Кіріспе

Хавила – Киелі кітаптың бірнеше кітабында жерді де, халықты да білдіреді; біреуі «Тек қана» кітабының 2:10–11 аяттарында, ал екіншісі Нұхтың шежіресінде (Жаратылыс 10:7) еске алынады. «Тек қана» кітабының 2:10–11 аяттарында Хавила Еден бағымен байланыстырылған. Хавила есімді екі адам халықтар тізімінде Нұхтың ұрпақтары ретінде тізілген. Бұл есім Ысмайылдықтардың жерін анықтайтын «Жаратылыс» кітабының 25:18 аятында да кездеседі. Киелі кітаптан тыс әдебиеттерде Хавила аморлықтардың құнды әшекей тастар алған жері ретінде айтылады. Хавиланың нақты орналасқан жері күмәнді, түрлі ғалымдар Арабия түбегінің оңтүстік-батысында немесе Солтүстік Сомалиде орналасқан деп санайды.

Киелі кітаптан тыс атаулар

Пайғамбарлық емес әдебиеттерде Хавила жері Псевдо Филоның жазбаларында Ешуадан кейінгі кезде аморлықтардың сәндеу үшін пайдаланған құнды әшекей тастардың бастауы ретінде айтылады. Бұл кезде Кеназ израильдіктерге басшылық етіп тұрған. Китаб аль Магалл (Клементиан әдебиеті) және Қазыналар үңгірінде тағы бір пайғамбарлық емес дәстүр кездеседі. Осы әңгіме бойынша, Бабыл мұнарасы салынғаннан кейінгі алғашқы күндерде Жоқтанның ұлы Хавиланың балалары оның бауырлары Шеба мен Офирдің жанында қала мен мемлекет құрды.

Африкалық гипотеза

У. Ф. Олбрайт 1922 жылы жарық көрген «Едем бағының орналасқан жері» атты еңбегінде: «Тек қана Африкадағы Хавила, ал емес Азиядағы, оған қарама-қарсы орналасқан Хавилаға қатысты, Жаратылыс кітабының 2-тарауындағы Хавила сөзсіз осыған сілтеме жасайды, себебі ол жақсы алтын, шайыр және малахит өндіреді, олардың барлығы Нубия шөлінің маңызды өнімдері болып табылады, және олардың кем дегенде екеуі Батыс Арабияда табылған жоқ» дейді. Олбрайт одан әрі мысал келтіре келе: «Жаратылыс кітабының 10-тарауында «Хавила» деген атау екі рет кездеседі, біріншісі 7-аятта, Куш (Эфиопия) ұлдарының арасында Себадан кейін, екіншісі [29]-аятта, Йоктан ұлдарының арасында, Шеба мен Офирден кейін. Бүгінгі таңда кең таралған пікірдей, бөлімдердің әртүрлі авторларға тиесілі екенін жорамалдауға ешқандай негіз жоқ; керісінше, біз тайпалардың екі бөлімі болғанын, бірі африкалық, екіншісі азиялық екенін көрсетуге тырысқан, бірақ осы мақсатта тиімсіз әрекет еткенбіз» деп түсіндіреді. Олбрайт сөз еткен Хавила (немесе ивритше Хавила) – Суданның Хавила қаласы, ол елдің Хартум аймағында орналасқан. Саадия Гаонның 10 ғасырдағы еврей Библиясының араб тіліне аудармасында Хавила орнына қазіргі Сомалидегі Зейла сөзі қолданылған. Ежелгі Авалит қаласы Хавиланың этнонимі болған деп саналады. 12 ғасырдың еврей саяхатшысы Бенджамин Тудела Зейла аймағының батыстан Аль-Хабашпен шектелген Хавила жері екенін мәлімдеді. Зейла (Хавила) Ескі Гоаның португал губернаторы Лопо Соарес де Альбергариямен тоналған, ал оның Харла басшысы Махфуз 1517 жылы Абиссинияға шабуыл жасады. Август Генри Кин Хавила жері Ұлы Зимбабвеге ортасталған және сол кездегі Оңтүстік Родезиямен шамамен бір уақытта болған деп есептеді. Хавила лагері – 1902 жылдан 1904 жылға дейін Ұлы Зимбабве қираған жерлерін зерттеген британдық археологтар тобының базалық лагерінің атауы еді. Соңында олар бұл елді мекенге қатысты Библиялық байланыстың бар екенін жоққа шығарды.

Арабша гипотеза

1844 жылы Чарльз Форстер ежелгі Хавила есімінің іздерін қазір Бахрейн аралы деп белгілі жерде, Авал аталымында табуға болатынын айтты. 1992 жылғы "Анкор" Библиялық сөздігінде У. В. Мюллер Киелі кітаптағы Хавила екі түрлі Батыс Арабия аймақтарын білдіреді деген пікірде. Жаратылыс кітабының 2-тарауы Оңтүстік-Батыс Арабиядағы аймаққа сілтеме жасайды. Жаратылыс 25:18 – Арабияның солтүстігіндегі, мүмкін Медина облысындағы жерді көрсетеді, атап айтқанда, Хаджаз тауларынан басталып, Мединаға жақын жерден Құвейтке қарай солтүстік-шығысқа қарай созылатын Вади ар-Румма құрғақ арнасын. Сауэр геология мен тарих негізінде осы тұжырымды жасады. Сонымен қатар, Библияны түсіндірушілер Хавиланың Арабияда орналасқан болуы керек деп санайды, себебі Хавила мен Шур арасында қоныстанған исмаилдықтар арабтардың ата-тегі саналады.