Кіріспе

Азия тарихы мен мәдениетін зерттеу

Шығыстану – Таяу және Қиыр Шығыс қоғамдары мен мәдениеттерін, тілдерін, халықтарын, тарихын және археологиясын зерттейтін академиялық сала. Соңғы жылдары бұл тақырып көбінесе Таяу Шығыс зерттеулері және Азия зерттеулері сияқты жаңа терминдермен алмастырылды. Еуропадағы дәстүрлі шығыстану бүгінде исламтану саласына негізделген; Қытайды, әсіресе дәстүрлі Қытайды зерттеу көбінесе синология деп аталады. Жалпы Шығыс Азияны зерттеу, әсіресе АҚШ-та, Шығыс Азия зерттеулері деп аталады. Еуропалық зерттеулердің бастауы бұрын "Шығыс" деп белгіленген аймаққа діни қызығушылықпен байланысты болды, және бұл мотивация соңғы уақытқа дейін сақталды. Бұл, ішінара, Еуропадағы Ибраһим діндерінің (христиандық, иудаизм және ислам) Таяу Шығыста пайда болғандығымен және 7-шы ғасырда исламның өркендеуімен байланысты. Осының салдарынан, осы діндердің және жалпы батыс мәдениетінің пайда болуына зор қызығушылық туды. Орта ғасырларда араб медицинасы мен философиясын, грек тілінен араб тіліне жасалған аудармаларды зерттеу маңызды рөл атқарды. Тіл білімі мәдениет пен тарихты кеңінен зерттеуге дейін алдын басты, ал Еуропа аймақтағы ықпалын кеңейте бастағанда, оның академиялық зерттеулерінің дамуын ынталандырған саяси және экономикалық факторлар пайда болды. 18-шы ғасырдың соңында археология пәннің кең еуропалық аудиториямен байланысын қамтамасыз етті, өйткені әртүрлі жолдармен әкелінген артефактілер Еуропаның мұражайларында қойылды. Қазіргі заманғы зерттеулер империалистік көзқарастар мен мүдделерге, сондай-ақ Жерорта теңізі мен Еуропа жазушылары мен ойшылдарының "экзотикалық" Шығысқа деген құштарлығына ұшырады, бұл суретшілердің туындыларында бейнеленді. Бұл батыс идеялары тарихында қайта-қайта пайда болатын "Шығыстану" тақырыбында көрініс тапты. 20-шы ғасырдан бері, аймақтың ғалымдары пәнге тең құқықтармен қатысып келеді.

Исламнан бұрын

"Батыс" пен "Шығыс" арасындағы бастапқы ерекшелік б.з.б. V ғасырда грек-парсы соғыстары кезінде қалыптасты, сол кезде афиналық тарихшылар өздерінің "афиналық демократиясы" мен парсы монархиясы арасында ажырату жасады. Шығыс пен Батыс арасындағы институционалдық ерекшелік, Рим императоры Диоклетианның III ғасырдың соңындағы Ориенс және Оксиденс әкімшілік бөлінісінен және Рим империясының латын және грек тілдерінде сөйлейтін бөліктерге бөлінуінен бұрын анықталған полюстік ретінде болған жоқ. Классикалық әлем өзінің ежелгі парсы көршілерін (көбінесе жауларын) жақсы білген, бірақ шығысқа қарайғы әлемнің көп бөлігі туралы, оның ішінде "Сер" (қытайлар) туралы өте шамалы білімге ие болды. Дегенмен, Рим империясы кезінде Қытаймен салыстырғанда Үндістанмен айтарлықтай тікелей сауда байланысы болды.

Орта ғасырлар

Ислам дінінің таралуы мен мұсылман жаулап алулары VII ғасырда Еуропаның христиан әлемі мен ислам әлемінің арасындағы орта ғасырларда өткір қарсылықты, тіпті полюстік сезімді қалыптастырды. Бұл ислам әлемі Таяу Шығыстан және Орталық Азиядан Солтүстік Африка мен Андалусияға дейін созылып жатты. Ортағасырлық еуропалықтардың шығыс мәдениеттері туралы білімі аз болды және ол негізінен сэр Джон Мандевиллдің құрастырған, шындықтан алыс ойдан шығарылған саяхаттары мен Престер Джон туралы аңыздарға байланысты болды. Алайда, Марко Полоның бірдей танымал есебі әлдеқайда ұзын және дәл болды. Ғылыми еңбектер бастапқыда тілдік сипатта болды, негізінен діни мақсатта – Киелі кітаптағы еврей тілін және ерте христиан әдебиетімен бірге сириялық тіл сияқты тілдерді түсінуге бағытталды. Бірақ медицина, философия және ғылым салаларындағы араб еңбектерін түсінуге де ниет болды. Бұл күш-жігер, Studia Linguarum деп те аталады, орта ғасырлар бойы үзіліс-үзіліспен жалғасты, ал 12-ғасырғы Ренессанс араб мәтіндерін латын тіліне аударудың айқын өсуіне куә болды. Мысалы, Константин Африкалық 37 кітапты, көбінесе медициналық мәтіндерді араб тілінен латын тіліне аударды, ал Каринтиялық Герман – Құранды аударғандардың бірі болды. Құранның латын тіліне алғашқы аудармасы 1143 жылы аяқталды, бірақ 1543 жылы басылғанға дейін көп қолданылмады. Кейіннен ол басқа еуропалық тілдерге де аударылды. Кремоналық Жерар және басқалар Андалусиядағы араб кітапханалары мен ғалымдарының мүмкіндіктерін пайдалануға тырысты. Алайда, 11-ғасырда Иберия түбегіндегі христиандық Реконкиста жеделдеген сайын, Испаниядағы мұндай байланыстар сирек болды. 1312 жылғы Виен кеңесінен кейін Оксфордта және тағы төрт университете еврей, араб және арамей тілдері кафедралары ашылды. Қытай мен Үндістанның күрделі өркениеттері туралы шамалы, бірақ артып келе жатқан білім болды, олардан сәнді тауарлар (әсіресе мақта және жібек маталары, сондай-ақ керамика) импортталды. Крест жорықтары ғылыми алмасудың нәтижесінде көптеген жетістіктерге әкелмесе де, Моңғол империясының құлауы крестшілер мемлекеттері мен Еуропаның өзі үшін стратегиялық маңызға ие болды, бұл дипломатиялық байланыстардың кеңеюіне әкелді. Зерттеулер дәуірінде еуропалықтардың Азияны, әсіресе теңіз жолдарын картаға түсіруге деген қызығушылығы арта түсті, бірақ мұның көп бөлігі университеттерден тыс жерде жүзеге асырылды.

Қайта өрлеу дәуірі мен 1800 жыл

Университеттердегі шығыстану ғылымы Ренессанс дәуірінде жүйелі дамыды, алғашқыда тіл білімі мен дін тақырыптары басым болды. Сонымен қатар, саяси маңызы да болды, себебі Батыс Осман империясынан тыс Шығыспен белсенді қарым-қатынас жасамас бұрын дипломатиялық қажеттіліктер үшін аудармалар керек болды. 1514 жылы Испанияда алғашқы полиглот Киелі кітап жарық көргені маңызды оқиға болды, онда грек және латын тілдерімен қатар, еврей және арамей тілдеріндегі толық мәтіндер қамтылған еді. Кембридж университетінде 1540 жылдан бері еврей тілінен профессор (ондағы ең көне бесінші кафедра) бар, ал университеттегі араб тілі кафедрасы шамамен 1643 жылы ашылды. Оксфорд 1546 жылы еврей тілінен профессорлық қызметін құрды (екі кафедраны да Генрих VIII құрған). Бір белгілі ғалым – Эдмунд Кастелл, ол 1669 жылы «Лексикон Хептаглотон Хебраикум, Халдайкум, Сириаккум, Самаританкум, Аэтиопкум, Арабикум, эт Персикум» атты еңбегін жариялады, ал Эдвард Пококке сияқты ғалымдар Шығысқа саяхаттап, Шығыс халықтарының қазіргі тарихы мен қоғамы туралы жазды. Саламанка университетінде 1570 жылдары Шығыс тілдерінен профессорлар болған. Францияда Жан Батист Колбер «Тілдер жастары» (Les jeunes de langues) үшін оқу бағдарламасын ұйымдастырды, олар дипломатиялық қызметтегі жас лингвистер болды, мысалы, Франсуа Пети де ла Круа, оның әкесі мен ұлы сияқты, патшаның араб тіліндегі аудармашысы болды. Қиыр Шығысты зерттеуді миссионерлер, әсіресе Маттео Риччи және иезуиттердің Қытай миссиялары кезіндегі басқалары бастады, ал миссионерлік мақсаттар, кем дегенде, тіл білімі саласында маңызды рөл атқарды. 18 ғасырда Батыс ғалымдары аймақтың географиясы мен тарихының көп бөлігін түсінудің белгілі бір деңгейіне жетті, бірақ Жапония және Тибет сияқты Батыс саяхатшылары үшін қол жеткізу қиын болған аймақтар мен олардың тілдері туралы білім шектеулі болды. Ағартушылық ойшылдар Монтескьедің «Парсы хаттары» және Вольтердің зороастризмді ирониялық түрде насихаттауы арқылы христиандық Батыстан артық деп есептеген Шығыстың кейбір ерекшеліктерін бағалады. Эдвард Гиббон сияқты басқалары Таяу Шығыстың салыстырмалы түрде діни төзімділігін, оны христиандық Батыстың төзімсіздігінен жоғары бағалады. Дидро мен Вольтер сияқты көптеген адамдар мандарин Қытайындағы ғылымның жоғары әлеуметтік мәртебесін мақтады. 1732 жылы Неапольде құрылған Università degli Studi di Napoli "L'Orientale" (ағылшын тілінде: University of Naples "L'Orientale") – континенттік Еуропаның ең көне синология және шығыстану мектебі. 18 ғасырдың соңында осы кезеңнің археологиясын зерттеудің күрт өсуі басталды, ол келесі ғасырда осы саланың маңызды бөлігіне айналды. Египтология осы жолға бастады және көптеген басқа ежелгі мәдениеттердегідей, лингвистерге дешифровкалау және зерттеу үшін жаңа материалдар ұсынды.

19 ғасыр

Батыс мамандарының Азия туралы білімінің күрт артуымен, аймақтағы саяси және экономикалық араласудың ұлғаюымен, әсіресе Уильям Джонстың үнді және еуропа тілдері арасындағы тығыз байланысты түсінуімен, Шығыс және Батыс мәдениеттерінің ерте тарихы арасындағы күрделі зияткерлік байланыстар қалыптасты. Кейбір оқиғалар Үндістанды бақылауда ұстау үшін франко-британдық бәсекелестік аясында өтті. Джеймс Милл сияқты либералды экономистер Шығыс өркениеттерін тоқырап, бұзылған деп қарады. Карл Маркс, өзінің еврей тегінен шыққан, Азияның өндіріс тәсілін ауылдық экономиканың экономикалық шешімділігі мен мемлекеттің өндірістегі рөліне байланысты өзгермейтін деп сипаттады. Шығыс зұлымдығы Еуропада Шығыс қоғамдарының дамудағы салыстырмалы сәтсіздігінің маңызды факторы ретінде қарастырылды. Исламды зерттеу осы салада ерекше маңызға ие болды, себебі «Шығыс» деп аталатын географиялық аймақта тұратын адамдардың көп бөлігі мұсылмандар еді. Исламды түсінуге деген қызығушылық Жерорта теңізі аймағындағы сауданың өсуімен және сол кездегі мәдени және зияткерлік ахуалдың өзгеруімен күшейді. Ғасыр бойында батыс археологиясы Таяу Шығыс және Азияда кеңінен тарады, нәтижесінде керемет табыстарға қол жеткізілді. Мысалы, 1850 жылдары француз үкіметі аймақтағы үстемдігін көрсету үшін Ассирия мен Месопотамияда ірі ауқымды операциялар жүргізуге ниеттенді. Виктор Плейс басқарған археологиялық экспедиция Хорсабадтағы (бұрынғы Ниневия) Ассирия патшасы Саргон II сарайын қазды, бұл осы орынның алғашқы жүйелі зерттелуі болды. Экспедицияның нәтижесінде «Ниневия және Ассирия» атты жаңа басылым жарық көрді, оның авторлары Виктор Плейс және Феликс Томас болды және ол шамамен 1867 жылы жарияланды. Жаңа ұлттық мұражайлар маңызды археологиялық жаңалықтарға орын берді, олардың көпшілігі Еуропаға қайтарылды, соның нәтижесінде шығыстанушылар бұрынғыдан да көп назарға ілікті. Буддизм мен индуизмді еуропалық ғалымдардан алғаш зерттегендер – Эжен Бернуф және Макс Мюллер болды. Исламның академиялық зерттеулері де дамыды, ал 19 ғасырдың ортасына қарай шығыстану Еуропа елдерінің көпшілігінде, әсіресе аймақтағы империялық мүдделері бар елдерде, толыққанды академиялық пәнге айналды. Білімдік зерттеулер кеңейгенмен, азиялық халықтар мен мәдениеттеріне қатысты нәсілшілдік көзқарастар мен стереотиптер де артты, олармен бірге жергілікті еврей және цыған қауымдастықтарына да тарады, себебі олар да шығыстық текті деп есептелді және олардың шығу тегін барша білді. Зерттеулер көбінесе екінші дүниежүзілік соғысқа дейін жаңа биологиялық ғылымдардың ықпалымен расистік және діни алдын ала пікірлермен байланысты болды.

20 ғасыр

Аймақтың жаңа тәуелсіз елдерінің ғалымдарының академиялық зерттеулерге қатысуы зерттеулердің мәнін өзгертіп, отарлықтан кейінгі зерттеулер мен Субальтерна зерттеулердің пайда болуына әкелді. Эдвард Саидтың сол аттас кітабындағы мағынасындағы Шығыстану ықпалы, Суық соғыс аяқталғаннан кейін Қазақстанда қайтадан көрініс беріп, үлкен таралуға ие болды. Бұл, әсіресе, халықаралық қатынастардағы, соның ішінде "Батыстағы" сәйкессіздіктерге жауап ретінде туындады, бұл кеңестік коммунизмнің жаһандық қарсыласы болмауынан болды. Суық соғыстың аяқталуы ислами терроризм туралы пікірлерді талқылаумен ерекшеленетін дәуірді бастады, бұл араб әлемінің және ислам мәдениетінің Батыс үшін қаншалықты қауіпті екеніне қатысты көзқарастарды қалыптастырды. Бұл пікір-таластың мәні Шығыс тек ислам арқылы анықталады деген болжамға негізделген, бұл Шығыстанудың сынға ұшыраған тұсы. Мұндай ойлар көптеген батыс ғалымдарының Суық соғыстан кейінгі халықаралық саясатқа реакциясын көрсетеді және 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі террористік шабуылдардан кейін олар күшейді. Суық соғыстың аяқталуына жауап ретіндегі осындай реакцияның символы – өркениеттер қақтығысы тезисінің танымал болуы. Шығыс пен Батыс арасындағы түбіртектей қақтығыс идеясын алғаш рет Бернард Льюис 1990 жылы жазылған «Мусылман ашуының тамыры» атты мақаласында ұсынды. Бұл да Суық соғыстан кейінгі халықаралық қоғамдағы жаңа формалар мен жіктеу сызықтарын түсіндірудің бір жолы болды. Өркениеттер қақтығысы тәсілі Шығыстану ой-санатының тағы бір ерекшелігін қамтиды: аймақты бір біртекті өркениет ретінде қарастыруға бейімділік, оның орнына әртүрлі және алуан түрлі мәдениеттер мен бағыттардан тұратындығын ескермеу. Бұл идеяны 1993 жылы Сэмюэл П. Хантингтон «Шетелдік істер» журналындағы «Өркениеттер қақтығысы?» атты мақаласында одан әрі дамытты.

Ориентализм

Ориентализм термині кейбір топтарда теріс мағынаға ие болды және 18-19 ғасырлардағы еуропалық империализм дәуірінің көзқарастарымен қалыптасқан еуропалықтардың Шығысты зерттеуіне қатысты деп түсіндіріледі. Осылай қолданылғанда, бұл термин көбінесе Шығыс мәдениеттері мен халықтарының әділсіз, сырттан қарап жасалған, бұрмаланған бейнелерін білдіреді. Бұл көзқарасты Эдвард Саид өзінің "Ориентализм" (1978) атты еңбегінде, осы ғылыми дәстүрдің сын тарихында ең жақсы түсіндіріп, таратып берді. Алайда, бұл термин кейбір қазіргі заманғы ғалымдар тарапынан колониялық дәуірдегі жазушыларды, батыс емес мәдениеттерде ешқандай құндылықты көре алмағандарға қарағанда, Шығысқа жағымды көзқарас білдіргендерді атау үшін де қолданылады.

"Шығыс зерттеулерінен" "Азия зерттеулеріне"

Ориентализм термині латын тіліндегі oriens (шығу) және грек тіліндегі he'oros (күннің шығысқа қарайтын бағыты) сөздерінен туындаған. "Шығыс" – Батыс әлемінің қарама-қарсысы. Ескі әлем тұрғысынан қарағанда, Еуропа Батыс (батыс) деп есептелді, ал оның ең шеткі нүктесі Шығыс (шығыс) деп аталды. Рим империясынан орта ғасырларға дейін, қазір Батыс Азия деп білетін аймақ сол кезде Шығыс деп саналды. Алайда, "Шығыс" сөзінен туындаған түрлі терминдер мен мағыналардың қолданылуы 20-шы ғасырдан бері, әсіресе Азия мен Америка арасындағы Тынық мұхиты арқылы байланыстардың күшеюіне және Азиядан АҚШ-қа саяхаттар көбінесе батыс бағытынан жасалатындығына байланысты азайып кетті. Солтүстік Америка мен Австралиядағы көптеген университеттерде шығыстану саласының орнын Азия тану алды. Көп жағдайда, бұл саладағы зерттеулер нақты аймақтарға, мысалы, Таяу Шығыс тану, Оңтүстік Азия тану және Шығыс Азия тану секілді салаларға қарай бағытталды. Бұл Шығыстың біртұтас аймақ емес, көптеген өркениеттерді қамтитын кең аумақ екенін көрсетеді. Шығыстанудың жалпылама түсінігі өз қарсыластарына бұрынғы пайдасын жоғалтқан және қазіргі заманғы ғылымның нақты үлгілерін көрсететін кафедралық құрылымдардағы өзгерістерге кедергі келтіреді деп есептеледі. Чикаго университеті сияқты көптеген университеттерде факультеттер мен институттар бөлінді. Діни тілдерді зерттеу теологиялық институттармен байланысты болуы мүмкін, ал аймақтағы ежелгі өркениеттерді зерттеу қазіргі заманғы кезеңді зерттеуден басқа факультетке қарауы мүмкін. 1970 жылы Австралия Ұлттық университетінің Шығыстану факультеті Азия тану факультеті болып қайта аталды. 2007 жылы Кембридж университетінің Шығыстану факультеті Азия және Таяу Шығыс тану факультеті болып өзгертілді, бірақ Оксфордта әлі де Шығыстану факультеті бар, сондай-ақ Чикаго, Рим, Лондон (Африка тануды да қамтиды) және басқа да университеттерде де бар. "Азия тануға" көшудің түрлі себептері айтылады; Азия тану саласындағы кәсіби ғалымдар мен студенттердің саны артып келеді, олардың көпшілігі азиялық немесе азиялық текті топтардан шыққан (мысалы, азиялық американдықтар). Бұл атаудың өзгеруі кейбір жағдайларда "Шығыс" терминіне сезімталдықтың саяси тұрғыдан дұрыс атмосферада күшеюімен байланысты болуы мүмкін, бірақ бұл ертерек басталған: Бернард Льюистің Принстон университетіндегі факультеті Саид өзінің кітабын жазудан он жыл бұрын қайта аталды, бұл туралы Саид дұрыс түсінбеген. Кейбіреулер "Шығыс" терминін батыстан тыс адамдар үшін ұятты деп санайды. Филологиялық зерттеулерді ғана емес, сонымен қатар жеке саясатты қамтитын аймақтық зерттеулер "Шығыс" терминін қолдануға қатысты тартыншақтықты түсіндіруі мүмкін. "Шығыстануды" қолдайтындар "Азия" термині "Шығыс" сияқты кең мағыналы екенін және бастапқыда "Шығыс" деген мағынаны білдіретін аккад сөзінен (немесе екі анатолиялық жеке есімнің бірінен немесе екеуінен) туындаған болуы мүмкін деп мәлімдейді. Бір сөзді екіншісімен алмастыру – Шығысқа қатысты тарихи тұрғыдан қарсылық тудырған пікірлерді "Шығыс" ұғымымен шатастырумен тең. Шығыс/Шығыс және Батыс/Батыс терминдері – мәдени айырмашылықтарды анықтауға көмектесетін инклюзивті ұғымдар. Мұндай жалпылама ұғымдар нақтырақ ұғымдарды жоққа шығармайды немесе жоққа шығармайды.