Кіріспе
Мыхна (محنة خلق القرآن) (сондай-ақ, бірінші мұсылман инквизициясы деп те аталады) – 833 жылы Аббасид халифасы әл-Мамун бастаған діни қуғын-сүргін кезеңі. Осы кезеңде діни ғалымдар Мутазила доктринасына бағынбаған жағдайда жазаланды, түрмеге қамалды, тіпті өлтірілді. Бұл саясат он сегіз жылға созылды (833–851 жж.), әл-Мамунның тікелей ізбасарлары әл-Мутасим мен әл-Ватиқ билік еткен жылдары да жалғасты, ал әл-Мутавоккил билік еткен төрт жылдан кейін 851 жылы тоқтатылды. Мыхнаның жойылуы Аббасид халифасының діни догмалық мәселелерді шешуге талпынуының аяқталуы және орта ғасырлық исламда мұсылмандар арасындағы діни қуғын-сүргіннің сирек кездесетін жағдайларының бірі ретінде маңызды оқиға болып саналады.
The Mihna (محنة خلق القرآن) (also known as the first Muslim inquisition) was a period of religious persecution instituted by the Abbasid caliph al Ma'mun in 833 CE in which religious scholars were punished, imprisoned, or even killed unless they conformed to Muʿtazila doctrine. The policy lasted for eighteen years (833–851 CE) as it continued through the reigns of al Ma'mun's immediate successors, al Mu'tasim and al Wathiq, and four years of al Mutawakkil who reversed it in 851. The abolition of Mihna is significant both as the end of the Abbasid Caliph's pretension to decide matters of religious orthodoxy, and as one of the few instances of religious persecution among fellow Muslims in Medieval Islam.
Әл-Мамунның тұсында
827 жылы халифа әл-Мамун Құранның жаратылғандығы туралы доктринаны жариялады. Бұл жариялаудан кейін алты жыл өткен соң, яғни 833 жылы оның күрт қайтыс болуына шамамен төрт ай қалғанда, Михна институты құрылды. Михна оның ізбасарлары әл-Мутасим мен әл-Ватиқ тұсында жалғасты, ал әл-Мутавоккил оны 848 және 851 жылдар аралығында жойды. Осы кезеңде осы доктринаны мутазилит мектебі қабылдағаны мәлім. Мутазилиттер жақсылық пен жамандық әрқашан аян етілген кітаптармен немесе кітаптарды түсіндіру арқылы анықталмайды, бірақ олар ақыл-ойымен анықталатын категориялар екеніне сенді, оларды көмексіз ақылмен орнатуға болады. Дәстүрлі ғылымда доктринаны жариялау және әл-Мамун өзінің қарауындағылардың сенімдерін сынаған Михна байланысты оқиғалар ретінде қарастырылады, осы арқылы халифа ортодоксияны анықтаудағы діни билігін жүзеге асырып, билеуші ретінде мәжбүрлеуші күштері арқылы өз көзқарастарын басқаларға таңды. Әл-Мамунның өзінің үкімет мүшелеріне (мысалы, судьяларға, себебі Михнаның шеңбері еуропалық инквизиция сияқты қарапайым халықтың сенімдерін тексеруге дейін жеткен жоқ) сенімдерін таңуының себептері оның мутазилиттік ой-санасына, шиит исламына деген ықыласына немесе уламалар діни білім мен Пайғамбардың дәстүрлерінің нақты қорғаушылары ретінде таныла бастаған кезде діни билігін нығайту туралы сақ шешіміне байланысты болды.
Салдары
Еске сала кетейік, классикалық исламда заңды қоса алғанда, әртүрлі ислам ғылымдарын дамыту миссиясын халифат емес, жеке тұлғалар жүзеге асырған. Яғни, қазіргі заманғы ұлттық мемлекеттердегідей, заң мемлекеттің ғана құзырында болған жоқ. Шындығында, заңгерлер оны мемлекетке қарсы саналы түрде жетілдірді (мысалы, Джексон, 2002). Ежелгі дәуірден бастап-ақ, классикалық исламда саяси тәртіптен өзгеше діни тәртіп қалыптасқан. Ғалымдардың жартылай тәуелсіздігі түрлі және кейбір мәселелерде бір-біріне қарама-қарсы заңгерлік мектептердің пайда болуына әкелді – барлығы ислами тұрғысынан дұрыс және нақты деп есептелді. Осы орайда, Михна халифтің күшті әрі беделді заңгерлік мәдениетке наразылығын көрсетеді. Ол шамамен он бес жылға созылды, содан кейін саяси және діни тәртіптердің билік салалары нақтырақ белгіленді. Бұл екі тәртіп арасындағы қарым-қатынастың басты белгісі – қақтығыс болды дегенді білдірмейді. Бұл қарым-қатынас күрделі болды және тек қана қақтығысты ғана емес, сонымен қатар ынтымақтастықты да қамтыды. Жалпы айтқанда, діни тәртіп саяси тәртіп пен қара халық арасындағы аралық буферлік қызметін атқарды.