клан аты (VS-дегі түпнұсқа жазумен) Шотландия тартан қоғамының нөмірі (TS#) және (қазіргі заманғы) жіп саны көрсетілген. Бұлар ресми клан тартандары емес болуы мүмкін екенін ескеріңіз. Мысалы, Кэмпбелл кланы үшін көрсетілген, "Кэмпбелл Орджилл" деп аталатын тартан тек Аргиллдің алтыншы герцогы киген. Кэмпбелл кланының стандартты тартаны – Қара күзет тартаны.
Төрт айлық шолу
1847 жылдың маусым айында “Vestiarium Scoticum” еңбегіне қатысты өтте күшті сын мақала “Quarterly Review” журналында жарияланды. Мақала бастапқыда анонимді түрде жарияланғанымен, қазір авторлардың Глазго университетінің профессоры Джордж Скэн және “Гайленд қоғамының” гэль тілі сөздігінің редакторы, доктор Маккей екені белгілі болды. “Quarterly Review” мақаласының жарық көруіне Джон Собиски мен Чарльз Эдвард Стюарттың “Ғасыр аңыздары” атты кітабы себеп болды. Бұл әңгімелер ойдан шығарылған сюжеттермен баяндалса да, авторлардың принц Чарльз Эдуардтың тікелей ұрпақтары екенін дәлелдеуге бағытталған. “Quarterly Review” мақаласы, номиналды түрде осы талаптарға жауап бергенімен, шын мәнінде “Vestiarium Scoticum” еңбегінің нақтылығын тексеруден тұрды. 1848 жылы Джон Собиски Стюарт “Quarterly Review” мақаласына өз жауабын “The Genuineness of the Vestiarium Scoticum” атты трактаты арқылы берді. Бұл жауабында Стюарт 1721 жылғы басылымды қарауға ұсынды. Скене бұрын епископ Россқа тиесілі болған түпнұсқа қолжазбаны көрсетуге ниет білдірді. Нәтижесінде, сол кезде 1721 жылғы көшірмені зерттеген адам туралы ешқандай жазба қалмады, және Росс көшірмесін Собиски Стюарт ағайындарынан басқа ешкім көрген жоқ. 1895 жылы Глазго геральды “The Vestiarium Scoticum, it is a forgery?” (“Vestiarium Scoticum, бұл жалған ма?”) тақырыбында бірнеше мақала жариялады, олардың авторы Эндрю Росс болды. Росс 1721 жылғы көшірмені таба алды, бірақ одан ертерек жазылған қолжазбаларды таба алмады. Ол 1721 жылғы көшірмеге толыққанды сипаттама берді және оны химик Стивенсон Макадамға химиялық сараптамадан өткізді. Макадам құжаттың “жазуға лайық емес, көне көріну үшін химиялық заттармен өңделгеніне” куәлік ететінін хабарлады. Ол “осы қолжазбаны көне құжат деп санауға болмайды” деген қорытынды жасады. 1721 жылғы көшірме химиялық фирма директоры Роберт Ирвинге де қарау үшін ұсынылды, ол жазудың жасын анықтау үшін нақты қорытынды жасау мүмкін емес екенін мәлімдеді. Алдыңғы жылдары “Vestiarium Scoticum” еңбегінің екінші басылымын шығару туралы әңгімелер болды (бірінші басылым тек бірнеше ондаған данадан тұрды), бірақ бұл әңгімелер ешқандай нәтиже бермеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
Стюарт, Дональд С.; Томпсон, Дж. Чарльз; Скарлетт, Джеймс Д. (редактор). Шотландияның жасалған тартандары: Vestiarium Scoticum-ның талдамалық зерттеуі. Эдинбург: Пол Харрис баспасы, 1980. Стюарт, Дональд С.; Шотландия тартандарының өрнектері, сипаттамалық және тарихи ескертпелермен. Лондон: Шепард Уолвин, 1974 [1950].