Кіріспе
Грузия патшалығындағы көшпелі халықтар. Грузиядағы куман-қыпшақтар – Орталық Азиядан Шығыс Еуропаға дейінгі кең аумақтарды мекендеген ежелгі түркі көшпелі халық. Олар (куман-қыпшақ конфедерациясы) аймақтағы көптеген халықтар тарихында маңызды рөл атқарды, соның ішінде Грузия да бар. 12-13 ғасырларда Кавказ державасының өркендеу кезеңінде грузин монархтары мыңдаған қыпшақ/куман жалдамалыларын тартты және олардың қызметін көршілес мұсылман мемлекеттеріне қарсы тиімді пайдаланды.
The Cumans Kipchaks in Georgia are of an ancient nomadic Turkic people who inhabited large territories from Central Asia to Eastern Europe. They (the Cuman Kipchak confederation) played an important role in the history of many nations in the region, Georgia among them. At the height of this Caucasian power from the 12th to the 13th centuries, Georgian monarchs recruited thousands of Kipchak/Cuman mercenaries and successfully exploited their service against the neighboring Muslim states.
Ерте кезең
Грузия мен қыпшақтардың арасындағы алғашқы қарым-қатынас 11 ғасырда, қыпшақтар мен күмандықтар оңтүстік Ресей далаларында көшпелі конфедерация құрған кезде басталды. Олардың Грузиямен қарым-қатынасы көбінесе бейбіт болған. Сонымен қатар, сол кездегі грузин саясаткерлері күман-қыпшақтарды селджуктардың шапқыншылығына қарсы әлеуетті одақтас ретінде қарастырды. Грузин жылнамаларында айтылғандай, грузиндер күман-қыпшақтардың жақсы жауынгерлік дағдылары, батылдығы және мол адам ресурстары туралы білген. Грузия-күман/қыпшақ одағының негізін қалаушы Грузия патшасы Давид IV «Құрылысшы» (1089–1125 жылдары тақ отырған), ол ондаған, тіпті жүздеген мың күман-қыпшақ сарбаздарын жұмысқа алды және 1118 жылы оларды өз мемлекетіне қоныстандырды. Бұл шара, Давидтың селджуктарға қарсы соғыстары кезіндегі әскери реформаларының маңызды бөлігі болды және патшаның өзінің, оның бас кеңесшісі және ұстазы Чхондди Георгийдің қатысуымен күман-қыпшақтардың бас штабына жасаған сапарымен алдын ала дайындалды. Осы көшпелілермен одақ құру үшін Давид күман-қыпшақ ханшайымы Гурандухтқа үйленді, ол хан Отроқтың қызы (грузин жылнамаларында Атрака, Шарағанның ұлы) болды, және оның жаңа туыстарын Грузияға қоныстандыруға шақырды. Давид күман-қыпшақтар мен алан тайпалары арасында бейбітшілік орнатты, сондай-ақ күман-қыпшақтардың Грузияға еркін өтуі үшін 1109 жылы Отрақты жеңген Киев Русінің великий князі Владимир Мономахпен де кеңес өткізген болуы мүмкін. Осы дипломатиялық әрекеттердің нәтижесінде Отрақтың басшылығымен 15 000 сарбаз күман-қыпшақ отбасыларымен бірге Грузияға көшіп келді. Келісімге сәйкес, әр күман-қыпшақ отбасы грузин армиясына толық қаруланған сарбаз беруге міндетті болды. Оларға жер берілді, қайта қаруланды және патшаның тікелей бақылауындағы тұрақты әскерге айналды. Олар негізінен селджук түріктеріне қарсы тұратын шекаралық аймақтарға орналастырылды. Олар жартылай көшпелі өмір салтын ұстанды, қыста Грузияның орталық бөлігіндегі Картли жазығында, ал жазда Кавказ тауларының етегіндегі міндеттерін орындады. Орта ғасырлық шығыс славян жылнамаларының жинағы – Гипатий кодексінде 1125 жылы Владимир Мономах қайтыс болғаннан кейін, Дон қыпшақтарының ханы Сыршан, Отрақтың ағасы, Отраққа әнші жіберіп, үйіне қайтуын өтінгендігі айтылады. Аңыз бойынша, Отрақ оның даусын естіп, дала шөптерінің иісін сезгенде, дала өмірін сағынып, ақырында Грузиядан кетіп қалды. Дегенмен, қыпшақ жалдамалы сарбаздарының бір бөлігі Грузияда тұрақты қоныстанды, православие дінін қабылдады және жергілікті халыққа сіңіп кетті.
Кейінгі кезең
Христиандыққа өткен (және бұрыннан грузинше сөйлейтін) қыпшақ офицерлері, грузинше нақивчакари ("қыпшақтан алыстағандар") деп аталды, сол кездегі ақсүйектердің көтерілістерін басуда шешуші рөл атқарды. Грузия патшалығына адал қызмет ету арқылы олар ықпал мен беделге ие болды және Георгий III (1156–1184) тұсында ескі, көбінесе жеке мүдделерді ойлайтын грузин феодалдарынан өзгеше, жаңа әскери аристократия ретінде көзге түсті. Бұл аристократиялық оппозицияда үлкен наразылық тудырды, нәтижесінде Георгийдің қызы Тамар патшайым (1184–1213) жоғары шенді ассимиляцияланған куман-қыпшақтардың көп бөлігін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Тамар және оның ізбасары Георгий IV Лаша (1213–1223) куман-қыпшақ жалдамалыларын, мүмкін ондаған мыңдаған саяхатшыларды жұмысқа алды. Грузин оларды "қивчақни ахални", яғни "жаңа қыпшақтар" деп атады. Бірақ олардың кейбіреулерін патша әскеріне қабылдаудан бас тартқандықтан, олар қазіргі Әзербайжанның Арран аймағындағы Гянджаға көшіп кетті. Кейін грузин оларды жеңіп, таратып жіберді. Куман-қыпшақтар грузин қатарында қызмет етуді жалғастырғанмен, олардың бір бөлігі 1225 жылы Грузияға қарсы жорықта Хорезм шахзадасы Джалал ад-Дин Мингбурнуға қосылып, оның жеңісіне көмектесті. 1230-жылдардың соңында Грузиядағы моңғол шапқыншылығы кезінде куман-қыпшақтар екі жаққа да бөлінді, бірақ көпшілігі кейіннен моңғол қосындарына қосылды.
Мұра
Қазіргі түрік ғалымдарының пікірінше, Грузиядағы куман-қыпшақтардың іздері түрік-грузин шекаралық аймақтарында, әсіресе Ризе провинциясында табылады. Олар кейбір жергілікті тегін бұрын Грузияға қызмет еткен қыпшақ руларымен байланыстырады. Мысалы, жоғарыда аталған Кубасар патшасының ұрпақтары саналатын Кумбасарлар осыған дәлел. 1944 жылы Кеңес диктаторы Иосиф Сталиннің кезінде Грузиядан күштеп шығарылған, ірі мұсылман қауымы – мешетін түріктері де кейде Грузияның ортағасырлық куман-қыпшақтары олардың тегінің бірі болуы мүмкін екенін айтады.