Океания тілдерінің зерттеушісі Теренс Кроули өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Теренс Майкл Кроули (1 сәуір 1953 – 15 қаңтар 2005) – Океан тілдері және Вануатуда мемлекеттік тіл ретінде мойындалған, ағылшын лексикалық негіздегі креол тілі – Бислама тілі саласындағы лингвист. 1991 жылдан бастап Жаңа Зеландияда оқытумен айналысты. Одан бұрын 1983–1990 жылдары Вануатудағы Оңтүстік Тынық мұхиты университетінің Тынық мұхит тілдері бөлімінде, ал 1979–1983 жылдары Папуа-Жаңа Гвинея университетінің Тіл және әдебиет кафедрасында жұмыс істеді.

Өмір және мансап

Краули 1953 жылы Эссекс штатының Билерикей қаласында дүниеге келген. Оның ағылшын ата-анасы Австралияға көшіп келді, ол шамамен 7 жаста болған кезде, отбасы Викторияның солтүстігіндегі ауылдағы сүт фермасына қоныстанды, Шеппартоннан тыс жерде, Кроули алғашқы білімін алған. Ата-анасы оны далалық өмірге дағдыландырды. Ол 1970 жылы үздік түлек атанған Шеппартон орта мектебінде оқыған жылдары филолог болуды шешті. 1968 жылы он бес жасында Кроули Стивен Вурмға жеке хат жазып, тілдерді оқыған адамдар үшін жұмыс мүмкіндіктері бар ма деп сұрады. Вурм сол кезде командировкада болғандықтан, Дональд Лейкок жауап берді және оны лингвистиканы оқуға шақырды, сонымен қатар Сепик тілдері жөніндегі өзінің еңбегінің көшірмесін жіберді. Краули 1971 жылы Австралия Ұлттық университетіне Азия зерттеулері бойынша стипендия алып түсті, Индонезия тіліне маманданды, сонымен қатар Роберт Диксон басқаратын абориген тілдері бойынша курстарды тыңдады. Оның дарындылығы үшінші курста байқалды, ол Жаңа Англиядағы аневан тайпасының нганяйвана тілі туралы мақала жазды. Николас Эванстың сөзіне сәйкес, Кроули аневан тілінің, бұрынғыдай оқшауланған тіл емес, ал бастапқы дауыссыз дыбыстардың жоғалуын ескергенде, пама-нюнган тілдерімен байланысты екенін анықтады. Ол университетті үздік дипломмен бітіріп, лингвистикадан университет медалін жеңіп алды. Сол кездегі Австралия мен Индонезия арасындағы дипломатиялық шиеленіс ескеріліп, Кроули аспирантура жұмысын Вануатуда жасады, онда 195 000-200 000 адам шамамен 100 түрлі тілде сөйлейді. 1980 жылы паамез тілі бойынша диссертация қорғап, доктор ғылымын алды, сонымен қатар жаңа Оңтүстік Уэльсте джангади, гумбайнггир және яйгир сияқты жоғалуға жақын тұрған бірнеше австралиялық тілдерді зерттеді, сондай-ақ Кейп-Йорк түбегінде бұрын сөйленген уради және мпаквити тілдерін (ангутимири диалектісі) зерттеді. Кроули Папуа-Жаңа Гвинея университетінде оқытушы болып тағайындалды, онда ол 1979-1983 жылдары Джон Линчпен жұмыс істеді, ол кейіннен Рон Крокомбке оны ұсынды. Рон Крокомбке басқаратын Тынық мұхит зерттеулер институты 1983 жылы Вануатудағы Порт-Вилада Тынық мұхит тілдері бөлімін (PLU) құруға шешім қабылдады, оны Кроули 1990 жылға дейін басқарды. 1991 жылы Жаңа Зеландиядағы Гамильтон қаласына көшіп, Вайкато университетінде сабақ берді, 2003 жылы толық профессор атағына ие болды. Келесі онжылдықтарда ол малакула тілдерінің, оның ішінде тапе және басқа да тілдердің сипаттамаларын жасады, жағалаудағы натиден бастап, малакуланың ішкі аймақтарындағы авава, несе (бір отбасы ғана сөйлейтін) және наман тілдерін, сондай-ақ Соломон аралдарындағы Эроманго және Гела аралдарындағы сье тілдерін зерттеді.

Crowley was born in Billericay, Essex in 1953. His English parents emigrated to Australia when he was roughly 7 years old, and the family settled on a dairy farm in the rural north of Victoria, just outside Shepparton, where Crowley received his early education. His parents raised him in the outback. He decided to become a philologist early, during his high school years at Shepparton High School, from which he graduated as dux in 1970. Crowley had already made inquiries as a fifteen year old in 1968 by addressing a personal letter to Stephen Wurm asking if there were employment opportunities for people who took up languages. Donald Laycock answered, since Wurm was away at the time, and encouraged him to pursue linguistics by enclosing a copy of his own work on Sepik languages. Crowley enrolled at the Australian National University in 1971 with an Asian studies scholarship, with a major in Indonesian, while also taking coursework on Aboriginal languages under Robert Dixon. Crowley's precocity was already in evidence in his third year, when he produced a paper on the Nganyaywana language once spoken by the Anēwan of New England, in which, in the words of Nicholas Evans, Crowley made a brilliant demonstration of the fact that the Anewan language, far from being a language isolate as long thought, could be correlated with Pama Nyungan once initial consonant loss was taken into account. He went on to graduate with first class honours, winning a University medal in linguistics, with an honours thesis on the dialects of Bundjalang. Given diplomatic tensions between Australia and Indonesia at the time, Crowley did his post graduate thesis work on Vanuatu, where 195,000 to 200,000 people speak approximately 100 distinct languages. He obtained a doctorate in 1980 with a dissertation on Paamese, managing in the meantime to do linguistic salvage fieldwork describing several moribund Australian languages such as Djangadi, Gumbaynggir and Yaygir in New South Wales, and the Mpakwithi dialect of Anguthimri, together with Uradhi, both formerly spoken in the Cape York Peninsula. Crowley was appointed lecturer at the University of Papua New Guinea where he worked (1979 1983) under John Lynch, who subsequently recommended him to Ron Crocombe when the latter's Institute of Pacific Studies decided to set up a Pacific Languages Unit (PLU) at Port Vila in Vanuatu in 1983, which Crowley directed until 1990. In 1991 he relocated to Hamilton in New Zealand where he taught at University of Waikato, rising to a full professorship in 2003. Over the following decades, he wrote salvage descriptions of several Malakula languages, including Tape, and others, ranging from coastal Nāti, to the interior Malakula languages of Avava, Nese (spoken by a single family) and Naman, as well as documenting Sye on the island of Erromango and Gela on the Solomon Islands.

Мұра

Краули қайтыс болған кезде 18 тілдің грамматикасы мен сөздіктерін жазумен айналысып жатқан. Краулинің өлімінен кейін жарық көрген кітабында, Тасмания тілдерінің жоғалуының трагедиялық салдарынан сақтау үшін, жойылу қаупі төнген мыңдаған мәдениеттердің тілдік мұраларын жазудың этикалық қажеттілігін, сондай-ақ тілдік далалық жұмыстарды дереу жүргізудің маңыздылығын жазды. Труганини қайтыс болған кезде жазба мұрағаттарында мағыналы құрылымдық ақпарат қалмаған, осы фактінің салдарынан барлық палау, абориген тегінен шыққандар, мәдени сәйкестігінен және жалғастық дәлелденген жағдайда ғана талап етуге болатын жер иелігінен айырылды. Кроули өзінің алыс тілдерді сақтап қалу кампаниясын осы жарықтан қарастырды, болашақ ұрпақтарға олардың зиянына тиерлік болжамды жоғалудан қорғалатын мұраны қамтамасыз ету ретінде қарастырды.