Польшаның Виельбарк қаласының тарихы

Кіріспе

Польшадағы қала

Вильбарк – Польшаның солтүстігіндегі Вармия-Мазурия воеводшасының Щитно ауданында орналасқан қала. Ол Вильбарк гминасы (әкімшілік ауданының) орталығы болып табылады. Қала Щитнодан шамамен оңтүстікке қарай, ал аймақтық орталық Ольштындан оңтүстік-шығысқа қарай жатыр. Бұл тарихи Мазурияның бір бөлігі.

Тарих

Вильбарк гминасының ресми сайтында адамның қоныстануының алғашқы белгілері Тевтондық рыцарьдардың келуінен бұрын пайда болған және аймақта аталған алғашқы елді мекен Бартники деп аталады. Бұл жер және Карчмарска Виоска атты қамалдың жанында орналасқан елді мекен, округтің сайтына сәйкес, Вильбарктың пайда болуына себеп болды. Елді мекеннің неміс атауы, “Wildhaus” (“жабайы аң аулау үйі”), алғаш рет 1361 жылы Тевтондық орденнің оңтүстік шекарасында, Тевтондық орден мемлекеті Виленберг (Вильденберг) құрылғанда айтылған. Комтур Фредерик фон Виленберг құрған Виленберг бастапқыда бірнеше ғимараттан ғана тұрған. Ол жақын маңдағы Мазовиядан (Мазурия) келген жергілікті поляк шаруалары үшін сауда орталығы ретінде дамыды. Ескі поляк сөзі “бартник” – “арықшы” дегенді білдіреді. 1454 жылы король Казимир IV Ягеллон Тевтондық орденге қарсы Пруссия Конфедерациясының өтініші бойынша қала мен аймақты Польша Корольдігіне қосып алды. Екінші Торн бейбіт шартында (1466) ол Тевтондық орден мемлекетінің вассалы ретінде Польшаның бір бөлігі болды. Кейін, 1525 жылы Пруссия Альберті лютерандық дінді қабылдағаннан кейін, ол Пруссия герцогтығының Польша Корольдігінің вассалы бөлігіне айналды. 1557 жылы протестант шіркеуі туралы айтылды, ал 1647 жылы елді мекен шағын қала деп аталды. 1656 жылы Екінші Солтүстік соғысында Виленберг, Мазурияның көптеген қалалары сияқты, Қырым татарлары тарапынан қиратылды. XVIII ғасырда қала мата өндірісінің орталығы болды және Варшавадан Кенигсбергке (Кролевец) дейінгі басты жолда орналасқандықтан үлкен пайда тапты. Бұл аймақ Польшаның Ресей империясына қарсы көтерілісіне дайындық кезінде маңызды рөл атқарды. 1845-1846 жылдардағы көтеріліс жоспарлары Вармия халқынан көмек алу үмітімен Пруссия мен Ресей арасындағы шекарада жеті негізгі лагерь құруды көздеді, олардың бірі Виленбергке жақын орналасқан. Оған Алленштейнден (Ольштын) және Ортэльсбургтен келген екі поляк бөлімі бағытталатын болды, кейін Мизнецке шабуыл жасау үшін. Қаңтар көтерілісі кезінде поляк бөлімшелері бұл аймақта жұмыс істеді, ал 1864 жылдың қаңтарында 300 сарбазды құрайтын Ольшанский Остророг отряды қала маңында лагерь құрды. Жергілікті тұрғындар шекара арқылы Польша қарсыласына қару-жарақ жеткізумен айналысты. 1871 жылы қала Германия империясының құрамына енді. 1872-1887 жылдары жергілікті шіркеудің басшысы поляк дін қызметкері Ян Садовский болды, ол поляк тілін қорғаумен айналысқан діни және қоғамдық белсенді болды. Сол кезде Германия империясы поляктар тұратын аймақтарда антикатолицизмді поляктарға қарсы шаралармен біріктіретін Kulturkampf саясатын жүргізді. Оның күш-жігерінің арқасында Пруссия билігіне поляк тілі мектептерде сақталуын талап ететін петиция ұсынылды. Ол сондай-ақ жергілікті католик шіркеуінің құрылысын бастады, поляк діни әндерін насихаттады және бірнеше діни әндер жинағын жазды. Садовский поляк халқына салынған оқыту жүйесіне наразылық білдірді: “Ешбір бала поляк тілінде оқи алмайды. Жаңа оқу жүйесі кедейлікпен күресіп жүрген поляктарды дұға кітаптарынан және әдемі әндерінен айырады”. Ол сондай-ақ неміс билігінің поляктарды қуып шығаруына наразылық білдірді. Осы уақыт ішінде неміс билігі қала аймағынан шамамен 60 полякты қуып шығарды. Садовскийдің Виленбергтегі жұмысын Валентий Барчевский жалғастырды, ол 1889 жылдың 11 сәуірінде Виленбергке келген дін қызметкері, поляк ұлттық қозғалысының көрнекті белсендісі, Вармияның географиясы, тарихы және халықтық мәдениеті туралы көптеген кітаптардың авторы. 1890 жылы ол қалада жас дін қызметкерлеріне арналған поляк мектебін ашуға қол жеткізді. Католик шіркеуі 1878-1880 жылдары салынған. Вильбарк 1900 жылдың 1 шілдесінде Ортельсбург – Виленберг – Найденбург (Нидзица) темір жол желісіне қосылды. Польша-Кеңес соғысы кезінде қала Германия құрамында қалу керек пе, әлде Польшаға қосылу керек пе, деген сұраққа плебисцит ұйымдастырылды. Немістер жергілікті поляктарға референдумға дейін де, одан кейін де шабуыл жасап, қорқытты. 1920 жылдың 11 шілдесінде Шығыс Пруссияда өткен плебисцитте 1581 азамат Веймар Германиясының Шығыс Пруссияда қалу үшін, ал 24 адам Екінші Польша Республикасына қосылу үшін дауыс берді. 1932 жылғы сайлауда нацистік партияның Мазуриядағы сәттілігіне байланысты Адольф Гитлер 1932 жылдың сәуірінде аймаққа сапар шекті және қалада сөз сөйледі. 1939 жылдың тамызында Германия аймақта әскери жағдай енгізді, бұл поляктарды қудалаудың күшеюіне мүмкіндік берді. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, 1939 жылдың қыркүйегінде, неміс әскерлері Млава және Варшаваға қарай Польшаға басып кірді.

The official site of the county of Wielbark gmina states that the first signs of human settlement date before the arrival of the Teutonic Knights, and that the first named settlement mentioned in the area is called Bartniki. This location along with the settlement located near castle called Karczmarska Wioska, gave birth to Wielbark according to the county's site. The German name of the settlement, “Wildhaus” ("wild game house"), is first mentioned in 1361 of the Teutonic Order at the southern border of the Teutonic Order State Willenberg (Wildenberg) consisted only of a few buildings when it was founded by komtur Frederic von Willenberg. It developed as a trade settlement for local Polish beekeepers, hailing from nearby Mazovia (Masurians). The Old Polish word bartnik means "beekeeper". In 1454 King Casimir IV Jagiellon incorporated the town and region to the Kingdom of Poland upon the request of the anti Teutonic Prussian Confederation. In the Second Peace of Thorn (1466) it became part of Poland as a fief held by the Teutonic Order state. Later on, it became a part of the Crown of Poland fief of Ducal Prussia with the adoption of the Lutheran faith by Albert of Prussia in 1525. A Protestant church was mentioned in 1557 and the settlement was called a small town in 1647. In 1656, throughout the Second Northern War, Willenberg, like many towns in Masuria, was destroyed by Crimean Tatars. In the 18th century the town was a center of cloth manufacturing and benefited from its location at the main road from Warsaw to Königsberg (Królewiec). The area played a role in Polish preparations for uprising against Russian Empire. Hoping to gain assistance from the population of Warmia, uprising plans from 1845 to 1846 hoped to establish seven main camps on border between Prussia and Russia, with one of them located near Willenberg, to which two Polish units, including one from Allenstein (Olsztyn) and one from Ortelsburg, would be directed, to attack Myszniec later on. During the January Uprising Polish units operated in the area, and in January 1864 a unit of Olszański Ostrorog numbering 300 soldiers established a camp near the town. Local population itself engaged in smuggling of weapons to Polish resistance across the border. In 1871 the town became part of the German Empire. In the years 1872 1887 the cleric in charge of the local parish was Polish priest Jan Szadowski a religious and social activist, involved in defence of the Polish language. At that time the German Empire engaged in policy of Kulturkampf which combined anti Catholicism with anti Polish actions in areas inhabited by Poles. Thanks to his efforts a petition was made to Prussian authorities demanding that Polish language should remain in rural schools. He also initiated the construction of a local Catholic church and was engaged in popularizing Polish religious singing and wrote several collections of religious songs. Szadowski complained about the teaching system imposed on the Polish population "No child can read in Polish. The new teaching system strips poverty stricken Poles of their books for prayer and their beautiful songs". He also complained about expulsions of Poles by German authorities. During this time around 60 Poles were expelled by German authorities from the area of the town. Szadowski's work in Willenberg was continued by Walenty Barczewski, priest, notable activist in the Polish national movement, author of numerous books about Warmia, its geography, history and folk culture, who arrived in Willenberg on 11 April 1889. Already in 1890 he managed to open up a Polish school in the town for young clerics. A Catholic church was built in 1878–1880. Wielbark was attached to the railway line Ortelsburg Willenberg Neidenburg (Nidzica) on 1 July 1900. During the Polish Soviet war, a plebiscite was organized to determine if the town should remain in Germany or be attached to Poland, which just regained independence. The Germans attacked and terrorized local Poles both before and after the plebiscite. On July 11, 1920, 1,581 citizens voted to remain in Weimar Germany’s East Prussia and 24 to join the Second Polish Republic in the East Prussian plebiscite. Due to the Nazi Party's significant success in Masuria in the 1932 elections, Adolf Hitler visited the area in April 1932 and gave a speech in the town. In August 1939, Germany introduced martial law in the region, which allowed for increasing and blatant persecution of Poles. At the beginning of World War II, in September 1939, German troops invaded Poland towards Mława and Warsaw from the area. It competes in the lower leagues.