Кіріспе

Орта ғасырлардағы валлий поэмасы

Preiddeu Annwfn немесе Preiddeu Annwn – орта ғасырлық валлий тіліндегі алтымыш жолдық құпия поэма, ол Талисин кітабында кездеседі. Мәтін Артур патшаның Аннуфн немесе Аннунға, валлий тіліндегі Басқа Әлемге жасаған саяқатын баяндайды. Preiddeu Annwfn – орта ғасырлық британдық поэмалардың ең танымалдарының бірі. Р. Уильямс (Уильям Форбс Скениң «Уэльстің төрт ежелгі кітабында»), Роберт Грейвс («Ақ Құдайда») және Роджер Шерман Лумис, Герберт Пилч, Джон Т. Кох, Марджед Хейкок, Джон К. Боллард, Сара Хигли оның толық немесе ішінара ағылшын тіліне аудармаларын жариялаған. Оның қысқа стильі, сөздік қорының күңкейлігі, күмәнді сенімділігі бар жалғыз данада сақталуы, оның баяндайтын ертегінің нақты аналогтарының болмауы және басқа өлеңдер мен әңгімелермен шынайы немесе қиялданған байланыстардың көптігіне байланысты кейде аудармашыларының жеке түсіндіруін қажет етеді. Бірқатар ғалымдар (әсіресе Маршалл Х. Джеймс, «Мик Динбич» кітабындағы 2-тараудың 1-жолындағы ерекше ұқсастықты атап өткен) басқа орта ғасырлық валлий әдебиетіндегі аналогтарды көрсеткен: кейбіреулер бұл Артурий әдебиетінің қасиетті Грааліна айналған дәстүрді білдіреді деп санайды. Хейкок («Талиэсин бейнесінде») поэманың «Талиэсин және оның білімімен мақтанышы туралы» екенін айтады, ал Хигли поэманы «өзінің бейнесін жасау метафорасы» деп атайды.

Қолжазба мен күні

Поэма Талиэсин кітабында (Аберистивт, NLW, MS Peniarth 2) ерекше сақталған, ол 14 ғасырдың бірінші ширегіне жатқызылған. Өлеңнің мәтінін анықтау өте қиын болып шықты. Бағалаулар 6 ғасырдың соңындағы Талиэсин бардтың заманынан бастап, қолжазба аяқталған кезге дейін ауқымды. Тілдік критерийлерге сүйене отырып, Норрис Дж. Лейси поэманың қазіргі түрін шамамен 900 жылдары алғанын ұсынады. Марджэд Хейкок поэманың Талиэсин кітабында табылған Гоггинфердке дейінгі өлеңдермен формальды ерекшеліктерін бөлісетінін атап көрсетеді, атап айтқанда, цезура әдетте жолдарды ұзын және қысқа бөліктерге бөледі. Дегенмен, ол поэма Гоггинферд заманынан бұрын жазылғанына нақты тілдік дәлелдер жоқ екенін айтады.

Мәтін

Поэманы сегіз строфаға бөлуге болады, олардың әрқайсысы көбінесе бір рифмамен біріктірілген, бірақ жолдарының саны әртүрлі. Бірінші строфа басталып, соңғы строфа аяқталады. Әр строфаның соңғы жұптарында, соңғысынан басқа, ақын Артурмен және үш қайықпен Аннуфнға қауіпті саяхатқа шыққандығын айтады, олардың жетісі ғана қайтып келді, болжам бойынша Аннуфннан "олжамен". Аннуфн әртүрлі аттармен аталады, соның ішінде "Қорған немесе Перілер Бекінісі", "Төрт шыңды немесе Төрт бұрышты Бекініс" және "Шыны Бекініс", бірақ бұл аттардың бірінен-бірі ерекшеленуі мүмкін. Қандай трагедия болғанын нақты түсіндіру қиын. Соңғы екі строфаны қоспағанда, әр строфа бірінші жақта басталады; біріншісі "Мен Иемізді мақтаймын", екінші және үшіншісі "Мен мақтауға лайықпын", келесі үш строфа "Мен кішкентай адамдарға лайық емеспін" деп жариялайды, олар кітаптарға сүйенеді және түсініксіз. Соңғы екеуі монахтардың көпшілігін білдіреді, олар да биліктің сөздеріне және біліміне сүйенеді және поэмада айтылғандай тәжірибеден мүсірленеді. Осы бастаулар мен аяқталулар арасында алғашқы алты строфа саяхатқа қысқаша сілтемелер жасайды. Бірінші строфада Гвейр қамалдың қабырғаларында тұтқындалған күйде кездеседі, Рейчел Бромвич оны Уэльс Триадаларынан белгілі "Британияның Үш Көтеріңкі Тұтқынының" бірі – Гвайрмен байланыстырады. Ол шынжырмен байланған, көрінеу Сот Күніне дейін Аннуфнның олжасының алдында ән салады. Екінші строфа Аннуфн Бастығының перлмен әрленген қазанын және оның қалай алынғанын сипаттайды, болжам бойынша ол өзі "олжа" болған. Үшінші және төртінші строфалар Аннуфн күштерімен күресу қиындықтарына сілтеме жасайды, ал бесінші және алтыншы строфалар да Артурдың олжасының бір бөлігі болуы мүмкін, бай сәндікпен әрленген үлкен бұқаны сипаттайды. Бірінші строфада Мабиногидің бірінші тармағында оның патшасы Араунға көмектескеннен кейін Аннуфнның Бастығы болған Дифедтің аңыз ханзадасы Пвилл туралы айтылған, сондай-ақ ол қазанның иесі деп есептелген. Ақынның өзі Талиесин болуы мүмкін, өйткені екінші строфада: "Менің поэзиям қазаннан туды, тоғыз қыздың демімен оянды, Аннуфн Бастығының қазаны" делінеді және Талиесиннің есімі оның тууы туралы аңыздағы ұқсас оқиғамен байланысты. Төрт қабатты бекіністе ән естіледі, сондықтан ол да Аннуфн сияқты көрінеді: Гвейр тоғыз қыздың демімен поэзияны алғаш рет шығарған қазан алдында мәңгілік әнге қамалған, бұл классикалық ойдың тоғыз музасын еске түсіреді. Бізге айтылғандай, қазан "қорыққан адамның тағамын қайнатпайды", сондықтан ол шабыттандырған ән де "мақтауға лайық", қарапайым саналы қарапайым адамдар үшін тым жоғары.

Аналогтар мен түсіндірмелер

Әсіресе екі шығарма – Мабиногидің екінші тармағындағы Бран батыр туралы әңгіме және Артурдың жасағы Прайдвен (Преиддеуде қолданылған кеме) кемесімен Ирландияға Диурнахтың қазанын алу үшін аттанатын "Кульхуч пен Ольвен" ертегісіндегі оқиға, – бұл поэмаға ұқсас повестемелер ретінде жиі сіңісіледі.

Бран мен Бранвен

Екінші тармақта Бран қарындасы Бранвенге үйленген Ирландияның Матолучқа, жаңа құдайына, өмірді қайта жаңғыртатын сиқырлы қазанын сыйлайды. Матолуч жаңа әйеліне жамандық жасайды, сонда Бранның адамдары оны құтқару үшін Ирландия теңізіне аттанады. Бұл шабуыл кезінде Матолуч әскерін қайта тірілту үшін пайдаланған қазан қиратылады. Екі жақ арасында шайқас болып, соңында Бранның жеті ғана адамы, оның ішінде Талиэсин мен Прайдери тірі қалады.

Артур мен Диурнах

Culhwch және Olwen-де Артурдың серігі Ирландияға (Прейддиуда пайдаланылған кемесі Придвен кемесімен) Прейдди Аннуфндағы сияқты, батыл адамға арналған етті тез қайнатып, ал қорқаққа ешқашан ет қайнамайтын қазанды алу үшін жүзіп барады. Артурдың жауынгері Ирландиялық Лленллоук Каледфулхты (Экскалибур) басып алып, оны айналасына айналдырады, Диурнахтың бүкіл серігін өлтіреді. Талиесин Артурдың серігінің арасында, сондай-ақ бірнеше Гвейрлер сияқты, Culhwch-та есімдері аталады. Преiddeu Annwfn әдетте "жарқын" немесе "Леауч" деп сипатталған семсер қазанға көтеріліп, оны "Ллеманук" (cledyf lluch lleawc idaw rydyrchit / Ac yn llaw leminawc yd edewit) қолына қалдырды деп түсіндіріледі. Кейбір ғалымдар Лленллоук осыған ұқсас екендігін айтады, бірақ дәлелдер толық емес. Хигли бұл уэльстік және ирландтық есептерге ортақ оқиғаның әсер еткенін ұсынады. Culhwch Артурдың үш әйгілі тұтқынның бірін, Мабон ап Модронды құтқаруын да баяндайды, ол Мабиноги аталып кеткен поэзия құдайы, сондай-ақ Эннуфнның басқа билеушісі Гвин ап Нудд туралы мәлімет береді, ол Тилуит Тегтің (уэльс халық ертегілеріндегі перилер) королі. Гвинн де Артурдың серігінің бір бөлігі болады, ол құдайдың ұлы болса да, Артур Криддилад үшін дауға араласқаннан кейін. Мабиногидің бірінші тармағында Пвилл Рианнонға үйленеді, ал олардың ұлы Прайдери Араундан шошқаларды сыйға алады. Кейін ол ақ шошқаны құпия мұнараға ертіп барады, онда ол әдемі алтын ыдысқа тұтқындалып, сиқырлы "тұман жамылғысында" қалады және Рианнон мен мұнараның өзі уақытша жоғалады. Бұл мотив Гвейрдің/Гвайрдің түрмеге қамалуымен салыстырылады. Ол сол жинақта "Керд Вейб ам Льерде" ("Льер ұлдарының әндері") қайтадан кездеседі, Preiddeu тіліне жақын тілмен жазылған: Caer Siddi-дегі менің орындығым толық / Ешкім аурумен немесе қартайғаннан кейін оған зардап шекпейді. / Манауддан мен Придери мұны біледі. / Үш (музыкалық?) Өрттің алдындағы аспаптар ән салады, оның шекарасында мұхиттың ағыстары, оның үстінде жемісті бұлақ. Ақын, бұл жолы Талиесин ретінде сөйлесе отырып, Ирландияда Бранмен бірге болғанын айтады, Бран мен Манавиддан Льордың ұлдары. Хигли Аннуфнның "әдетте ежелгі құдайлардың елімен байланысты екенін, олар сый-тартулар, соның ішінде поэзия сыйлығын (ауен) бере алады" деп мәлімдейді. Ол сол жинақтағы "Ангар Кюфендавт" деп аталатын өлеңді келтіреді, онда Аннуфн жер астындағы тереңдікте екені және "Мен ән шырқаған Авен, / тереңдіктен алып келемін" делінген. Ұлы өгіздің "оңғарында жеті ұпай сілтемесі" бар, ал "Ангар Кифендаутта" Авеннің "жеті ұпай огыруен" бар. Соңғысы жақсы түсінілмеген термин болса да, оны тұлғаландыру, атрибут, сипаттама немесе символ ретінде түсіндіруге болады. Үшінші өлеңінде "Кадир Тейрнон" үш "авен" огируеннен келеді, дәл сол сияқты тууы туралы аңызда Талиэсин Серидуэннің қазаннан үш тамшыдан шабыт алады, ол аңыз Талиэсинге екінші рет туылған сиқыршы қыз, және ол жинақтағы басқа өлеңдер, "Керд Вейб ам Льор" және "Кадир Керритуен" және басқа бір ақын Куэлин, огируенмен байланысты. Бұл өлеңдер түрлі дүниелік аңыздарға еркін сүйене отырып, тағдырлы сапарды, шайқасты, тұтқындықты және қазанды қарапайымнан тыс мистикалық поэтикалық білімнің аллегориясы ретінде көрсетеді. Роберт Грейвс ақынның пікірін жеке өзі қолдап, әдебиеттанушылар мифті түсіндіруге психологиялық тұрғыдан қабілетсіз екенін айтты.

Грааль

Ертедегі аудармашылар Прейди Аннуфн (Бран оқиғасымен бірге қарастырылғанда) мен кейінірек Грааль туралы әңгімелер арасындағы байланысты ұсынды, олардың сәттілігі әртүрлі болды. Ұқсастықтар кейде сыртқы сияқты көрінеді, мысалы, Бран Блаженный мен Грааль сақшысы Балықшы Патшаның екеуі де аяқтарына жара алады және екеуі де уақыттың өтпейтіндей сезілетін ләззатқа толы сарайда тұрады. Кредиен де Тройестің "Персевал, Грааль тарихында" бейнеленген грааль Бранның қазандығын еске түсіреді, және Прейдидегідей, Грааль романдары әрқашан бастапқы трагедиямен аяқталады және көбінесе көптеген өлім-жұлымға әкеледі. Бұрынғы ғалымдар Киелі Грааль әңгімелеріндегі келттік тектің болуын қазіргі ғалымдарға қарағанда жылдам анықтады. 20 ғасырдың басында келттерді жақсы көретін Джесси Уэстон Преиди Аннуфнде Грааль туралы ертерек нұсқасын табуға болатынын нақты айтты, ал қазіргі зерттеуші Ричард Барбер келт мифологиясының аңыздың дамуына көп әсер еткенін жоққа шығарды. Дегенмен, Р. С. Лумис Грааль әңгімелерінде де, келттік материалдарда да кездесетін қайталанатын тақырыптар мен бейнелерді іздеудің нақты ата-бабаларды іздеуден гөрі логикалық екенін айтты; көптеген немесе қазіргі ғалымдар осы пікірмен келіседі.